Eğitimin Felsefi Temelleri

Eğitim felsefesi bir bakıma gerçek anlamda eğitim sisteminin sigortası görevini yapmaktadır. Çünkü eğitimin hangi amaçlarla yapılacağı, bu amaçlara uygun içeriğin ne olacağı, içeriğin hangi yöntem ve tekniklerle kazandırılacağı ve kazanımların nasıl değerlendirileceği önemli bir sorun alanıdır. Bu nedenle, genelde felsefe, özelde eğitim felsefesi bu sorun alanının anlaşılarak çözüm yollarının gösterilmesinde rehberlik edebilmektedir.

Eğitim sisteminin kendini yenilemesi, güçlü temellere ve kuramlara dayanmasına, daha önce yapılanların gözden geçirilerek sorgulanmasına bağlıdır.

Felsefe, gerçeğin tümünü, madde ve yaşamla ilgili türlü belirtileri neden, ilke ve erekler (hedefler/amaçlar) bakımından inceleme amacı taşıyan düşünce etkinliğidir.

Eğitim, önceden saptanmış ilkelere göre insanların davranışlarında belli gelişmeler sağlamaya yarayan planlı etkinlikler dizgesidir. Eğitim, bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme oluşturma sürecidir. Eğitime ilişkin tanımları eğitimin bir süreç olduğu ve bu süreç sonucunda bireyin davranışlarında kimi değişimlerin veya gelişmelerin olduğu kabullerini içermektedir.

Felsefe ve eğitim arasında sağlam bir ilişki vardır. Çünkü felsefe, eğitime bir nitelik ve değerler sistemi sağlarken eğitim de bu nitelik ve değerlere nasıl sahip olunabileceğini, insanlara bunların nasıl kazandırılabileceğini amaçlayan etkinlikler sunmaktadır. Felsefe ve eğitimin temel uğraş alanı insandır. İnsanlara ilişkin sorunlar ve bunların çözüm yolları, her ikisinin de çalışma alanıdır. Eğitimde belirlenen amaçlar, içerik, öğretim yöntemleri de benimsenen felsefeye göre biçimlenmektedir. Eğitimciler, eğitime ilişkin bilgilerini bilimsel gerçeklere dayandırmalı ve bilimsel bulgulardan yararlanmalıdır. Bu nedenle genelde bir eğitimcinin kişisel eğitim felsefesi uzun bir süreç sonucunda gelişir. Bununla birlikte eğitimin gereklerini yerine getirmek için çaba gösteren bir eğitimci, kendini her zaman geliştirerek yeni bilgiler edinecektir. Bu yolla görüşlerini bilimsel verilere dayandırıp felsefi kuramlarla destekleyen eğitimciler, eğitimin felsefi temellerinden önemli bir güç alacak ve yarar sağlayacaktır. Eğitimi felsefi açıdan ele almak, eğitimle ilgili çeşitli uygulamaların doğru yönlendirilip değerlendirilmesine ve eleştirilmesine önemli ölçüde yardım eder. Bu da gelecekte eğitime ilişkin etkinliklerin daha nitelikli oluşturulması için gereklidir. Eğitim ve felsefe arasındaki ilişki maddeler hâlinde aşağıdaki gibi sıralanarak açıklanmaktadır:
1. Eğitim sisteminin kurulmasında öncelik hedeflere verilmelidir. Hedef davranışlar hangi ölçütlere dayandırılırsa, istenilen biçimde olacağı konusunda bir karara varmada felsefe ölçüt alınmalıdır. Bu düşünülmezse sistem kendi içinde çelişkiye düşebilir.
2. Hedef davranışlar, içerik, eğitim ve sınama durumları temele alınan felsefenin ölçütlerine uyuyorsa, iç tutarlık vardır. Yoksa çelişkiler bulunacaktır.
3. Eğitimin nesnesi insandır. İnsan aynı zamanda felsefenin de konusudur. İnsana bakış açısı eğitim sisteminin tüm ögelerini etkileyebilir.
4. Hedeflere yeni hedefler katmada felsefe etkili bir şekilde işe koşulabilir. Temele alınan felsefeye uygun olarak belirlenen hedeflerle çelişmeyecek yeni hedefler belirlerken ilgili felsefelerin dayandığı mantık kullanılmalıdır.
5. Eğitim sisteminin işlemler bölümünün şimdilik en etkili ögelerinden biri de öğretmen, yönetici ve hizmetlilerdir. Kurulan eğitim sisteminin dayandığı felsefeye inanan, onu bilen, uygulayan ve savunan öğretmen, yönetici ve hizmetli yetiştirip görevlendirmek, sistemin etkili ve verimli işlemesi için kaçınılmazdır. Kısaca sistemin savunduğu felsefeye öğretmen, yönetici ve hizmetlilerin felsefeleri birbirlerine ters düşmemelidir. Eğer ters düşerse sistem entropiye kayar ve bozulur.
6. Her ekonomik, toplumsal ve politik sistem en azından bir felsefeye dayanır. Örneğin kapitalist sistem genellikle idealist ve pragmatik, komünist sistem ise materyalist felsefenin ölçütlerine göre kurulmuştur. Eğitim; ekonomik, politik ve toplumsal sistemlerin bir alt sistemidir. Bu bağlamda, eğitimle, ekonomik, politik ve toplumsal sistemlerin felsefesi aynı olmalıdır çünkü eğitim sistemi, politik, ekonomik, toplumsal sistemlerin istediği insanları yetiştirmek üzere işe koşulmuştur. Bu yapılmazsa hedefler gerçekleşmeyebilir.
7. Her ekonomik, toplumsal, politik ve eğitim sisteminin dayandığı en az bir sayıltısı vardır. Bu sayıltıların her biri felsefi nitelikte olup, bu felsefeler arasında çelişki olmamalıdır.
8. Felsefe bir açıdan insanın yaşama bakış açısını belirler. Her insanın yaşamı anlama, tepkide bulunma, değer verme biçimleri farklı olabilmektedir. İnsanın yaşama bakış  açısıyla ilgili olmasından dolayı felsefeden kaçınılamaz.
9. Bir öğretim programının eğitim durumlarının düzenlenmesi ve işe koşulmasında felsefeden yararlanılmaktadır. Hedef davranışın dayandığı felsefe ile derste gerçekleştirilecek olan etkinlik ve akıl yürütme yolları birbirini desteklemelidir.
10. Sınama durumlarının düzenlenmesi ve denetlenmesinde de felsefe, ölçütler takımı olarak kullanılır. Sınama durumlarında yer verilen sorular, temel alınan felsefeyle tutarlı olmalıdır. Örneğin, temel alınan eğitim felsefesi daimicilik ise öğrencilerin aklını kullanmalarına imkân veren sorulara yer verilmelidir.
11. Temele alınan felsefeye göre eğitim sisteminin işleyip işlemediğini, sınama durumlarının düzenlenip düzenlenmediğini denetlemede felsefeye başvurulmalıdır. Söz gelişi eğer temele idealist felsefe alınmışsa, sistem elit insan yetiştirmelidir. Eğer pragmatik felsefe kullanılıyorsa her insan yetenek ve ilgisine göre eğitilmelidir.
12. Felsefe gerçeği bütün olarak ele alırken bilim sadece belli bir açıdan gerçeği ele alır. Bütün bilimler iç içedir. Eğitim de diğer bilimlerle iç içedir. Bu bağlamda her bilim dalının ve konu alanının ve eğitimle doğrudan ilişkili olan psikoloji, ekonomi, hukuk, sosyoloji, antropoloji, biyoloji, genetik vb. disiplinlerin bilgi ve yöntemleri arasındaki bütünlüğün sağlanması gereklidir. Bunu ancak felsefe yapabilir.
13. Felsefenin eğitime katkısı olduğu gibi, eğitimin de felsefeye katkısı vardır. Eğitim yoluyla insanlara bilimsel, sanatsal, felsefi alanlarda istendik davranışlar kazandırılabilir. Bunlar hem insanın kendi felsefesini hem de toplumsal felsefeleri geliştirmede katkıda bulunabilir. Eğitim yeni felsefelerin doğmasına neden olabilir.

Felsefenin disiplinleri; ontoloji (varlık felsefesi), epistemoloji (bilgi felsefesi), aksiyoloji (değerler felsefesi) ve mantık olarak sayılabilir.

Ontoloji, felsefenin var olanı inceleyerek çözümlemeye çalışan uğraşı alanıdır.

Ontoloji, eğitimin teorik ve uygulamalı boyutları arasındaki ilişkiyi kurar.

Epistemoloji bilginin kaynağını, sınırlarını, imkânını, doğruluğunu ve bilginin elde edilişini araştırır

Aksiyoloji insanın yapıp etmelerini inceler; bu tür davranışların dayandığı ilkeleri ve değerleri araştırır.

Mantık, kısaca “doğru düşünce incelemesi” olarak tanımlanabilir.

Eğitimde felsefenin rolü dört başlık altında ele alarak incelenmektedir. Bunlardan birincisi, eğitimde felsefe ile öğretme-öğrenme süreciyle bireyin yaşama uğraşısı arasında bağıntı kurulmasıdır. İkincisi, eğitim felsefesinin öğretmenin eğitim süreçlerini bütünüyle görmesine yardım etmesidir. Üçüncüsü, eğitim felsefesinin mutlak gerçeklikle bağıntılı olarak ideal eğitimin ne olması gerektiğinin düşünülmesini sağlamasıdır. Sonuncusu ise eğitim felsefesinin eğitsel uygulamaların dayandığı teorileri eleştiriler olarak incelemesidir

Meta soru, bağlamına göre; dolaylı soru, kesin ve açık bir cevabı olmayan soru, asıl mesele veya sorun çözüm üretmek amacıyla sorulmayan soru, öte soru gibi anlamlarda kullanılmaktadır. Örneğin, “Bir soru sorabilir miyim?”, “Kitabınız var mı?”, “Felsefe nedir?” gibi sorular meta soruya örnek olarak verilebilir.

Eğitim felsefesi, eğitimin ne olduğunu tartışan, onu belirleyen faaliyetleri ve eğitim alanını meydana getiren kavramları sorgulayıp çözümleyen bir felsefe disiplin olarak eğitim hakkındaki muhtemel bütün felsefi soruları sorar, bunları cevaplamaya çalışır. Eğitim felsefesinin, eğitimin doğasını, imkânını, amaçlarını, yöntemlerini, kapsamını ve içeriğini araştırarak onu bütün yönleriyle anlama ve açıklamayı amaçladığı söylenebilir

İdealizm, mutlak gerçekliğin fiziksel değil daha çok ruhsal olduğunu kabul eder. Çevredeki dünyanın mutlak bir gerçek olmadığını ileri sürer. Bu akım materyalizmin karşıtıdır. İdealist felsefi akıma göre insan, ruhsal bir nesnedir ve insanın hayattaki temel amacı, kendi doğasını anlamak ve anlatmaktır. Eğitim, insanın doğasını anlamasına ve anlatmasına yardımcı olmayı amaçlar.

Realizm, dış dünyanın insanın algılarından bağımsız olarak var olduğunu ileri sürer. Realistler, evrenin bir hayal veya düş değil, algılardan bağımsız somut olarak var olan gerçekliğine inanırlar. Realist bir eğitimci, insanların doğal ve kültürel çevresiyle uyum içinde bulunmasını hedefler.

Natüralizm insan ile doğa arasındaki ilişkilere dayanır. Natüralistler gerçeğin doğa olduğunu ileri sürdüklerinden, natüralizm materyalist felsefe ile özdeştirilmektedir. Natüralist felsefeye göre eğitimin temel amacı, insanları, insan doğasının gerektirdiği biçimde ve bu doğaya uygun bir yaşam doğrultusunda yetiştirmektir.

Pragmatizm, gerçeğin değişken ve göreceli olduğunu kabul eder. Gerçeğin bu yapısı nedeniyle mutlak ya da evrensel doğru yoktur. Gerçeği; olgu, yaşantı veya davranışlarla ilişkisini kanıtlayarak aramak gerekir. Pragmatizmde yaparak, yaşayarak öğrenmeye ve tecrübeye önem verilir. Bilgi kullanmak içindir. Esas olan problemi çözmektir.

Pragmatizmin ögeleri aşağıdaki gibi beş başlıkta incelenebilir:
• Gerçeklik, durağan değil sürekli değişim içindedir.
• Değerler evrensel değil görecelidir.
• İnsan biyolojik ve sosyal işlevleri olan bir yaratıktır.
• Özgürlüğü ve çoğulcu katılımı içeren demokrasi, bir yaşam düzeni olarak önemlidir.
• Tüm etkinliklerimizde eleştirel düşünme ile sorun çözmeye yönelik zekâ büyük yer tutmalıdır.

Varoluşculuk, insanın özgürlüğünü ve öznelliğini vurgulayan bir felsefi akımdır. Bu felsefi akıma göre yaşam ve eğitimin amacı, insanın bir varlık olarak kendi varoluşunun farkına varmasını, kendini tanımasını ve varoluşunu gerçekleştirmesini sağlamaktır.

Daimicilik, idealizm ve realizmi temel alır. Daimici eğitim felsefesi; değişmezlik, kökleşiklik, evrensellik, gelenekçilik ve muhafazakârlık niteliklerini öne çıkarır. Öğrencinin akıl ve zihninin geliştirilmesi temel amaçtır. Eğitimin görevi; insana evrensel, tekrar eden, değişmez gerçek ve doğruların bilgisini kazandırmaktır.

Esasiciler değişimi, kimi toplumsal çatışmaların kaynağı olarak görürler. Bu nedenle toplumsal çatışmaların olmaması için kişi toplumu değiştirmemeli, insanlığın mirası olan bilimi, sanatı, değerleri ve temel yetenekleri korumalıdır. Esasicilere göre eğitimin amacı, gerçek yaşamda geçerli olanların öğrencilere aktarılması olmalıdır. Bu da kültür aktarımıyla olabilir.

İlerlemecilik; demokratik düşünce, değişim, gelişim ve ilerlemecilik gibi temel özellikleri vurgular. Eğitimde sorun çözme, yaşayarak öğrenme, iş birlikli çalışma ile süreç ve ürün değerlendirme tercih edilir. “Ne” düşünülmesinden daha çok “nasıl” düşünülmesi amaçlanarak öğrencilerin kendi yaşantıları yoluyla gizil güçlerini ortaya çıkarması ve geliştirmesi sağlanır.

Yeniden yapılandırmacılık, sürekli gelişime ve değişime uyum sağlayabilme mücadelesi veren insanın var olması için yapacağı seçimde, gelişime ve değişime engel olan eskiyen, yıkılan değerlerin yerine yenisini yapılandırması gerektiğini savunur. Bu felsefeye göre eğitimin amacı, toplumu yapılandırmak için birey yetiştirilmesi, demokratik yaşamın yetkinleştirilmesi ve bireyin kendini gerçekleştirmesini sağlamaktır.

En genel anlamda Türk eğitim sisteminin felsefi temellerini İslamiyet Öncesi ve İslamiyet Dönemi olmak üzere iki başlık altında incelemek mümkündür. İslamiyet Dönemi’ni de kendi içinde Selçuklular, Osmanlılar ve Cumhuriyet Dönemi olarak inceleyebiliriz. Sözü edilen her bir dönem kendine özgü sosyal, kültürel, ekonomik koşullara sahiptir ve bu koşullar eğitimde benimsenen felsefi akımlara yansımaktadır.

İslamiyet öncesi Türk eğitim felsefesi üç başlık altında incelenebilir. Bunlar; Selçuklular Dönemi, Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyet Dönemlerinden oluşmaktadır.

Cumhuriyet;’in başlangıcında pragmatizm felsefesini savunan John Dewey, Türk Eğitim Sistemini incelemek üzere davet edilmiş ve yaptığı incelemeler sonucunda ele aldığı rapor doğrultusunda Türk eğitim sisteminde pragmatizm felsefesine dayalı bir eğitim sistemi yapılanmasına gidilmiştir.