Sosyal Hizmet Sunumunda Değerler ve Etik

Sosyal hizmet, insan olmaktan kaynaklanan bir bakış açısıyla zor durumda olan, güçlük yaşayan, toplumsal açıdan desteğe ve yardıma gereksinim duyan bireylere sunulan hizmetlerdir ve sosyal devlet olmanın bir sonucu olarak bireylerin ve toplumun refahını düzeltmeye ve değiştirmeye yönelik olarak ortaya konulan çabalar ve uygulamalar bütününü içine almaktadır. 

Değer kavramı Latince kıymetli olmak, güçlü olmak anlamlarına gelen “valere” kökünden türemiştir. Değer, sözlük anlamıyla arzu edilen, ilgi duyulup peşinden koşulan, ayar ölçüsü olarak kullanılan şey anlamlarına gelmektedir. Değer, dinden ekonomiye, psikolojiden sosyolojiye kadar değişik alanlarda kullanılan bir kavramdır. Ekonomik açıdan ele alındığında bir şeyin fiyatıdır. Bireyin önem verdiği ve onun için yoğun anlam ifade edenler ise bireysel olarak değer atfedilenlerdir. Felsefi temelleri Antik Çağ’a dayanan değer kavramının sosyal bilimler alanında ilgi konusu oluşu yaklaşık yüzyıllık bir süreci kapsamaktadır. 

Değerler, bireyin yaşama bakış açısını belirleyen; bireysel olarak kıymet verilen ya da kıymetli olarak algılanan görüş, tutum ve inançlardır. Değerlerin en genel kabul görmüşü kuşkusuz evrensel olanlarıdır. İnsanın insan olmasından kaynaklanan bu değerler; insanların yaratılışına dayanan ve doğuştan sahip olduğu hak ve özgürlüklere ilişkindir. Toplumsal ve kültürel sınırlamaların kapsamı dışındadır. Diğer taraftan değerler, toplumsal belirleniş ve kabul ediliş biçimlerine göre de farklılık gösterebilen bakış açılarıdır. Değerler, bireylerin ve toplumların davranış biçimlerini belirleyen; toplum içinde bu davranışların kabul edilebilirliğini, toplumsal uyumu ve ortak amaç duygusunu kolaylaştıran inanç, tutum ve görüşleri de kapsamaktadır. 

Toplumsal boyutta sahip olunan değerler, toplumları bir arada tutarlar ve üyelerine birlik duygusunu aktarırlar. Aynı zamanda bireysel düzeyde değer verilenleri de toplumsal değerler belirlerler. Soyut birer varlık olarak değerler, insan davranışlarına yön veren; toplum içinde yaşamanın ve birlik duygusunun bir sonucu olarak ortaya çıkan yapıdadırlar. Kişisel açıdan değerler, bireyin anlamlı ve önemli bulduğu şeyleri ifade ederken bu anlam ve önemin belirleyeni toplumsal kabullerdir. Kişisel değerler, bireyin tutumları üzerinde etkilidirler; toplumsal değerler ise bireyin eylem biçimlerini yönlendirmede ve toplumsal uyumu özendirmede işlevseldir. 

Evrensel değerler, insanların davranışla-rını yönlendirmek ve tüm insanlara özgü temel hakları korumak üzere tasarlanmış olan değerlerdir. Evrensel değerler, toplum, cinsiyet, kültür ve diğer bileşenler olmaksızın bireyin insan olmasına vurgu yapan değerlerdir. 

Rokeach, değerlerin “kişisel veya toplumsal” olarak zıt veya farklı bir davranış biçimi olarak yaşam amacına karşı tercih edilen belli bir davranış şekli ya da yaşam amacı olduğunu savunmuştur. Roekach değerlerin iki kategori altında ele alınması gerektiğini ileri sürmüştür. Bunlar nihai ve enstrümantal değerlerdir. 

Nihai değerler, kişinin yaşamı içinde arzulanan nihai hedefini tanımlar; mutluluk, iç uyum, bilgelik, kurtuluş, eşitlik, özgürlük, haz, gerçek dostluk, öz saygı, sosyal tanıma, aile güvenliği, ulusal güvenlik, uyum duygusu, güzel bir dünya, barış içinde dünya, rahat bir yaşam ve heyecan verici bir hayat nihai değerlere örnektir. 

Enstrümantal (araç) değerler ise bireylerin nihai değerlere erişmelerini sağlayan aracı değerlerdir. Aşk, neşe, sadakat, dürüstlük, nezaket, sorumluluk, öz denetim (irade), idrak, geniş görüşlülük, yetenek, bağımsızlık, hayal gücü, hırs, yardımseverlik ve temizlik enstrümental değerlerin örnekleridir. Enstrümental ya da araç değerler, yarar, ilgi, maddi değerler ve güç gibi değerleri içine almaktadır. 

İnsanın davranış ve söylemlerine etkide bulunan değerlerin üç boyuta sahip olduğu varsayılmaktadır Bunlar bilişsel boyut, duyuşsal boyut ve yöneltici boyut olarak adlandırılmaktadır. 

Eylemlerin sonucunu oluşturan değerler boyutu bilişsel boyuttur. Bir davranışın doğru-yanlış, iyi-kötü biçiminde nitelenişinde bilişsel boyut önemlidir. Bireylerin bu nitelikleri (iyi-kötü; doğru–yanlış) ayırt edebilmesinde etkili olan mekanizmalar veya içsel kodlar, bilişsel değerleri ifade eder. 

Duyuşsal boyut, insani istek ve ihtiyaçlar ile ortaya çıkan değerler boyutudur. Davranışın belirli bir tipini oluşturan ihtiyaçlar veya varlığın son durumunu ortaya koyan değerler, duyuşsal boyuta ilişkin değerler olmaktadır. İnsanların ihtiyaç ve eğilimleri tarafından yönlendirilen istekleri ve arzu edilebilir sonuçları içine alan değerler, duyuşsal boyutu yansıtır. Duyuşsal boyut, insani özelliklerin hissedilmesine yöneliktir; içten gelen arzulara dayanır ve pek çok insan için ortak tepkiler ortaya koyma anlamına gelmektedir. En temel insani özellikler, duyuşsal ya da hissi boyuttaki değerlere örnek olarak verilebilir. 

İnsanın davranış ve söylemlerinde etkide bulunduğu ifade edilen bir değer boyutu yöneltici değer boyutudur. Yöneltici boyut, çatışmaların ya da açmazların çözümüne rehberlik eden ve böyle durumlarda bireyi yönlendiren yol gösteren değerlerdir. Toplumsal ihtiyaç ya da isteklerle baş etmek ve seçimlerin psikolojik açıdan savunmasını yapmak için değerlerin bu boyutu ortaya çıkmaktadır. Özellikle bireylerin içsel olarak kendilerini rahatsız eden bir olay ya da olguyla karşılaşmaları durumunda yöneldikleri değerler bu türden değerlerdir. 

Evrensel nitelikli değerler yanında bu değerleri geliştirmeye dönük olan bu araçsal değerler de bulunmaktadır. Araçsal değerler ise pek çok kaynakta üç başlıkta sınıflandırılmaktadır. Bunlar ahlaki değerler, toplumsal değerler ve manevi değerlerdir. 

• Ahlaki değerler: İnsana özgü bir varlık olarak ahlâk, insanın eylemlerinin doğru ya da yanlış olduğunu niteleyen kurallardan teşekkül etmiştir. Bir şeyin iyi ya da kötü olarak nitelenmesi ahlaki değerlerin sınırlarının belirleyicisidir. 
• Toplumsal değerler: Toplumsal açıdan değerler bir grup ya da toplumun üzerinde uzlaştığı ve nesnelerin önemliliğine vurgu yapan ölçütlerdir. Değerler bireysel düzeyde ortaya konulacak davranışların toplumsal düzleme uyarlanmasına aracılık ederler. 
• Manevi değerler: Bir arada yaşayan toplumların geçmişten bugüne getirdikleri; bireylere ve toplumlara yol gösteren soyut varlıklardır. İnsanın ruhunda var olan evrensel ilkeler manevi nitelikli değerlerdir. 

Değerler, insanların davranışlarının güdüleyicisi oldukları kadar sınırlayıcısıdırlar. Sağlıklı toplum yapısı oluşturmakta belirleyici özelliğe sahip olan değerlerin bazı özellikleri şunlardır: 

• Değerler, fertlerin yapıp ettiklerini rasyonelleştirip içselleştirme imkânı veren olgulardır. 

• Değerler, inanışları içeren olgulardır. Her değer, inanç ya da inanışları taşıma özelliğine sahiptir. Bir diğer deyişle değerin olduğu her yerde bir kabul, bir benimseme vardır. 

• Değer, ilgi gösterilen ve arzu edilen şeydir. 

• Değerler her alanla ilgilidirler. Yani ekonomik, dinî, ailesel, siyasal ve benzeri her alanın değerleri vardır. Ahlak konusunda olduğu gibi belki adalet, hakkaniyet gibi her alanı ilgilendiren üst ortak değerler vardır. 

• Değerler, toplumsaldırlar. Bu nedenle çok sayıda kişi tarafından paylaşılırlar. Toplumun üyeleri tarafından ciddiye alınırlar; coşku ile birlikte bulunur ve kavramsal olarak diğer nesnelerden soyutlanabilirler. 

• Toplumsal bağlamda değerler, kişilerin kendi ürettikleri şeyler değildir. 

İnsanın bilinç yapısında etkili olan değerlerin bazı işlevleri şunlardır: 

a. Değerler, durum ya da davranışa ilişkin yargıların oluşmasında birer araçtırlar. 

b. Toplum üyelerinin dikkatini istenen, yararlı ve önemli görülen kültürel ögeler üzerine yoğunlaştırırlar. 

c. İdeal düşünme ve davranmanın sınırlarını belirlerler. 

d. Toplumsal rollerin sergilenmesine kılavuzluk ederler. 

e. Toplumsal denetim ve baskı işlevini yerine getirirler. 

f. Toplumsal dayanışma olanağı sağlarlar. 

Etik genel olarak bir grup, topluluk ya da toplum içinde neyin doğru veya yanlış, neyin haklı ya da neyin haksız olduğunu belirleyen değerler sistemidir. Latince “ethos” sözcüğünden köken almaktadır. Etik denildiğinde iki farklı anlama işaret edilmektedir. Bunlardan ilki, etik, felsefe ile ilişkilidir ve ahlaki sorunlar ve düşünme biçimi ile ilgilenir. İkincisi ise insanlar arasındaki ilişkilerin temelinde yer alan değerleri, ahlaki bakımdan iyi ya da kötüyü, doğru ya da yanlışı ortaya koymaya dönük kurallardan oluşur. 

Etik felsefe, üç farklı düşünme biçimini içine alır. Bunlar meta, normatif ve betimleyici etiktir. Bu düşünme biçimleri kısaca şu şekilde açıklanabilir: 

Meta etik, ahlakın doğası hakkında eleştirel düşünmeyi ifade eder. Doğru–yanlış, iyi-kötü gibi ayrımlama bu tür etik kodlar için yapılabilirdir. Etik ilkelerin teorik düzeydeki kaynaklarını araştırır. Belirli eylemin neden doğru olduğunu, doğru olmasını etkileyen unsurları ayrıntılı olarak incelemeye dayanır. 

Normatif etik, ikilemlerin çözülüp çözülemeyeceği ya da nasıl çözülmesi gerektiği gibi kodlara ya da kurallara bağlı olarak konulara yaklaşımı ifade eder. Normatif etik, değerlendirmelerin yapılmasını sağlayan ilkelerin belirlenmesi ile ilişkili etik dalıdır. İlkeler, normlar ve ahlaki kurallar etiğin normatif türünün uğraşı alanıdır. 

Betimleyici etik, bireylerin değerleri ile ilişkisini ve bu ilişkinin ahlaki sorunların üstesinden gelmekte işlevlerini ele alır. 

Etik, ahlaki argümanlar yoluyla değerlerdeki farklılıkları uyumlulaştırmanın yollarını dikkate alan, insan deneyiminin anlamını ve insan davranışının doğru ve yanlışını inceleyen kurallar dizgesidir. Etik, davranışları uyumlulaştırma işlevi sayesinde davranışların sınırlandırılışı anlamına da gelmektedir. Bir bireyin karar vermede ya da bir amaca erişmede kullandığı davranış standartları etik ile belirlenir. Özellikle bir mesleğin doğru – yanlışı; kabul ediliri-edilmezi etik ilkelere dayalı olarak saptanmıştır. 

Ahlak, TDK sözlüğünde “bir toplum içinde kişilerin uymak zorunda oldukları davranış biçimleri ve kurallar” olarak tanımlanır. Ahlak, her toplumun sahip olduğu gelenek ve görenekleri içerisinde oluşan değerlerdir. Toplumun herhangi bir durum ya da sorun hakkındaki değerlendirmeleri ile ilgili inanış ve tutumlar, ahlaki olmanın ya da olmamanın belirleyicidir. Genel anlamda ahlak, iyiliğe varılması için insanın uymaya kendini mecbur hissettiği manevi ve ruhi görevler ve bunlara ilişkin kurallar biçiminde tanımlanabilir. 

Ahlaki normlar veya ahlaki davranış kuralları esasen etik ile ilgilidir. Zaman zaman birbiri yerine kullanılan bu kavramlar, esasen farklı anlamlara gönderme yapmaktadırlar. Etik kurallar ile amaçlanan ahlaki değerleri tutarlı bir zemine oturtmaktır. Ahlaki değerler, toplumsal olarak inşa edilmişlerdir. Etik ise inşa edilen bu değerleri ve kavramları analiz ederek, iyinin ve doğrunun ne anlama geldiği, bir eylemi iyi ya da yanlış yapan unsurların ne olduğu gibi konular üzerinde durmaktadır. Bir diğer deyişle etik, ahlaki olanın çerçevesinde var olan ve ahlaki kurallara göre biçimlenen yapıdaki kurallardır. 

Etik ile ahlak arasındaki farklılıklar şu şekilde özetlenebilir: 

• Etik, ahlaki kavramları analiz ederek bir eylemi iyi ya da yanlış yapan unsurların ne olduğu gibi konular üzerinde durmaktadır. 

• Etik, iyi ve doğru kavramlarının ne olduğunu araştırmaktadır. Ahlak ise kişinin sonradan benimsediği tutum ve davranışlara ilişkindir. Ahlak, aynı zamanda bireylerin toplumsal benimsenişe uydukları değerler sistemini de ifade etmektedir. 

• Etik daha çok kurallara dayalı davranışlar ile ilgiliyken ahlak, duygusal belirlenime ilişkindir. Bu hâliyle ahlak daha fazla din temelli iken etik, felsefeden köken alır. 

• Etik, ahlakın normlarına dayanır. insanların bireysel ve toplumsal düzeydeki ilişkilerini değerler ve kurallar bağlamında değerlendiren ahlaki bir araçtır ve felsefenin bir bir alt disiplinidir. 

• Ahlak; toplumsal anlamdaki inanç ve davranışları yönlendirirken etik soyut ve kuramsal boyut ile ilgilidir. Ahlak, bireylerin günlük yaşamı içerisinde nasıl yaşamaları gerektiğini saptayan kurallardır. Etik ise daha teorik düzeydeki ilkelerden oluşur ve eyleme ilişkin bireye bilgiler sunar. Etik bir eylemin ahlaki olup olmadığını belirler. 

• Etik, insanı eyleme zorlamaz ancak eylem yapma kararına ahlaki açıdan katkı yapar. Gerçek yaşamda bireyler ahlaki eylem ve davranışları yapmaktan kaçınabilecekleri gibi ona aykırı tutum ve davranış da sergileyebilirler. 

• Ahlak bireysel ve somut sorgulamalar yapar. Diğer taraftan etik, ahlak ilkesini ve ahlakiliği gösteren eylemleri ve davranışları sorgular. 

Sonuç olarak etik, bir eylemin ahlaki olarak dayanaklarını ve onun amaçlarını inceleyen felsefe dalıdır. 

Mesleki etik kodlar, meslek ve çalışma alanlarında insan ilişkilerini ve davranışlarını düzenlemek amacıyla geliştirilmiş; bilinçli insan faaliyeti ve organizasyonu ile belirlenmiş nispeten sistematik bir bütünlük arz eden, soyut ve genel ahlaki ilkelerden ve standartlardan oluşmuş kurallardır. 

Mesleki etik, meslek ve çalışma alanlarında insan ilişkilerini ve davranışlarını düzenlemek amacıyla soyut ve genel ahlaki ilkelerden ve standartlardan oluşmuş bütünü ifade eder. Bir diğer deyişle mesleki etiğin en önemli özelliği, kuralların her profesyonel için ve her toplumda geçerli olmasıdır. Mesleki etik, aynı işi yapanların paylaştığı değerler bütünüdür. 

Deontolojik etik kural etiği olarak da bilinir. Deontolojik kurallar, kesinlik, mutlaklık ve zorunluluk üzerine kuruludur. Bir eylem önceden belirlenmiş kriterlere göre yapılmalıdır. Bu etik türü, görev temellidir ve belli bir davranışın sonucundan ziyade bireyi bu davranışa iten niyeti önemli kabul eden etik sistemidir. Davranışların doğru ve yanlış olmak üzere kesin çizgilerle ikiye ayrılması felsefesine dayanır. 

Kural temelli etik anlayışının temsilcisi olarak Immanuel Kant kabul edilmektedir. Kant, bireye saygı ve onun insan olması nedeniyle öncelenmesi gerektiğini savunmuştur. 18. yüzyılın bu etik felsefesi, Kant’ın felsefesi, davranışta bulunmanın evrensel kabulüne dayanır. 

Sonuççu etik olarak da tanımlanan teleolojik etik, bir davranışın ahlaki doğruluğuna ancak sonuçlarına bakarak karar verilebileceğini öne süren etik sistemdir ve “eğer sonuçlar iyiyse, davranış doğrudur; sonuçlar kötü ise davranış yanlıştır” kabulünden hareket edilir. Faydacılık ya da yarar odaklılık sonuççu etiğin çerçevesidir. 

Teleolojik etik, on sekizinci yüzyılda John Stuart Mill’in faydacı yaklaşımına dayanır. 

Genel olarak sosyal hizmetin temel hedefi, toplumsal adaleti sağlama ve geliştirmedir. 

Sosyal hizmet sunumunda değerler, aşağıdaki dört alandan belirgin şekilde etkilenmektedir. Bunlar: 

• Sosyal hizmetin doğasından kaynaklanan durumlar: Bu kısma kadar da anlatıldığı üzere sosyal hizmet sunucusunun ve alıcısının insan olduğu bir alandır. İnsanın karşılıklı konumlandığı bir süreçte değerler de karşı karşıyadır. Hizmeti sunanın bir değer algısı varken hizmetten yararlananın da bir değer bakışı vardır. Dolayısıyla zaten toplumsal refahı önceleyen bir hizmet sunumu bu niteliği nedeniyle değerlerden etkilenmektedir. 

• Sosyal hizmet sunucusunun hizmeti alanla, meslektaşlarıyla ve toplumun diğer üyeleriyle ilişkilerini içeren unsurlar: Sosyal hizmet, toplumun değerleri ile uyumlu, diğer çalışma alanlarıyla ve meslektaşlarla iş birliği içinde sunulan yapıdadır. Bu etkileşim, değerlerin etkilerinden bağımsız değildir. 

• Sosyal hizmet uzmanının çalışmasına ya da iş yapma yöntemine ilişkin hususlar: Sosyal hizmet sunucuları aynı eğitimleri alıyor olsalar da her birinin işe bakışları, dünya görüşleri ve iş yapış yöntemleri birbirinden farklı olabilmektedir. Onların değerleri önceleme biçimleri, etik ilkelere bağlılıkları ve bilgi–beceri düzeyleri de değerler üzerinde etkili olmaktadır. 

• Etik ikilemlerin çözümüne ilişkin becerileri: Sosyal hizmet sunumu zaman zaman açmazların, etik zorlukların ve ikilemlerin olduğu yapıdadır. Sosyal çalışmacıların karşılaştıkları bu ikilemleri çözme biçimleri de değerler üzerinde etkili olmaktadır. 

Uluslararası Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği tarafından sosyal çalışmacılar için uyulması gereken bazı kurallar belirlenmiştir. Dernek tarafından deklare edilen ve mesleki değerlerin çerçevesini çizen bu kurallar, üyelerin sosyal hizmet uzmanı olarak uygulamalarında uymak zorunda oldukları ve profesyonel davranışlarında ve etik kararlarında yönlendirici özelliktedirler. Bu kurallar kapsamında ortaya konulmuş mesleki değerler aşağıdaki gibi sıralanmaktadır: 

• Sosyal hizmet uzmanının öncelikli amacı, muhtaç insanlara yardım etmek ve sosyal sorunlarıyla ilgilenmektir. 

• Sosyal adaletsizlik yaratan durumlarla mücadele etmek, sosyal hizmet uzmanlarının görevidir. 

• Sosyal çalışmacı, bireyin onuru ve değerine saygı göstermelidir. 

• Sosyal hizmet uzmanı, insan ilişkilerinin öneminin farkında olan kişidir. 

• Sosyal hizmet uzmanları dürüst olmalı ve güvenilir biçimde davranmalıdırlar. 

• Yetkin olduğu alanlarda hizmet sunmalı, mesleki olarak kendini geliştirmeye çalışmalıdır. 

Değerler aynı zamanda bilgi, estetik ve ahlaka dayanır. Reamer (2006), sosyal hizmet sunumunda on dört değeri aşağıdaki gibi sıralamaktadır. Bu değerler: 

• Kişilerin haysiyet ve değerlerine saygı 

• İnsana saygı 

• Bireylerin değişim kapasitesine önem verme 

• Hizmet alanların kararlarına saygı gösterme 

• Kişilerin potansiyellerini açığa çıkarma fırsatı sunma 

• Bireylerin temel gereksinimlerini karşılamalarına yardımcı olma 

• Temel gereksinimlerini karşılayabilmeleri için kişilere kaynak ve hizmet temininde yol gösterici olma 

• Hizmet alan birey/bireyleri güçlendirme 

• Fırsat eşitliği sunma 

• Ayrımcılık yapmama 

• Farklılıklara saygı gösterme 

• Toplumsal değişime ve sosyal adalete riayet etme 

• Gizlilik ve mahremiyete duyarlı olma 

• Mesleki bilgi ve becerilerini diğerlerine de aktarmada gönüllü davranma 

Tıbbi sosyal hizmet uzmanlarının karşı karşıya kaldıkları tipik etik çıkmazlar, sıkça sosyal çalışmacılar tarafından deneyimlenmektedir. Bu çıkmazlardan bazıları aşağıda sıralanmaktadır: 

• Hizmet alanların gizlilik haklarının ihlali: Özellikle dijital teknolojilerin tıbbi uygulamaların merkezine giderek yerleşmesi, gizli kalması gereken bazı bilgilere yetkisiz kişilerin ulaşabilmesi sorununu ortaya çıkarmaktadır. Ayrıca bazı durumlarda mahkeme kararlarına muhatap olmak da hizmeti alanın rızası dışında hizmet amacıyla edinilen bilginin ifşasını gerektirebilmektedir. Böyle bir durumda da sosyal çalışmacı ikilem içinde kalabilmektedir. 

• Üçüncü kişilerin zarar görme olasılığı: Bazı tıbbi sorunlar, hizmeti alanın rızasını beklemeksizin edinilen bilginin yetkililere aktarımını gerektirebilir. Böyle durumlarda toplumsal sağlığın göz önünde bulundurulması gerekir. Durum toplumsal sağlık olsa da bu bildirimler, sosyal çalışmacıların ikileme düşmelerine neden olabilmektedir. 

• Hizmeti alanın özerkliğine saygı: Bazı sosyal hizmet uygulamaları, hizmeti alanın kendi kararını vermesini engelleyecek boyutlarda olabilmektedir. Sosyal hizmet uzmanlarının, müracaatçıların kendi kaderlerini tayin etme hakkına saygı göstermeleri, böyle koşullar için imkan dahilinde olmayabilmektedir. 

• Kendi kendine zarar verme davranışına giren müracaatçıları koruma yükümlülüğüne ilişkin çatışmalar. 

Reamer (2006), ahlaki karar vermenin sistematik olması gerektiğini ileri sürer. Temel unsurların ardışık tanımlanmasını içeren yedi adımlı bir modeli, ahlaki karar verme modeli olarak formüle etmiştir. Bu aşamalar: 

1. Sosyal hizmet değerleri ve sorumlulukları da dahil olmak üzere etik değerler, 

2. Etik karardan etkilenmesi muhtemel kişiler, 

3. Etik karar alma sürecinden kaynaklanan olası eylemler ve bu eylemlerin olumlu ve olumsuz etkileri, 

4. Etik teori, kural ve ilkeler, kodlar, yasallıklar, uygulama ve kişisel değerler, 

5. Görüşüne başvurulması gereken meslektaşlar ve uzmanlar, 

6. Kararın ve karar alma sürecinin belgelendirilmesi, 

7. Gerekli izlemler ve değerlendirme olarak sıralanmıştır. 

Genel olarak eğitim, bireysel ve toplumsal değerlerin yaratımında ve sahiplenilişinde önemli işlevlere sahiptir. Sosyal hizmet eğitimi, bir toplumda değerlere dayalı uygulamaların gerçekleşmesi ve sağlıklı toplumsal yapının oluşması için önemli bir role sahiptir. 

Sosyal Hizmet Eğitimi Konseyi (2008), sosyal hizmet eğitiminde bulunması gereken etik ilkelerin öğreniminde: 

• Etik ilkeleri uygulamaya rehberlik edecek ilkelerin nasıl uygulayacağı, 

• Etik karar alma süreçlerinin neler olduğu, 

• Uygulamalara rehberlik edecek mesleki değerlere olanak sağlayan kişisel değerleri tanımanın ve yönetmenin biçimi, 

• Etik çatışmaların çözümünde belirsizliği ortadan kaldırmak için atılacak adımları göz önünde bulundurmak zorunludur. 

Etik, ilk olarak tıp alanında ortaya çıkmıştır. Tıbbi uygulamaların diğerlerine zarar verebilme potansiyeli etik konusundaki düzenlemeleri zorunlu kılmıştır. MÖ beşinci yüzyıldan bu yana en azından tıbbi uygulamaları kısıtlayıcı biçimde bazı kuralların var olduğu bilinmektedir. Hipokrat, tıp etiğinin kurucusu olarak görülür. O dönemden itibaren tıbbi uygulamacıların hasta çıkarlarını öncelemesi hep beklenen tutumdur. Zaten mesleğin kutsallığını da sağlayan etik bağlılıktır. 

Sosyal hizmetin temel etik çerçevesi, adalet, eşitlik, dürüstlük ve mesleki olarak sorumluluk çerçevesinde insanların refah seviyelerini artırmaya katkıda bulunmaktır. 

Bir sosyal hizmet uzmanının uyması gereken etik ilkeler aşağıdaki gibi genellenebilir: 

• Özerklik: Bireyin kendi kararını verebilme hakkını en üst düzeye çıkarma yükümlülüğüdür. 

• Yararlılık: Görevini iyi bir biçimde yapmakla ilgili ilkedir. 

• Gizlilik: Mahremiyete saygı yükümlülüğü; bilgiyi ve güveni koruma için sorumlu davranmaya ilişkindir. 

• Dürüstlük: Birinin verdiği sözünü tutması veya vadettiğinin arkasında durması ile ilgilidir. Sosyal çalışma için oldukça önemli bir ilkedir. 

• Kadirşinaslık: İyi olanı uygulama; hatayı telafi etme ile ilgili ilkedir. 

• Adalet: Herkese adil davranmak, riskleri ve kazanımları eşit olarak dağıtma yükümlülüğüne ilişkindir. 

• Zarar vermeme: Öncelikle hizmeti alana zarar vermeme yükümlülüğü, sosyal çalışmanın temel önceliğidir. 

• Sıralama: Etik ilkeleri öncelik sırasına göre sıralamak ve etik konuların çözümlenmesinde bu sıralamayı takip etmek görevidir. 

• Alenilik: Hizmeti alan herkes tarafından bilinmesi ve tanınması gereken etik standartlara dayalı eylemlerde bulunma vazifesidir. 

• Telafi etme: Hatalı bir davranışı ya da hizmet sırasında yaşanan kusuru kabul etme ve mümkün olan en iyi seçeneklerle telafi etme sorumluluğudur. 

• Kişilere saygı: Diğerlerinin onurlarına, haklarına ve sorumluluklarına saygı duymak en başta insanlık görevidir ve sosyal çalışmanın temel düsturudur. 

• Evrensellik: Zaman, mekân ya da kişi farkı gözetilmeksizin herkes için aynı tutumu benimseme ve eylemleri hayata geçirme görevini ifade etmektedir. 

• Yararlılık: İnsanlara en büyük yararı sağlama ya da çok sayıda insan için en az zararlı olanı benimseme yükümlülüğü, sosyal çalışmacıların seçimlerinin çerçevesini oluşturmalıdır. 

• Gerçekçilik: Gerçeği söyleme mükellefiyeti, sosyal hizmet sunumu için zorunluluktur. 

Sosyal hizmetin etiğe ilişkin yönelimleri dört döneme ayrılarak incelenmektedir. Bunlar ahlaki dönem, değerler dönemi, etik teori ve karar verme dönemi, etik standartlar ve risk yönetimi dönemi. 

Profesyonelizm, bir işi en iyi biçimde yerine getirmek ve bu işi yerine getiriş sırasında başta duyguların baskısı olmak üzere çevresel ve diğer etmenlerden etkilenmemek anlamında kullanılabilir. Profesyonellik, işinin gereğini en iyi biçimde yapmak ile ilişkilidir. İşin gereklerini en iyi şekilde yerine getirmenin yanı sıra tüm gelişmeleri, kendi alanında ortaya çıkan her bir yeniliği sürekli takip eden kişiler profesyonel kişilerdir. Profesyonel olmak, mesleğin tüm kurallarını etki altında kalmadan yapma ve ruhsal durumlardan etkilenmeme ile eşleştirilerek tanımlanmaktadır. 

Mesleki profesyonelizm bağlamında sosyal hizmet uzmanlarının yapması gereken görevler ve sorumluluklar kısaca aşağıdaki gibi özetlenebilir: 

a. Mesleki olarak yetkin olmak ve kendini geliştirmek 

b. Müracaatçının özerkliğine saygı 

c. Müracaatçının mahremiyetine saygılı davranmak 

d. Müracaatçılarla dürüst biçimde iletişim kurmak 

e. Mesleğin onurunu korumaya sadakat gösterme 

f. Hizmet kalitesini yükseltmeye dönük çabaları göstermek 

g. Sosyal refahı artırmaya dönük çalışmaları önceleme 

h. Bilimsel bilgiye önem verme 

i. Mesleki kurallara bağlılık ve sürekli insana odaklanma 

j. Sürekli denetleme ve hesap verilebilir olma 

k. Meslektaşlara saygı ve onlarla açık iletişim 

Sosyal hizmet uzmanı, hizmet sunduğu her bir bireyin “eşsiz” olduğunu bilmeli ve buna uygun davranmalıdır. Her şeyden önce sosyal hizmet uzmanları iyi birer iletişimci olmalıdırlar. İletişim yoluyla kurdukları ilişkileri sürdürebilme becerisine de sahip olmalıdırlar. Buna göre sosyal hizmet uzmanları için gerekli beceriler: 

• İletişimi etkili kullanabilme 

• Görüşmeyi yönetebilme, görüşme sırasında rehberlik ve yöneltme becerilerini kullanabilme 

• Anlamlı ilişkiler kurabilme ve devam ettirebilme 

• Müracaatçıları kararlara ortak edebilme ve onu güçlü hissettirme 

• Mesleki yeterlilik ve hesap verebilirlik 

• Toplumun farklı kesimlerinden gelen ve yardıma ihtiyacı olan yoksul ve yoksun bireylere toplumsal adaleti temin edecek; değerler bağlamında hizmet sunabilme olarak açıklanmaktadır.