Tanı ve Laboratuvar Testlerine İlişkin Terimler

Hücrelerin mikroskop altında incelenmesi ile teşhis koyma yöntemidir.

Seroloji

Hastada kanın pıhtılaşmasının önlenmesine ya da oluşan pıhtının eritilmesi amacıyla heparin (kan pıhtılaşmasını engelleyici madde) veya diğer pıhtı çözücü ilâçların uygulanması ile hastanın tedavi edilme yöntemidir.

İmmünsupresif tedavi

Hastanın vücudu tarafından az ya da tamamen salgılanmayan herhangi bir maddenin dışarıdan verilerek tedavi edilme yöntemidir.

Kontrol edilemeyen değişkenler

• Biyolojik etkiler
• Yaş
• Cinsiyet
• Irk
• Çevresel etkenler
• Yükseklik
• Hava sıcaklığı
• İkamet yeri
• Uzun-dönem döngüsel değişimler
• Mevsimsel etkiler
• Menstrual döngü
• Tıbbi durumlar
• Şok ve Travma
• Yüksek ateş
• Transfüzyon (kan nakli) ve infüzyon
  
  

Kontrol edilebilen değişkenler 

• Fizyolojik değişkenler 
• Postur (Duruş) 
• Uzun süreli yatak istirahati ve hareketsizlik 
• Fiziksel Aktivite 
• Antrenman 
• Körlük 
• Sirkadyen değişiklikler 
• Seyahat 
• Diyet 
• Beslenme
• İçeceklerin ve belirli besinlerin alınması 
• Vejetaryenlik 
• Şişmanlık 
• Kötü beslenme/malnütrisyon 
• Açlık ve şiddetli açlık 
• Yaşam tarzı
• Sigara
• Alkol
• İlaç alımı

Kan antikoagülan eklenmiş tüpe alınırsa şekilli elemanlar dibe çöker ve üstte kalan kısma plazma denir. Plazma, serum ve fibrinojenden oluşur.

Heparin: Çok sık kullanılır. Ticari olarak lityum heparinli tüpler olarak kullanılır. Elektrolit tayini ve eritrosit frajilite tayininde kullanılır.
EDTA (Etilendiamin tetraasetik asit): 1 mL kan için 1 mg kullanılır. Kalsiyumu tutarak pıhtılaşmayı engellediği için EDTA’lı kanda kalsiyum ölçümü yapılamaz. Alkalen fosfataz, lösin amino peptidaz ve kreatin kinaz aktivitelerini düşürür. Trombosit ve lökositlerle ilgili olan çalışmalarda en fazla tercih edilen antikoagülandır.
Sitrat: Kalsiyumu tutarak pıhtılaşmayı engellediğinden kalsiyum ölçümlerinde kullanılamaz. Fibrinojen ve platelet gibi koagülasyon testlerinde kullanılır.
Sodyum florür: Zayıf bir antikoagülandır. Antiglikolitik madde olarak kanda bulunan glukozun korunması için kullanılır.
Oksalat: Potasyum okzalat, çift okzalat karışımı şeklinde olabilir. Çift okzalat karışımı eritrositlerde büzüşmeye neden olmaz. Amilaz, laktat dehidrojenaz, alkalen fosfataz başta olmak üzere birçok enzimi inhibe ederler.

Antikoagülan kullanılmadan tüpe alınan kan zamanla pıhtılaşır. 2500-3000 devirde 5-10 dakika santrifüj edilir. Santrifüj edildikten sonra üstte kalan berrak kısım serumdur. Serumun plazmadan farkı plazmadaki fibrinojenin serumda fibrin olarak çökmesidir.

Kan, ön kol veninden alınır. Kol ve ön kolda uygun ven bulunamazsa bilek ve el venaları kullanılabilir.

Alınan kanda hemoliz olmaması önemlidir. Çünkü hemoliz ile serumda magnezyum, potasyum, fosfor, total protein, ürik asit, konjuge bilirubin, glukoz, demir, kalsiyum, üre, albumin, alfa-amilaz, alkalin fosfataz (ALP), aspartat aminotransferaz (AST), kreatin kinaz (CK), ɣ-glutamil transferaz (GGT), laktat dehidrojenaz (LDH), alanin aminotransferaz (ALT) ve kolinesteraz enzimleri gibi parametrelerin ölçüm değerlerinin yüksek çıktığı tespit edilmiştir.

Spot (Rastgele) idrar: Günün herhangi bir saatinde alınır. İdrarın mesanede kalış süresi bilinmediğinden sonuçları yorumlamak zor olabilir. Uyuşturucu gibi kötü alışkanlık yapan madde analizlerinde tercih edilir.

Sabah açlık idrarı (8 saatlik idrar): Mikroskobik analizler ve protein bakımından zengin olduğundan rutin analizler için tercih edilir.
24 saatlik idrar: Sabah mesanedeki ilk idrar atılır. Bundan sonraki tüm idrar numuneleri ertesi sabah aynı saate kadar, son idrar da dahil olmak üzere toplanır. Kantitatif analizler ve diurnal değişkenlik gösteren analit ölçümlerinde kullanılır.

Gündüz ve gece idrarı: Gece idrarı akşam yemeğinden en az üç saat sonra toplanmaya başlanır, ilk idrar atılır ve 12 saat dolunca son idrar da dahil olmak üzere toplanır. Gündüz idrarı ise, sabah sekizdeki ilk idrar atılması ve akşam sekize kadar tüm idrarların toplanması ile elde edilir. Sekizde alınan idrar da bu karışıma dahil edilir.

Temiz toplanmış idrar: İdrarın orta kısmı tek kullanımlık steril kapta toplanır. Bakteri kültürü yapılması için tercih edilir

Çocuk idrarı: Hipoalerjen ve cilde yapışabilme özelliği olan torbalar içine toplanır.

Kateter aracılığıyla idrar: Üriner yol tıkanıklığı durumlarında ve idrarın mikrobiyolojik incelenmesinde kullanılır.

Kararlılık (Stabilite): Ölçümlerde kullanılan kitlerin hem oda ısısı hem de buzdolabındaki dayanıklılık süresinin göstergesidir. Değerin yüksekliği, kitin iyi olduğunu gösterir.

Doğrusallık (Linearite): Bir analitin ölçülmesinde kullanılan yöntemin doğru olarak ölçebildiği en fazla konsantrasyon miktarını göstermektedir. Değerin yüksekliği, yöntemin iyi olduğunu gösterir.

Geri kazanım (Recovery): Bir yöntemin, konsantrasyonu bilinen örneklere bilinen miktarlarda eklenen maddeyi doğru olarak ölçebilme yeteneğidir.

Varyasyon katsayısı (CV): Bir metodun performansını varyasyon katsayısı gösterir. Bu sayının küçük olması metodun iyi olduğunu gösterir.

Çalışma içi (intra-assay) ve çalışmalar arası (inter-assay) olmak üzere iki adet varyasyon katsayısı bulunur. Çalışma içi varyasyon katsayısının hesaplanması için herhangi bir analit aynı deney şartlarında, aynı analiz metodu kullanılarak gün içinde birkaç kez ölçülür. Bulguların ortalaması ve standart sapması (X±SD) hesaplanır ve çalışma içi CV=SDx100/X formülü kullanılır.

Çalışmalar arası varyasyon katsayısı hesaplamak için de herhangi bir analit aynı deney şartlarında, aynı analiz metodu kullanılarak farklı günlerde birkaç defa ölçülür. Bulguların ortalaması ve standart sapması (X±SD) hesaplanır ve çalışmalar arası CV=SDx100/X formülü kullanılır.

CV sonuçlarının düşük olması sistemin güvenilirliğini gösterir.

Açlık kan glukozu: En az 8 saatlik açlık sonrasında sabah kanından ölçülen glukoz düzeyini ifade etmektedir. Sağlıklı yetişkin bireylerde kolorimetrik yöntemle; 80-120 mg/dL iken enzimatik yöntem ile ölçüldüğünde 65-105 mg/dL olarak ölçülür. Ancak yaşlanmanın etkisiyle bu değerler değişebilir. Örneğin; 60 yaş üzerinde yukarıda verilen değerlerden 5-10 mg/dL daha yüksek konsantrasyonda ölçüm yapılır.

140 mg/dL

Oral glukoz tolerans testi (OGTT): Diyabet şüphesi olan kişiler için diyabet tanısı için uygundur. 3 günlük normal bir diyet ve aktiviteden sonra sabah uygulanır. Açlık durumu 10-16 saat civarında olmalıdır. Açlık kan glukozu ve hastaya glukoz verildikten sonraki 2 saat içinde her 30 dakikada bir kan glukozu ölçülür. Glukoz miktarı erişkinler için 75 g ve çocuklar için 1.75 g/kg’dir.

OGTT yapılması önerilen durumlar:
1. Gestasyonel diyabet tanısı
2. Bozulmuş glukoz toleransı tanısı
3. Rastgele ölçülen kan glukoz değeri 140 mg/dL altında olan ve izah edilemeyen retinopati, nöropati, nefropati tanısı almış bireylerin
değerlendirilmesi
4. Epidemiyolojik bilgi toplamak için yapılan popülasyon çalışmalarıdır.

Lipit grubu                                                         Plazma değeri (mg/dL)
Trigliserit                                                                       <150
Total kolesterol                                                              <200
Fosfolipit                                                                     160-500
Serbest yağ asidi                                                            8-25

LDL-C (Düşük Yoğunluklu Lipoprotein-Kolesterol (Low Density Lipoprotein-Cholesterol))
VLDL kalıntısıdır. Kolesterolce en zengin lipoproteindir. Yüksek düzeyleri ateroskleroz riskini artırır. Normal değer <130 mg/dL’dir.

HDL-C (Yüksek Yoğunluklu Lipoprotein-Kolesterol (High Density Lipoprotein-Cholesterol))
Dokulardan karaciğere kolesterol taşınmasını sağlar. Artışı organizmanın lehinedir. Normal değerler erkeklerde >40 mg/dL, kadınlarda >50
mg/dL’dir.

IgA (İmmünglobulin A): B hücre tümörlerinde artar. Referans aralık 70-400 mg/dL.
IgM (İmmünglobulin M):Yenidoğanda tek sentezlenen Ig’dir. Kordon kanında ya da doğumdan sonraki ilk hafta yüksekliği prenatal (doğum öncesi) enfeksiyonu gösterir. Referans aralık 40-230 mg/dL.
IgG (İmmünglobulin G): Bağışıklıkla ilgili reaksiyonlarda artmış antikorlardır. Referans aralık: 700-1600 mg/dL.
IgD (İmmünglobulin D): Tam bilinmemektedir.
IgE (İmmünglobulin E):  Mast hücrelerinden serotonin, histamin, vazoaktif aminlerin salınımını sağlar.

Anemi, kanın düşük sayıda fonksiyonel kırmızı kan hücreleri (RBC) nedeniyle vücut dokularının zayıf oksijenlenmesi durumudur. Ayrıca yaşa ve cinsiyete göre düşük hemoglobin (HGB) veya hematokrit (HCT, paketlenmiş hücre hacmi) olarak da ifade edilir. Bu değerler aneminin nedenini araştırırken faydalıdır. HGB, HCT ve RBC sayımı değerleri biliniyorsa kırmızı hücre endeksleri hesaplanabilir ve kırmızı hücrelerin boyutundaki değişim ölçülebilir.

• Polimorfonükleer lökositler
  • Nötrofil (NEU): Fagosite etmek
  • Eozinofil (EOS): Aşırı duyarlılık ve alerji yanıtı
  • Bazofil (BAS): Aşırı duyarlılık yanıtı
• Monositler (MON): Makrofaj öncülleridir
• Lenfosit (LYM): Bağışıklık cevabı

T3 (Triiyodotironin): Metabolizmanın hızlandırılması ve oksijen tüketiminin arttırılmasını sağlar. Tiroit problemlerinin kontrol edilmesi, tiroit replasman (yerine koymak) ilacı kullanılıyorsa doz ayarlaması için kullanılır. Referans aralık: 0.6-1.95 ng/mL.
T4 (Tiroksin): T3 ile benzer göreve sahiptir. Referans aralık: 70-151 nmol/L.
TSH (Tiroit stimülan hormon): Tiroit bezinin uyarılmasını sağlar. Hipofizden salgılanır. Referans aralık: 0.34-4.25 mIU/L.

ALT (SGPT) Alanin aminotransferaz (Serum glutamat piruvat transaminaz)

AST (SGOT) Aspartat aminotransferaz (Serum glutamat okzalaset transaminaz)

LDH Laktat dehidrojenaz

cTnT (Troponin T):  Troponin T kalp dokusu nekrozu için son derece spesifiktir. Kanda seviyeleri çok yükselir.
cTnI (Troponin I): Miyokard hasarının ideal bir belirtecidir. Miyokardiyal hasardan 6-8 saat sonra dolaşıma salınır, 12-24 saatte zirveye ulaşır ve 7-10 gün boyunca yüksek kalırlar.

Serumda İncelenen Böbrek Fonksiyon Testleri
Serum kreatinin
Serum üre (Kan üre azotu [BUN]) azotu
İdrar Testleri
Fiziksel özellikler
Kimyasal özellikler
Mikroskobik inceleme
Tübüler Fonksiyon Testleri
Su kısıtlama testi (Konsantrasyon testi)
İdrar asidifikasyon testi
Serum ve İdrarda Glomerül Filtrasyon Hızının Belirlenmesi (GFR) ile İlgili Testler
Kreatinin klirensi
İnülin klirensi

• Glukoz
• Protein
• Keton cisimleri
• Kan
• Safra tuzları ve pigmentleri

Oligüri

Böbreklerden sistin, lizin, ornitin ve arjinin amino asitlerinin geri emiliminde doğumsal bir yetersizlik sonucu oluşan durumdur.