Sosyal Hizmetin Tarihsel Gelişimi

Avrupa’da da 1899 yılında Hollanda’nın Amsterdam şehrinde bir grup sosyal reformcu önderliğinde ilk sosyal hizmet okulu kurulmuş ve gönüllülere iki yıllık teorik ve pratik dersler sunulmuştur.

Mary Ricmond’un Sosyal Teşhis (1917) ve Bireyle Sosyal Çalışma Nedir (1922) adlı eserleri, sosyal hizmetin bir bilim ve meslek olarak şekillenmesine önemli katkıda bulunmuştur. 

Filantropi veya insanseverlik başkalarının psikolojik, tıbbi, ekonomik ve sosyal standartlarını yükseltmek ve mutluluklarını artırmak için organize faaliyetler düzenlemek olarak tanımlanmaktadır. Daha kapsamlı olan hayırseverlik kavramının bir alt kategorisidir ve İslami vakıflar, kilise yardım grupları gibi oluşumlar filantropik faaliyetlere örnek olarak gösterilebilir.

Sosyal hizmet mesleğinin ortaya çıkmasında etkili olan iki tarihsel faktör bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, kapitalist ekonomik kalkınma modelinin etkisiyle ortaya çıkan toplumsal sorunlara çözüm bulma çabasıdır. İkincisi de dezavantajlı bireylerin içinde bulundukları durumun insancıl bakış açısıyla iyileştirilmeye çalışılmasıdır.

Sosyal hizmet alanında önemli düzenlemelerden biri olarak kabul edilen Yoksulluk Yasaları’nın kökeni İngiltere’ye dayanmaktadır ve ilk olarak 1300’lerin ortalarında ortaya çıkmıştır. I. Kraliçe Elizabeth’in 1601’de çıkardığı Yoksulluk Yasası, yerel yönetimlerin yoksullukla etkin bir şekilde mücadele etmesini sağlamıştır. Bu yasa yoksulları çeşitli kategorilere ayırarak, aile ve akrabaları tarafından bakılabilecek durumda olan bireylerin sosyal yardımlardan faydalanmalarını engellemiştir. Yoksulluk yasalarıyla birlikte devletin sosyal alanla ilgili önlemleri artmış ve endüstrileşmeyle birlikte toplumun farklı kesimlerini kapsayacak şekilde yaygınlaştırılmıştır. Sanayileşme sürecinde, kentler üretim merkezleri hâline gelmiş, kırdan kente göç hızlanmış ve dünya nüfusu kentlerde yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte, tarımda makineleşmenin ve kentlerin cazibesinin artması nedeniyle kırsal alanların nüfusu azalmıştır. 

Batı toplumlarında sanayileşme süreci sonrasında sosyal refah sisteminin oluşturulmasında etkili olan bazı gelişmeler yaşanmıştır. Bu gelişmelerden biri olan II. Dünya Savaşı sırasında 1942 yılında İngiltere’de Sir William Beveridge tarafından hazırlanan Beveridge Raporu, İngiliz sosyal refah sisteminin temellerinin atılmasını sağlamıştır. Rapor, savaş sonrası dönemde İngiliz toplumunda var olan ekonomik ve sosyal sorunlara çözüm getirmeyi amaçlamıştır. 

Sosyal adalet, toplum içinde mevcut olan kaynakların adil bir şekilde dağıtılmasını ve tüm bireylerin yaşam standartlarının belirli bir düzeyde olmasını sağlayan bir ilkedir. Bu ilkeye göre, millî gelirin daha adil bir biçimde paylaşılması ve herkesin millî gelirden anlamlı bir pay alması yoluyla sosyal adalet sağlanabilir. Sosyal adalet ilkesine, genellikle adaletli dağılım ilkesi de denmektedir.

Sosyal hizmetin önemli bir aracı olan sosyal yardım alanındaki gelişmelere bakıldığında 17. yüzyıldan itibaren İngiltere’nin sosyal yardımı sistematik olarak düzenleyen ilk ülke olduğu ifade edilmektedir. 

Sanayi Devrimi’nin merkezi olan İngiltere’de kentleşmenin yoksullar üzerinde oluşturduğu olumsuz etkileri azaltmak için ilk yerleşim evi Toynbee Hall 1884 yılında Londra’da kurulmuştur. Bu kuruluş, sosyal reform ve yoksullara yardım
amacıyla Samuel ve Henrietta Barnett tarafından kurulmuştur. Toynbee Hall Yerleşim Evi adını yoksullara yardım ve toplumsal adalet üzerine odaklanan tarihçi Arnold Toynbee’den almıştır. Toynbee Hall Yerleşim Evi özellikle üniversite öğrencilerini, profesyonelleri ve diğer toplum liderlerini, toplumun daha az şanslı kesimlerine yardım etmeye teşvik etmek amacıyla kurulmuştur. Bu kuruluş toplumun farklı kesimlerinden gelen insanların bir araya gelerek sosyal sorunlara çözüm bulmalarını teşvik eden bir model oluşturmuştur. Aynı zamanda Toynbee Hall Yerleşim Evi’nde yaşayan ve çalışanların, toplum içindeki ihtiyaç sahiplerine doğrudan yardım etmelerine olanak sağlamıştır. Toynbee Hall Yerleşim Evi sosyal reformların ve toplumsal değişimin öncüleri arasında kabul edilir. Bu kuruluş, sosyal adaletin sağlanması ve toplumsal eşitliğin artırılması için çeşitli programlar yürütmüştür. 

Osmanlı Devleti’ni uzun yıllar yaşatan temel unsurlardan birisi de vakıflardır. Osmanlı toplumunda sosyal hizmet ve sosyal yardımlaşma alanındaki temel sorumluluğu vakıflar üstlenmiştir. Vakıflar dinî, sosyal, siyasal, ekonomik, kültürel ve askerî alanlarda çeşitli hizmetler sunarak topluma katkı sağlamışlardır.

Vakıf kavramı, bir malı mülkiyetten çıkarıp çıkarlarını daimî bir hayır işine tahsis ederek saklamak anlamı taşımaktadır. Bu anlamda, vakıfların asıl amacı bir malın mülkün alım-satımından doğan faydasını durdurmak ve ihtiyacı olan başkalarına devamlı olarak tahsis etmektir.

Osmanlı vakıf sisteminin kökenlerine dayanan ve II. Abdülhamid Dönemi’nde (1876-1809) şekillenen, II. Meşrutiyet’in ilanından sonra ise modern bir içeriğe kavuşan “içtimai muavenet” kavramı, sosyal yardımın dönüşümünde önemli bir dönüm noktasını temsil eder. Bu kavram, geçmişteki sosyal yardım uygulamalarından günümüz refah devleti anlayışına uzanan bir geçişin izlerini taşır. Aralarında belirgin farklılıklar olmakla birlikte, muhtaç kişilere yönelik resmî, yarı resmî ve gönüllü kuruluşlar tarafından yapılan parasal ve hizmet desteklerini kapsayan sosyal yardımın, geçmişten günümüze temel amacı, ihtiyaç sahiplerine yardım etmek ilkesi etrafında şekillenir. Ancak savaş ve barış gibi dönemsel koşulların yoksulluk algısını etkilediği ve sosyal yardımın da bu değişen şartlara göre uyum sağladığı unutulmamalıdır. 

Tanzimat modernleşmesinin bir sonucu olarak yetim kalan çocukların mallarının korunması amacıyla “Eytam İdaresi” kurulmuştur. 1851’de çıkarılan Eytam Nizamnamesi ile bu idare oluşturulmuş ve yetim mallarının korunması için Emval-i Eytam Nezareti kurulmuştur. Bu kurum, çocukların mallarını ve haklarını korumak için Tanzimat Dönemi’nde oluşturulan ilk teşkilattır.

Osmanlı Devleti’nde savaş ya da yoksulluk nedeniyle ana-babasız kalmış çocuklara yönelik ilk yatılı kuruluş uygulamalarından biri de çocuk ıslahhaneleridir.

Darüşşafaka, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde bir derneğin himayesinde ve sivil bir oluşumun liderliğinde kurulan ilk parasız özel okuldur. Tam adı Darüşşafakatü’l-İslâmiyye’dir ve Cemiyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye’nin kurulmasıyla temeli atılmıştır.

Darülaceze, İstanbul’da düzensiz yaşayan dilencilerin disipline edilmesi ve sosyal düzenin sağlanması amacıyla kurulan önemli bir sosyal kurumdur. 1890 tarihli Meclis-i Vükela kararlarıyla dilencilerin tespiti ve İstanbul’a gelmek isteyenlerin memleketlerinden salıverilmemesi gibi tedbirler alındı.

Darülhayr-i Ali, Müslüman yetim ve kimsesiz çocuklar için kurulan ilk kurumlardan biridir ve çeşitli vilayetlere dağılan ıslahhaneler de birer darüleytam işlevi görmüştür. 

Türkiye’de sosyal hizmetlerin gelişimi, uzun yıllar süren savaşlar ve toplumsal ihtiyaçların artmasıyla şekillenmiştir. 1921’de kurulan Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti ile sosyal hizmet uygulamalarının ilk adımları atılmış ve Cumhuriyet’in ilanından sonra 1934’te Çocuk Esirgeme Kurumunun kurulmasıyla da bu süreç devam etmiştir. 1936’da çıkarılan İş Kanunu ile sosyal güvenlik sisteminin temelleri atılmış ve karma ekonomi modeliyle sosyal refahın geliştirilmesi amaçlanmıştır. 

Sosyal Hizmetler Çocuk Esirgeme Kurumu ilk olarak 30 Haziran 1921’de Ankara’da Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti adıyla kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti’nin sosyal hizmet anlayışını ve çocuk davasını gerçekleştirmek için öksüz, yetim ve kimsesiz çocukları koruma görevini üstlenmiştir. Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere önemli şahsiyetlerin desteğini alan Türkiye Himâye-i Etfâl Cemiyeti, 1920’lerden itibaren tüm çağdaş kurumlarıyla yapılanmaya başlayan modern yeni Türkiye’nin sosyal hizmetlerini düzenlenme görevini de üstlenmiştir.

1959-1983 döneminde Türkiye’de sosyal hizmetin kurumsallaştırılması çabaları doğrultusunda önemli adımlar atılmıştır. 1961 anayasası ile Türkiye’de sosyal hukuk devleti ilkesinin benimsenmesi, sosyal politika ve sosyal hizmet alanında yeni gelişmelerin önünü açmıştır.