Özgeci Davranış

Özgecilik (altruism) kelimesi, “başkası için” anlamına gelen Latince kökenli bir kavramdır. Özgecilik, birisine yarar sağlama ya da onu zarardan-kötülükten koruma dışında herhangi beklentisi olmayan yardım davranışıdır.

Özgeci davranışta, birey elinden geleni isteyerek yapar. İnsanlara iyilik yapmış olmanın verdiği doyumdan başka bir ödül ya da karşılığı yoktur.

Herhangi bir ödül beklentisi olmadan, birisine isteyerek yardım etmedir.

Evrimsel, kültürel ve öğrenme yaklaşımlarıdır.

Evrimsel yaklaşımdır.

Kültürel yaklaşımdır.

Kültürel yaklaşıma göre toplumlar; gelişim sü­reci içerisinde insan ve toplum için iyi olan çeşitli beceri, inanç, tutum ve davranışlar geliştirmişler­dir. Yine zaman içerisinde iyi olan tutum ve davranışlar toplumsal normların bir parçası haline gelmiştir.

Bir gruba mensup üyelerin nasıl düşün­mesi ve davranması gerektiğine ilişkin ku­ral ve beklentilerdir.

Üç toplumsal norm yardım etme davranışıyla ilgilidir: toplumsal sorumluluk, karşılıklılık ve toplumsal adalet.

Özgeci davranışı öğrenme ile açıklayan yakla­şım, yardım etmenin toplumsallaşma süreci içeri­sinde öğrenildiğini-öğretildiğini varsaymaktadır.

Özgeci davranışı öğrenme ile açıklayan yaklaşım “koşullu öğrenme” kuramlarını esas almaktadır.

Araştırmalar; olumlu toplumsal davranışlar ödüllendirildiklerinde, insanlardaki yardım etme ve paylaşma eğiliminin arttığını göstermektedir. Ödül davranışı pekiştirmektedir.

Kendi tutum ve davranış­ları nedeniyle zarar gören, sıkıntıya düşen insanlara kızgınlık duyar ona yardımdan kaçınırız. Yaşanan duruma kızgınlık ve öfke nedeniyle yapılan yükle­me; yardımdan vazgeçmeye, görmezlikten gelmeye neden olmaktadır. Tersine bireyin gücünü aşan, kontrol edilemez bir nedene yükleme ona olan sempatiyi, dolayısıyla yardım etme davranışını ar­tırmaktadır.

Özgeci davranışta bulunmak için; öncelikle yardım etmeyi gerektiren bir soru­nun algılanması gerekir. Bu algılamanın sonunda, yardımın gerekli olup olmadığı kararı verilir.

• Olayın aniden ve beklenmedik olması.
• Kurbana zarar verecek açık bir tehdit duru­munun olması.
• Müdahale edilmediği takdirde kurbanın göreceği zararın daha da artacak olması.
• Kurbanın çaresizliği ve yardıma ihtiyacının belirgin olması.
• Sonuç verecek bir müdahalenin mümkün olması.

Yardım gerekir kararından sonraki adım, “kişisel sorumluluk almadır”.

Yapılacak yardımın getiri ve götürüsünün ne olacağını düşünmektir. “Atılan taş ürkütülen kurbağaya değer mi?” Değer olduğu­na karar verildiğinde yardım edilecek, değmez diye düşünüldüğünde ise vazgeçecektir.

Yardım etme kararı sü­recinin son basamağı, “yardımın biçimine karar verme ve harekete geçmedir”.

Olumlu duygu durumu ile yardım etme arasındaki ilişkinin varlığı araştırmalarla kesin olarak kanıtlanmıştır. İnsanlardaki kötü duygu durumunun yardım etme davranışı üzerindeki etkilerine ilişkin araştırma sonuçları bir birini tutmamaktadır.

Empati ve kötü hissetmedir.

Kendimizi zor duruma bulunan birisinin yerine koymak, duruma onun gözüyle bakmak empatiyi dolayısıyla yardım etmeyi artırmaktadır.

Araştırmalar yardım gerektiren bir durum­da başka insanların da olması, yardım gerektiren durumun yaşandığı çevre ve zaman sınırlılığının getirdiği baskının yardım etme biçimlerini etkile­diğini göstermiştir.

Araştırmalar, başkalarının olması durumunda yardım etme davranışının azaldığını ortaya koy­muştur. Bu durum için getirilen açıklamalardan birisi, yardım gerektiren ortamda başkalarının da olmasının “sorumluluk dağılması”na neden oldu­ğudur. Bir grupta lider konumunda ola­nın, kurbana yardım etmeye daha eğilimlidir. Tanıkların etkisiyle ilgili üçüncü bir yorum, “değerlendiriliyor olma kaygısı” olabilmektedir.

Kent büyüdükçe yardım etme davranışı azalmaktadır. Hava karanlık, aşırı sıcak ve soğuk olmadığında yardım etme oranı artar.