Yaşlılık ve Yaşlanma, Yaşlılarla Sosyal Hizmet

Yaşlanma; kişilerde psikolojik, zihinsel ve sosyal olarak değişikliklerin meydana geldiği çok boyutlu doğal bir süreçtir. Bu süreç içerisinde organizma, doku, hücre ve organlarda geri dönüşü olmayan yapısal ve fonksiyonel değişimler olmaktadır. Dolaşım,
boşaltım, solunum, sindirim, kas iskelet, sinir ve bağışıklık sistemlerinde olumsuz değişimler meydana gelmektedir (Arpacı, 2016; Tufan, 2014). Aynı zamanda sosyal olarak kişinin rol ve statüsünde, gelirinde değişikliklerin olduğu bir dönemdir.
Zaman içinde bireylerde gerçekleşen biyolojik, sosyal ve psikolojik gelişme ve değişimin kapsamının pek çok boyutu “yaşlanma” olarak tanımlanmaktadır (Vincent, 2006). Yaşlanma, değişen koşullara uyum yeteneğinin azaldığı ve benzer
değişikliklerin görüldüğü kaçınılmaz bir fizyolojik süreç olarak tanımlanmaktadır (Dağdelen, 2011). Yaşlanma; birbiriyle bağlantılı genetik, fizyolojik, ekonomik, sosyal, ruhsal faktörlerden etkilenmektedir. “Yaşlı” olmanın anlamı; zaman içinde gelişen
benlik, toplum ve kültür arasında devam eden bir etkileşime dayanmaktadır.

Gerontoloji insanın yaşlılığını ve yaşlanmasının biyolojik, psikolojik, sosyal gelişimini, tarihsel ve kültürel boyutlarını inceleyen bir bilim dalıdır (Tufan, 2016).

Yaşlanma çeşitleri literatürde çok farklı şekilde ele alınmasına rağmen genellikle yaşlanma; birbiriyle
bağlantılı olarak kronolojik, biyolojik, psikolojik ve sosyal yaşlanma olmak üzere dört boyutu üzerinde
durulmaktadır

Kronolojik yaşlanma, genellikle takvim yaşı olarak nitelendirilmektedir (Kalınkaya, 2011). Bireyin dünyaya geldiği tarihten bulunduğumuz zaman dilimine kadar geçen süreyi ifade etmektedir (Akçay, 2011). Bireyleri kronolojik olarak ele aldığı, fiziksel ve zihinsel durumları göz önünde bulundurulmamaktadır. Bu durum aynı zamanda bireylerin belirlenen yaş grubuna yaklaştığında kendilerini kötü hissetmelerine ya da çevresindeki insanların basmakalıp düşünceler içerisinde olmasına neden olmaktadır.

Biyolojik yaşlanma, bireylerin vücutlarında organların işlevlerini yerine getirme durumuna göre tanımlanmaktadır (Akçay, 2011). Organizmalarında zamana bağlı olarak gelişen değişimler neticesinde olmaktadır. Biyolojik yaşlanmada; kalp-damar sistemi, sindirim sistemi, sinir sistemi, kas iskelet sistemi, endokrin sistemi, üreme sistemi ve hormonal sistem üzerindeki değişiklikler üzerinde durulmaktadır (Ceylan, 2016). Yaşlılık ile birlikte meydana gelen moleküler ve hücresel hasarların meydana gelmesi, kişilerin hastalığa yakalanma riskini arttırmaktadır (WHO, 2015).

Kişinin kendini hissettiği yaş olarak tanımlanan psikolojik yaşlanma; davranışsal uyum, problem çözme ve bellek gücü gibi kişinin bilişsel özelliklerindeki değişimlere odaklanmaktadır (Ceylan, 2015). Yaşlılık dönemiyle birlikte bireylerde hafıza, öğrenme kapasitesi ve hızı gibi konularda gerilemeler meydana gelmektedir. Psikolojik yaşlanma iyi yönetilmediği zaman, içe kapanma, yaşamdan zevk almama gibi durumlarla karşılaşılmaktadır (Akçay, 2011).

Bireylerin yaşla birlikte sosyal rolleri ve statülerinde değişimler meydana gelmektedir. Bu durumlar bireylerin topluma uyum
sağlama noktasında sorunlar yaşamasına neden olmaktadır (Kalınkaya, 2011). Emeklilik en önemli sosyal statü kaybı olarak
görülmektedir. Bireyin elinde olmayan, başkaları tarafından belirlenen roller; kişilerin sosyal yaşını göstermektedir. Bu duruma
adapte olamayanlar çeşitli sorunlar yaşamaktadır.

Demografik dönüşüm ya da geçiş kuramı, bütün toplumların doğurganlık ve ölüm hızlarının yüksek olduğu bir aşamadan her ikisinin de düşük olduğu bir aşamaya geçmesidir. Demografik dönüşümde genel olarak yaşamın kısa, doğumların yüksek, nüfus artışının yavaş ve nüfusun genç olduğu aşamadan; yaşamın uzun, doğumların az ve nüfusun yaşlı olduğu aşamaya geçiş olarak ifade edilmektedir (Çuhadar ve Lordoğlu, 2016).

Demografik dönüşüm kavramı ilk kez Amerikalı demograf Warren Thomson tarafından 1929 yılında kullanılmıştır. Doğum ve ölüm oranlarının 200 yıllık süreç içinde incelenmesi sonucu demografik dönüşüm sürecini üç bölümü ayırmıştır. Sonraki süreçte Dudley Kirk ve Frank Notestein’in katkılarıyla model geliştirilerek dört bölüm olarak son şeklini almıştır (Montgomery, 2003). Kuramcılara göre modernleşme, sanayileşme ve kentleşmeyle beraber her ülkenin bu süreci yaşayacağı ancak farklı zamanlarda yaşayacağını öngörmektedir (Danış, 2018).

Yaşlı nüfus oranlarına göre toplumlar dört gruba ayrılmaktadır.
• Genç toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 4’den azdır,
• Erişkin toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 4-7 arasındadır,
• Yaşlı toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 7-10 arasındadır,
• Çok yaşlı toplumlar: 65 yaş ve üzeri nüfus %10’nun üzerindedir (Akgün, 2004).

Sosyal değişimi ve gelişimi, sosyal bütünleşmeyi, insanların güçlendirilmesini ve özgürleşmelerini destekleyen uygulama temelli bir meslek ve akademik disiplindir

Gerontolojik sosyal hizmet sosyal hizmet yöntem ve tekniklerini kullanarak; yaşlı bireylerin yaşlılıkla birlikte ortaya çıkan fiziksel, ruhsal, sosyal ve ekonomik sorunlara çözüm yolları bularak; onların ve ailelerinin yaşam kalitelerini arttırmayı amaçlamaktadır (Mellor ve Lindeman 1999; Naujaniene, 2007; Schneider, 1995; Mali, 2003; Birinci, 2020a).

Gerontolojik sosyal çalışmacıların amacı; yaşlı müracaatçılarının sosyal, duygusal ve fiziksel refahını arttırarak onların bağımsız ve
doyurucu bir hayat yaşamalarını sağlamaktır (Segal vd., 2013). Gerontolojik sosyal çalışmacılar; yaşlı yetişkinlerin biyolojik, sosyal ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılayan profesyonellerdir.

Gerontolojik sosyal hizmet alanında çalışan sosyal çalışmacıların çalıştıkları yerlere göre farklı rol ve görevleri olmaktadır. Genel olarak vaka yönetimi, bakım hizmetleri, aile danışmanlığı, yas danışmanlığı, krize müdahale, koruyucu hizmetler, sosyal destek gibi görevleri olmaktadır (Zastrow, 2014). Kurum ve kuruluşlarda bakım planlayıcısı, değerlendirici, politika yapıcı, savunucu,
danışman, aile terapisti, arabulucu, danışman, eğitimci gibi rolleri bulunmaktadır (Sanders ve ark. 2012; Berkman vd. 2005).

Gerontolojik sosyal çalışmacılar genellikle doktorlar, hemşireler, psikologlar, diyetisyenler ve fizyoterapistler gibi çeşitli  profesyonellerin yer aldığı ekiplerin bir parçası olarak çalışırlar.

Sosyal çalışmacılar geriatri birimlerinde psikososyal değerlendirmeler yaparlar ve yaşlı insanların duygusal bozukluklarla başa çıkmalarına yardımcı olurlar. Ayrıca, yaşlıların tedavi almalarını sağlarlar.

Gerontolojik sosyal çalışmacılar uzun süreli bakım tesislerinde doktor, hemşire, bakım teknikerleri ve diğer sağlık çalışanları ile işbirliği yaparak koordinasyonu sağlarlar. Bu işbirliği, yaşlı bireylerin bakımının etkili bir şekilde yürütülmesini amaçlar.

Gerontolojik sosyal çalışmacılar, hastanelerden taburculuk aşamasında ailelere evde bakım veya rehabilitasyon merkezine geçiş konusunda yardımcı olurlar. Bu süreçte hasta ve ailelerin ihtiyaçlarına yönelik destek sağlarlar.

Gerontolojik sosyal çalışmacılar, tespit edilen ihmal ve istismar vakalarını bildirir, müdahale eder ve önlerler. Bu vakaların raporlanması ve gerekli tedbirlerin alınması konusunda çalışmalar yürütürler.

Sosyal çalışmacılar, planlı değişim/müdahale sürecini yedi aşamada gerçekleştirirler. Bu aşamalar şunlardır: Tanışma - Bağlantı Kurma, Ön Değerlendirme, Planlama, Uygulama, Son Değerlendirme, Sonlandırma ve İzleme.