Sosyal Hizmet Alanları II

Toplumsal sorunlardan en fazla etkilenen çocuklar, yaşlılar, kadınlar, engelliler, mülteciler ve diğer dezavantajlı konumdaki tüm bireyler ve aileler, sosyal hizmet mesleğinin çalışma alanındaki önemli müracaatçı gruplarıdır. 

Toplumun refahına ve gelişimine zarar veren sorunların bireysel ve toplumsal boyutta ele alınması, sorunların çözümüne yönelik hizmetlerin planlanması, bu hizmetlerin profesyonel meslek elemanları tarafından sunulması; sosyal devlet olmanın gerekliliğidir.

İnsanları çeşitli şekillerde etkileyebilen çok boyutlu bir sorun olan engellilik; bir aktiviteyi normal
kabul edilen bir şekilde gerçekleştirme yeteneğinin herhangi bir şekilde kısıtlanması veya eksikliğidir.

Engelli olmak; fiziksel hareketlilik, meslek, toplumsal entegrasyon ve ekonomik yeterliliğe ilişkin rollerin yerine getirilmesini sınırlayan ve buna bağlı olarak kişiyi dezavantajlı konuma getiren bir durumdur.

Yürüme, görme, duyma, düşünme gibi önemli bir aktiviteye kolaylıkla katılmasını engelleyen bir bozukluğa sahip olan kişiye "engelli" ad verilir.

Engelli tanımlarında sık karşılaşılan üç kavram; bozukluk, fonksiyon kaybı (iş görmezlik) ve engelliliktir.

Bozukluk; vücut sistemlerindeki işlev bozuklukları ve önemli yapısal anormalliklerdir.

Fonksiyon kaybı; kişinin günlük yaşamında fiziksel ve zihinsel eylemleri gerçekleştirmesindeki kısıtlılıklardır.

Engellilik kavramı; sosyokültürel ve fiziksel çevrede bireyden beklenen rol ve görevleri yerine getirmedeki sınırlılığı ifade eder. .

Engelliliğe ve engelli bireylere yönelik bakış açısı tarihsel süreçte farklılık göstermiştir. Bu farklı bakış
açılarını yansıtan engellilik modelleri şunlardır:

Ahlaki model: Bu yaklaşımda, engelli olmak sadece birey için değil, üyesi olduğu tüm aile için de utanç
kaynağıdır.

Rehabilitasyon modeli: Bu yaklaşım, engelliliğin neden olduğu eksikliği telafi etmek için eğitim, terapi,
danışmanlık veya diğer hizmetleri sağlayabilecek bir rehabilitasyon uzmanına ihtiyaç duyduğunu
kabul eder.

Medikal (tıbbi) model: Bu modelde, engellilikle ilgili sorunların bireyin kendisinde olduğu kabul edilmiş ve “kişi
iyileşirse sorunlar ortadan kalkacaktır” görüşü temel alınmıştır.

Sosyal model: Bu model, engelliliği bir sapkınlık olarak değil, yaşamın normal bir yönü olarak ele
alır ve engelli kişilerin “kusurlu” olduğu fikrini reddeder.

Engelliliğin nedenleri; doğum öncesi, doğum süreci ve doğum sonrası olmak üzere üç grupta toplanabilir. 

Doğum öncesi nedenler: kalıtımsal hastalıklar, akraba evliliği ve annenin hamileliğin ilk üç ayında geçirdiği
bulaşıcı ve ateşli hastalıklar

Doğum sürecindeki nedenler:
• Doğumun sağlık kurum veya kuruluşunda yapılmaması ya da doğumda yapılan yanlış müdahaleler
• Erken ya da geç doğumlar
• Zorlu doğumlar (bebeğin oksijensiz kalması ya da travmaya maruz kalması)

Doğum sonrası nedenler:
• Çocuklukta geçirilen bazı ağır hastalıklar (Çocuk felci, hidrosefali, menenjit)
• Kazalar (ev, iş, trafik kazaları, doğal afetler savaşlar)
• Yüksek ateş, havale, gribal enfeksiyonlar, zatürre vb. enfeksiyonlar
• Beyni etkileyen iltihaplanmalar ya da beyin tümörleri
• Zehirlenmeler
• Ruhsal bozukluklar

Engelli grupları:fiziksel/ortopedik engelli, görme engelli, işitme engelli, dil ve konuşma engelli, zihinsel engelli, otizm spektrum bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, süreğen hastalık ve ruhsal engelli

Engelli sağlık kurulları tarafından engelli bireylerin vücut işlev kaybı oranına göre bağımsız, kısmi bağımlı ve tam bağımlı durum değerlendirilmeleri yapılır. Buna göre:

Bağımsız: Tüm vücut işlev kaybı oranı %20 ve %40 arası olanlar başkasının yardımına ihtiyaç duymadan gündelik işlerini rahatlıkla yapabilen kişilerdir.
Kısmi Bağımlı Engelli: İlgili Yönetmelik’e göre, günlük yaşam aktivitelerini kısmi yardımlar ile karşılayabilecek durumda olduğu tespit edilen kişilerdir.
Tam Bağımlı Engelli: İlgili Yönetmelik’e göre, tüm vücut işlev kaybı oranı %50 ve üzerinde olduğu tespit edilenlerden, günlük yaşam aktivitelerini başkalarının yardımı ve bakımı olmaksızın yerine getirebilmesi mümkün olmayan kişilerdir.

Engelliler toplumdaki dezavantajlı gruplar arasında yer almaktadırlar. Fiziksel işlevlerdeki yetersizlikler, hareket yeteneklerindeki kısıtlılıklar, kişilerin toplumsal yaşama katılımlarını sınırlar. Bu sınırlılıklar engelli bireylerin, sağlıklı bireylerin çoğunluğuna uygun biçimde tasarlanmış olan hizmetlere erişimlerini zorlaştırır. Engelli bireyler
sağlık ve eğitim başta olmak üzere temel haklara erişim, işsizlik, yoksulluk, toplumsal katılım ve güvenlik sorunları yaşamaktadırlar.

Türkiye’de engelli bireylere; özel eğitim, ekonomik destek, istihdam, evde bakım desteği, kurum bakım olanakları gibi çeşitli hizmetler sunulmaktadır.

Engellilere sunulan sosyal hizmetlerin temel amacı, bireylerin topluma eşit ve tam katılımlarını sağlamaktır. Eğitim hizmetlerini, tıbbi ve rehabilitasyon hizmetlerini, fiziksel çevreyi, ulaşım olanaklarını, istihdam hizmetlerini engelli bireylerin ihtiyaçlarına uygun olarak geliştirmek ve erişebilir kılmak sosyal devletlerin sorumluluğudur.

Engelli bireylerle çalışan sosyal hizmet uzmanları vaka yönetimi, bağlantı kurma, danışmanlık, savunuculuk, güçlendirme, yönetim ve planlama, destekleyici istihdam, beceri eğitimi, alkol ve madde kullanım bozuklukları için psikososyal müdahaleler gibi çok çeşitli görevleri yerine getirirler. Aile temelli hizmetler, engellilik alanında sosyal hizmet uzmanları tarafından yapılan önemli müdahalelerdir. Engelli kişilerin haklarının geliştirilmesi ve desteklenmesi konusunda toplumun bilgilendirilmesi, engelli istihdam olanaklarının artırılması, tüm bireylerin engellerine bakılmaksızın toplumda bağımsız yaşama hakkına sahip olmaları konusunda toplumu teşvik etme ve eğitme, sosyal hizmet uzmanları tarafından yapılan makro müdahalelerdir.

Suçun nedenlerini tespit etmek hiçbir zaman kolay ve kesin değildir. Suçun nedenlerine ilişkin günümüze kadar çeşitli fikirler ileri sürülmüştür. Bunlar arasında kalıtımsal özellikler, aile yapısı, yoksulluk, alkol ve madde kullanımı sıklıkla karşılaşılan etkenlerdir.

Suç; kanunları ihlal eden ve devletin yaptırımlarına karşı olan eylemlerdir. Toplum genellikle suçu, katı bir hukuki bakış açısıyla, yasaklanan herhangi bir eylemin işlenmesi ya da herhangi bir eylemin ihmal edilmesi olarak tanımlar. Şiddet, genellikle yaralanmaya neden olan fiziksel gücün, kasıtlı olarak zarar vermek amacıyla uygulanmasıdır. Şiddet genel olarak; siyasi şiddet (gerilla çatışması, paramiliter çatışma, siyasi suikastlar),
ekonomik şiddet (sokak suçları, soygun/hırsızlık, uyuşturucu kaçakçılığı, adam kaçırma, insan ticareti) ve sosyal şiddet (eş ve çocuğa yönelik istismar, kadınlara ve çocuklara yönelik cinsel saldırı gibi kişiler arası şiddet) olmak üzere üç kategoride incelenir.

Türkiye’de ceza infaz kurumları, kalanların hükümlü ve tutuklu olmasına, iç ve dış güvenlik önlemlerine, görevlendirilen personellerin özelliğine, kurumun fiziki yapısına göre sınıflandırılır. Buna göre ceza infaz kurumları; Kapalı Ceza İnfaz Kurumları, Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumları, Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumları, Çocuk Kapalı Ceza İnfaz Kurumları, Gençlik Kapalı Ceza İnfaz Kurumları, Açık Ceza İnfaz Kurumları, Çocuk Eğitimevleri olmak şeklinde sınıflandırılır.

Ceza adalet sisteminde sosyal hizmet uzmanının görevleri arasında: kapsamlı ihtiyaç değerlendirmesi yapmak, vaka yönetimi, denetimli serbestlik hizmetleri, bireysel/grup danışmanlığı, kriz müdahalesi, arabuluculuk hizmetleri, savunuculuk faaliyetleri yer almaktadır. Ayrıca  adli sosyal hizmet uzmanları, ceza infaz kurumlarında kalan çocuk ve yetişkinlere ruh sağlığı hizmetlerinin sunulmasını, risk değerlendirmelerinin yapılmasını, velayet değerlendirmelerinin yürütülmesini kapsayan çeşitli görevleri yerine getirirler.

Adli sosyal hizmet, sosyal hizmetin hukuk sisteminde uygulanmasıdır.

Göç, bir kişinin veya kişilerin geçici veya kalıcı yerleşme amacıyla bir yerleşim alanından diğerine hareketi olarak tanımlanabilir. Zamana ve mesafeye dayalı birçok göç türü vardır. Özellikle sanayileşen toplumlarda sıklıkla görülen kısa mesafelerde gerçekleşen ve kent merkezleri ile kırsal alanlar arasında sık sık yer değiştirmeye dayanan iç göçtür. Diğeri büyük mesafeler ve uluslararası sınırlar boyunca gerçekleşebilen bir ülkeden başka bir ülkeye kısa süreli, me3simlik veya uzun süreli gerçekleşen uluslararası göçtür.

Dünyada ve Türkiye’de artan göç hareketleri, bu alanla ilgili birçok kavramın gündeme gelmesine neden olmaktadır. Göçmen, iltica, sığınmacı, mülteci ve geçici koruma bu kavramlar arasındadır.

Göçün nedenleri dört gruba ayrılır. Bunlar:
1. Ekonomik nedenler
2. Politik nedenler
3. İklimsel nedenler
4. Sosyal ve kültürel nedenler

İnsanlar savaş, baskıcı yönetimler ve etnik çatışmalar gibi politik nedenlerle; kuraklık, doğal afet ve iklim
değişiklikleri sonucunda; işsiz kaldıkları ve yeterli gelire sahip olmadıkları için ekonomik nedenlerle; daha
iyi eğitim alma ve sosyal olanaklardan faydalanma umuduyla sosyal ve kültürel nedenlerle yaşadıkları yerleri
terk etmekte ve başka bir şehre ya da ülkeye yerleşmektedirler.

Göçün olumlu sonuçlarına bakıldığında, küresel ekonomik refah açısından önemli faydaları bulunmaktadır. Göçmen işçiler farklı donanımlara sahip ülkeler arasında hareket ettiğinde, ev sahibi ülkelerdeki ekonomik koşulları iyileştirmektedir. Bir diğer önemli faydası da nitelikli iş gücünü çekmektir.

Göçün olumsuz sonuçlarına bakıldığında ise özellikle yoğun göç alan ülkelerde güvenlik sıkıntılarının yaşanmasına neden olabileceği görülmektedir. Bir diğer olumsuz durum, göçmenlerin topluma maliyet getirmesinden kaynaklanmaktadır. Göçmenler arasında engelli, yaşlı, kronik hastalığı olan kişilerin sağlık harcamaları, entegrasyon faaliyetleri, dil eğitimi ve sosyal yardımlardan faydalanmaları ev sahibi toplum açısından ekonomik yüke neden olmaktadır. 

Göçmenlerin yaşadıkları sorunların  arasında; yetersiz beslenme ve bulaşıcı hastalıklar gibi sağlık sorunları, ev sahibi topluma entegrasyon sorunları, istihdam sorunları, ayrımcı tutum davranışlara
maruz kalma yer alır.

Göç alanı sosyal hizmet uygulamaları için önemli ve sürekli büyüyen bir çalışma alanıdır. Sosyal hizmet uzmanları, sığınmacıların, mültecilerin ve diğer yerinden edilmiş kişilerin ihtiyaçlarının, haklarının ve taleplerinin karşılanmasında önemli bir rol oynamaktadır. Göçmenlerle çalışmada, kişilerin yaşadıkları sorunların ‘çok kültürlü’ bir çerçevede değerlendirilmesi de önemlidir. Diğer taraftan, göçmen gruplarla çalışan sosyal hizmet uzmanları göç deneyiminin göçmenlerin sosyal desteklerini, yalnızlık deneyimlerini ve dayanıklılıklarını nasıl etkilediğini değerlendirmelidirler. Göçmenlerin psikolojik dayanıklılıklarını artırmada, sosyal bağlantılarını kurmak için cesaretlendirmede ve ruhsal sağlık sorunlarını çözmede sosyal hizmet müdahalesi gereklidir. Ayrıca Sosyal hizmet uzmanları göçmenlerin düşünme ve davranış biçimlerini etkileyen değerleri, normları ve geleneklerini tanımalı, her kökenden ve kültürden insana uygun şekilde hizmet verme yeterliliğine sahip olmalıdırlar.

Sağlık alanında sosyal hizmet uygulamaları tıbbi sosyal hizmet ve psikiyatrik sosyal hizmet olmak üzere ikiye ayrılır. 

Tıbbi sosyal hizmet; hasta ve ailesinin, hastalıkla birlikte ortaya çıkan psikososyal sorunlarının önlenmesi ve çözümlenmesi amacıyla hastanelerde ve diğer sağlık kurumlarında yürütülen sosyal hizmet uygulamalarıdır.

Tıbbi Sosyal Hizmet Uygulama Yönergesinin 12. maddesine göre Tıbbi Sosyal Hizmet Biriminde sosyal hizmet uzmanının hizmet verdiği müracaatçı grupları şunlardır:
1. Kimsesiz, terk edilmiş ve bakıma ihtiyacı
olan kişiler
2. Engelli bireyler
3. Sağlık güvencesi olmayan kişiler
4. Yoksul kişi ve aileler
5. Aile içi şiddet mağduru kişiler

6. İhmal ve istismar mağduru çocuklar
7. Mülteci ve sığınmacılar
8. İnsan ticareti mağduru kişiler
9. Yaşlı bireyler
10. Kronik hastalığı olan kişiler
11. Ruh sağlığı bozulmuş kişiler
12. Alkol ve psikoaktif madde bağımlıları
13. Tedaviden yararlanamayan yabancı uyruklu bireyler
14. İl dışından gelen hasta ve hasta yakınları

Tıbbi sosyal hizmet uzmanlarının yaptığı mesleki çalışmalar arasında; hasta ve ailesiyle psikososyal görüşme yapmak, sosyal inceleme ve değerlendirme yapmak, ev/kuruluş/iş yeri/okul ziyareti gerçekleştirmek, ihtiyaç doğrultusunda kişileri kurum bakımına ya da geçici barınma merkezlerine yerleştirilmesini sağlamak, tedavi giderleri için kaynak bulmak ve yönlendirmek, hasta ve aileleriyle grup çalışması yapmak, hasta/aile/kurum çalışanlarına yönelik bilgilendirici ve psikososyal eğitimler düzenlemek, ihtiyacı olan hastaların nakil hizmetinden faydalanmasını sağlamak, hastalara yönelik sosyal etkinlikler gerçekleştirmek yer alır. Hastane ortamında gerçekleştirilen sosyal hizmet uygulamaları, hasta ve hasta yakınlarının iyilik hâlini artırmayı hedefleyen çeşitli müdahaleleri kapsar.

Hastanelerde çalışan sosyal hizmet uzmanlarının görev aldıkları birimler şunlardır:
• Tıbbi Sosyal Hizmet Birimleri
• Hasta Hakları ve Çalışan Hakları/Güvenliği Birimi
• Ayaktan Hizmetler (Poliklinikler)
• Yatan Hasta Klinikleri (Onkoloji, Enfeksiyon Hastalıkları, Yoğun Bakım, Ortopedi,
Cerrahi, Dahiliye, Kadın Doğum ve Hastalıkları, Yanık, Yetişkin ve Çocuk Psikiyatri,
Fizik Tedavi, Diyaliz vb.)
• Acil ve Krize Müdahale
• Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezleri (AMATEM-ÇEMATEM, YEDAM)
• Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri (TRSM)
• Yüksek Güvenlikli Adli Psikiyatri Hastaneleri (YGAP)
• Palyatif Bakım Merkezleri
• Çocuk İzlem Merkezleri (ÇİM)
• Evde Sağlık Bakım Hizmetleri

Ruhsal bozukluğu olan bireylere toplum temelli ruh sağlığı hizmetleri ve kurum bakım hizmetleri sunulur.

Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinde verilen hizmetler şunlardır:
Kayıt ve takip: TRSM’nin bulunduğu bölgedeki ruhsal bozukluğu olan bireylerin tespit edilmesi ve merkeze kayıtlarının yapılması, tedavilerinin ve takiplerinin yapılması.
Bireysel bakım planı: TRSM’ye kayıtlı olan kişilerin yaşadıkları tıbbi, psikososyal ve ekonomik sorunların belirlenmesinde ve çözümlenmesinde mültidisipliner ekip tarafından bireysel bakım planlarının uygulanması.
Risk değerlendirmesi: Tedavi uyumsuzluğu, alevlenme ya da ruhsal durumun kötüleşmesi, özkıyım riski, başkalarına zarar verme potansiyeline yönelik müdahalelerin yapılması.
Gezici ekip ziyaretleri: TRSM’ye kayıtlı kişileri yaşadıkları doğal ortamda gözlemlemek, tıbbi tedavi ve kontrollerini yapmak, TRSM hakkında bilgi vermek ve merkeze davet etmek, aileleri bilgilendirmek ve eğitim vermek.
Psikososyal Müdahaleler: Bireysel ve aile danışmanlığı, grup çalışmaları, psikoeğitim hizmetleri, iş-uğraş faaliyetleri yapmak.

Yaşayacak ya da bakacak kimsesi olmayanlar için toplum temelli ruh sağlığı hizmetlerine alternatif bir model olarak kurum bakım hizmetleri geliştirilmiştir. Bakım ihtiyacı olan, evi ve kimsesi olmayan kişiler için geliştirilen yatılı bakım hizmetleri, günümüzde ailesi ile birlikte yaşayan ruhsal engelli kişiler için de başvurulan bir hizmet modeli hâline gelmiştir. Ruhsal bozukluk teşhisi sonrası ortaya çıkan bakım sorunu, ekonomik sıkıntılar, sosyal destek yetersizliği, damgalanma hissi ve bozulan aile işlevselliği aile üyelerinde ve bakım verende fiziksel, duygusal ve ekonomik sorunları beraberinde getirebilmektedir. Ailelerin çoğunlukla ruhsal bozukluğu olan kişi için evde bakım ve destek kaynağı olmasına karşın bakım yükünün uzun dönemli olması, yetersiz sosyal ve ekonomik destek gibi durumlar hasta yakınının bakım vermekte zorlanmasına ve hasta yakınını yatılı bakım merkezine yerleştirme kararı vermesine neden olabilmektedir. 

Tıbbi alanda sosyal hizmet uzmanları kronik hastalıklar, aile içi şiddet mağduru kadınlar, ihmal ve istismar edilen çocuklar, engelli bireyler, yaşlılar, mülteciler, alkol ve madde bağımlıları gibi birbirinden farklı müracaatçı grupları ile çalışmaktadırlar. Farklılaşan bu müracaatçıların her türlü ihtiyaçların karşılanması ve sorunların çözümlenmesinde, tıbbi sosyal hizmet uzmanları profesyonel düzeyde tüm alanları kapsayan bilgi ve becerileri ile müdahalelerini gerçekleştirmektedirler.