Sosyal Hizmet Mesleğinin Kavramsal Çerçevesi

Sosyal hizmet birey, aile, grup ve toplumu odağına alan meslek ve disiplindir. Genel olarak sosyal hizmet insan ve topluma ilişkin sorunlara ve bu sorunların çözümlerine odaklanmaktadır. İnsani ve sosyal bilimler alanından birçok disiplinin insan ve toplum kavramlarına odaklanmış olduğu göz önüne alındığında sosyal hizmet disiplininin odağını ve sınırlarını doğru çizmek önem arz etmektedir. Uygulamalı bir disiplin olması sosyal hizmetin diğer birçok sosyal bilim alanından farkını ortaya koysa da doğru tanımlama yapılması sosyal hizmetin odak ve kapsamını belirleme ve diğer sosyal ve beşerî bilimlerle sınırlarını belirlemede etkili olacaktır.

Ülkemizde sosyal hizmet mesleğini icra eden ve dört yıllık sosyal hizmet lisans bölümü mezunu meslek elemanları “sosyal hizmet uzmanı” ya da “sosyal çalışmacı” ünvanını almaktadırlar.

Sosyal adalet, “bir toplumun tüm üyelerinin toplumsal kaynaklara, fırsatlara, haklara, politik etki ve faydalara eşit erişimin olduğu durumlar” olarak tanımlanabilir.

Sosyal hizmet müdahalesinin hedef kitlesi müracaatçı ve müracaatçı sistemi olarak adlandırılmaktadır. Müracaatçı kavramı İngilizce “client” kelimesinin karşılığıdır. Türkiye’de birçok meslek grubu tarafından bu kelimenin karşılığı olarak danışan kavramı kullanılmaktadır. 

Çocuk, kadın, yaşlı, engelli, yoksul, göçmen/mülteci gibi müracaatçı grupları dezavantajlı bireyler, hassas ya da incinebilir bireyler biçiminde ifade edilebilmektedir.

Sosyal hizmetin amaçlarını;
• İnsanların problem çözme ve başa çıkma kapasitelerini geliştirmek,
• İnsanları kendilerine kaynak, hizmet ve fırsatlar sağlayan sistemlerle bağlantılandırmak,
• Bunların etkili ve insani işleyişini teşvik etmek,
• Sosyal politikanın geliştirilmesine ve iyileştirilmesine katkıda bulunmak

Bireyin toplum içerisindeki aileye üye olmak, anne-baba olmak, bir mesleğin mensubu olmak gibi rollerini gerçekleştirebilmesi ve barınma, beslenme, sağlık, kabul görme gibi kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için gerekli olan görev ve aktiviteleri başarabilme yeteneğidir.

İyi oluş (well-being), en genel anlamıyla iyi hissetmektir. Zihinsel sağlığın iyi olmasını, yaşam memnuniyetinin yüksek düzeyde olmasını ve stresle baş etme becerilerine sahip olmayı içerir.

Sosyal hizmetin sistemi sürdürme işlevinde Stein sosyal hizmetin ihtiyaçların toplumsal değerlere ve toplumsal kurumlara uygun olarak karşılanmasını içeren uyum ve toplumsal istikrar ekseninde ele alındığından söz eder.  

Stein sosyal hizmetin gelişimsel rol ve işlevini ele alır ve sosyal hizmetin toplumun çoğunluğunun refahını etkileyen sosyal politikaların oluşturulması ve uygulanmasıyla ilgili olduğunu belirtir. 

Güçlendirme, sorun çözme ve sosyal değişim olmak üzere sosyal hizmetin işlevlerine ilişkin üç temel görüşten söz eden Payne, güçlendirme görüşünü sosyal demokrat, sorun çözme görüşünü liberal/neo-liberal, sosyal değişim görüşünü ise sosyalist politik felsefeyle ilişkisi temelinde ele alır. Payne’nin bakış açısına göre güçlendirmeci görüşte sosyal hizmet birey, grup ve topluluk için büyüme ve kendini gerçekleştirmeyi teşvik ederek tüm bu gruplar için en iyi refah arayışındadır. Sorun çözme görüşünde sosyal hizmetin işlevi sosyal sistemi sürdürmek ve sosyal yapıyı korumak için bireyleri zor zamanlarında destekleyerek yaşamlarına istikrar kazandırmaktır. Son olarak sosyal değişim görüşünde ise Payne, sosyal hizmetin temel işlevini toplumda iş birliği ve karşılıklı destek arayışı olarak görür ve toplumda en dezavantajlı konumda bulunan bireylerin ancak bu şekilde güç kazanabileceğini ve toplumun bu grup yararına dönüşebileceğini savunur

Genelci sosyal hizmet uygulamasında danışmanlık (counseling), kaynak yönetimi (resource management) ve eğitim (education) olmak üzere üç temel işlev belirleyen yazarlar, her bir işleve karşılık gelen sosyal hizmet rollerini ayrıntılı olarak açıklamışlardır.

Danışmanlık İşlevi: Danışmanlık işlevinde sosyal hizmet uzmanı planlı müdahale sürecinin tüm düzeylerinde birey, grup, örgüt ve toplulukların sosyal işlevselliklerini gerçekleştirmede karşılaştıkları zorluklara çözüm bulmaya çalışır. Danışmanlık işlevine karşılık gelen muktedir kılıcı (enabler) rolünde sosyal hizmet uzmanı birey ve ailelere karşılaştıkları zorluklara ilişkin çözümleri bulmada yardımcı olur. 

Kaynak Yönetimi: Kaynak kavramı ilk olarak finansal bir kaynağı akla getirse de sosyal hizmet uygulamalarında kaynak, yapılan müdahale bağlamında farklı anlamlar taşır. Sosyal hizmet uzmanı müracaatçı sistemleriyle çalışırken kaynaklar örgüt için personel, birey için ise azim, kararlılık, potansiyel sosyal destek, bireyin sahip olduğu sosyal sermaye, içinde bulunduğu çevresel koşullar olarak değerlendirilebilir. Bu noktada kaynakların bireyin içinde, ilişkilerde ve sosyal kurumlarda bulunduğu söylenebilir. Hangi tür olursa olsun kaynaklar herhangi bir sistem düzeyinde değişim için güç sağlarlar. 

Sosyal hizmet uygulamalarında müracaatçı sistemi ile sosyal hizmet uzmanı arasında güçlendirici özellik taşıyan bilgi ve fikir paylaşımı vardır. Genelci uygulamanın tüm düzeylerinde eğitim süreçleri birlikte öğrenenlerin ve birlikte
öğretenlerin oluşturduğu ortaklıkları yansıtır. İş birliğine dayalı öğrenme müracaatçı sistemlerinin kendi kendilerini yönettikleri, eğitim süreçleri için gerekli deneyim ve kaynağa sahip oldukları ve yeni öğrenilenlerin hemen uygulanmasını istedikleri varsayımına dayanır. Tarafların bilgi ve deneyimine saygı duyulan eğitim işlevinde sosyal hizmet uzmanı öğretici (teacher), eğitici (trainer), toplumu bilgilendirici (outreach), araştırmacı (research) ve akademisyen (scholar) rollerini yerine getirir.

Hayırsever Kuruluşlar Cemiyeti ve Yerleşim Evleri Hareketi odağında gerçekleşen uygulamaların Avrupa’da ve Amerika’da yaygınlaşması, sosyal hizmet alanında nitelikli insan kaynağı ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. 

1899 yılına gelindiğinde Amsterdam’da Sosyal Hizmet Eğitimi Enstitüsünde ilk sosyal hizmet eğitim programı, diğer bir ifade ile ilk sosyal hizmet okulu açılmıştır. 

Almanya’da Alice Salomon, Amerika Birleşik Devletleri’nde Jane Addams ve Mary Richmond, İran’da Sattareh Farman-Farmaian, Danimarka’da Manon Lüttichau, Belçika’da René Sand, Polonya’da Helena Radlinska yeni eğitim programlarının açılmasına, ulusal ve uluslararası düzeyde mesleki örgütlenmeye katkı sağlamış isimlerdendir.

Sosyal hizmetin ilk eğitim programının oluşturulması sürecinde de BM’den danışmanlık alınarak 1961 yılında dört yıllık bir eğitim programı ile Sosyal Hizmetler Akademisi kurulmuş ve böylece sosyal hizmet eğitimi Türkiye’de resmî olarak başlamıştır.

Birleşik Devletler’de sosyal hizmet uzmanları için lisanslama sınavlarını düzenleyen Sosyal Hizmet Kurulları Birliği (The Association of Social Work Boards [ASWB]) 1979 yılında kurulmuştur ve lisanslamanın amacını “sosyal hizmet uygulaması için standartları belirleyerek toplumu korumak” olarak belirtmiştir.