Yaşlılara Yönelik Bireyle, Grupla ve Toplumla Sosyal Hizmet

Sheafor ve Horesji (2006) sosyal hizmet uygulamasının amaçlarını şu şekilde belirtmektedir:

1. Birey, aile, grup, örgüt ve toplulukların sosyal işlevselliklerini sağlamak, bu sistemleri
korumak, geliştirmek hususunda yardımcı olmak,
2. Sosyal politika, hizmet, kaynak ve programları temel insan gereksinimlerini karşılaması
hususunda planlamak ve yürütmek,
3. İncinebilir olan nüfus gruplarını güçlendirmek,
4. Risk altındaki gruplarını güçlendirmek,
5. Sosyal hizmetin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek.

Bireylerle sosyal hizmet müdahalesinin hedefleri şunlardır:
1. Sosyal yıkımı engellemek
2. Müracaatçıyı güçlendirmek
3. Sosyal işlevselliği sağlamak
4. Olumlu teşvik sağlamak
5. Gelişme ve büyüme için fırsatlar yaratmak
6. Psikolojik zararları telafi etmek
7. Kendi kendini yönetme kapasitesini arttırmak
8. Kişinin sosyal katılımını arttırmak
9. Duygusal sorunlarını çözmek

Sosyal hizmette bir yöntem olan bireyle sosyal hizmet, kişinin sorunlarını çözerek toplum içinde daha iyi işlev kazanabilmesine ve kendi kapasitesine erişebilmesine yardımcı olmayı amaçlar.

Bireyle çalışmada mesleki ilişkinin uygulama açısından öne çıkan en önemli özelliği sosyal
hizmet uzmanı ve müracaatçı arasındaki iletişim yani sağlıklı etkileşimin olmasıdır.Sosyal hizmet kurumundan yardım alan yaşlı birey ve ailesi ile sosyal hizmet uzmanı, sorunun/gereksinimin ne olduğuna karar vermeli, bu süreci tüm yönleriyle analiz etmelidir (sorunun gelişimi, sıklığı, nasıl ortaya çıktığı, kimleri ne ölçüde etkilediği gibi). Sorun ve gereksinimlerin yaşlı bireye psikososyal ve ekonomik boyutlarıyla yansımaları, bununla ilgili neler yapılabileceği, kurumun bu konudaki yetki ve sınırları, başka kurum veya profesyonellerden hizmet alınıp alınmayacağı gibi başlıkların bireyle çalışma sürecinde karşılıklı konuşularak açığa çıkarılması gerekir.

Sosyal hizmetin amacı;
• “İnsanların sorun çözme ve baş etme kapasitelerini geliştirmek,
• İnsanlara kaynak, hizmet veşanslar tanıyan sistemler ile insanlar arasında bağlantı kurmak,
• Bu sistemlerin etkili ve insancıl çalışmasını geliştirmek,
• Sosyal politikanın geliştirilmesine ve ilerletilmesine katkı vermek” şeklinde sıralanabilir.

Sosyal hizmet uzmanı, yaşlılara yönelik yapılacak bireyle çalışmada öncelikle aşağıdaki unsurları dikkate almalıdır:
• Yaşlının psikolojik ihtiyaçlarını belirleme
• Yaşlının sosyal ihtiyaçlarını belirleme
• Yaşlının ekonomik ihtiyaçlarını belirleme
• Yaşlının bakımla ilgili ihtiyaçlarını belirleme
• Yaşlının kayıp ve yas sürecindeki ihtiyaçlarını belirleme
• Yaşlı bireyin ailesi ile çalışma, aile içi ilişkiler
• Yaşlı birey ve ebeveynlik sürecini yapılandırma
• Yaşlının duygusal gereksinimlerine yönelik çalışma
• Yaşlılık ve yalnızlık
• Yaşlı istismarı.

Yaşlı bireyle çalışmada temel başlangıç noktası yaşlı ile iletişim kurmada dikkat edilecek unsurlardır. Özetle bunlar:
• Empatik yaklaşım
• Aktif dinlemek
• Açık sözlü olmak
• Yaşlı bireyin duygusal gereksinimlerine
odaklanmak
• Sade dil kullanmak ve anlaşılır olmak
• Konuşma hızına dikkat etmek
• Şimdi ve burada olmak
• Olumlama içinde olma
• Kabul etmek
• Gerekirse cümleleri nazikçe tekrar etmek.

Yaşlılarla yürütülen psikodinamik yaklaşımlarda empatik dinleme, keşfe dayalı sorgulama, yansıtma gibi tekniklerden faydalanılabilir. 

Özellikle sözel iletişim becerisinde azalmalar görülen yaşlı bireylerle dışavurumcu yaklaşım teknikleri uygulanabilir (Malchiodi, 2005). Dışa vurumcu yaklaşımda; yaratıcı sanat teknikleri terapi ortamına aktarılır. Bunlar; müzik terapisi, drama terapisi, dans
ve hareket terapisi, şiir terapisi ve bibliyoterapi, oyun terapisi, kum oyunu terapisi ve entegre sanat yaklaşımı ya da disiplinler arası terapi gibi çeşitli başlıklarda olabilmektedir (Yüksel, 2014).

Bakım planı yapılırken sosyal hizmet uzmanları etik açıdan şu unsurlara dikkat etmelidir (Llyod, 2006): dikkat, sorumluluk, yeterlilik, cevap verebilirlik ve bütünlük.

Grup çalışmasında aşağıdaki unsurların olması gerekir. Bunlar:
1. Yüz yüze yapılan bir mesleki müdahaledir.
2. İkiden fazla kişi ile yapılan çalışmadır.
3. Ortaklaşa amaçlar vardır.
4. Grup üyeleri arasında bağlılığın olması gerekir.

Gruplarla sosyal hizmet, Duyan’ın (2020) belirttiği gibi:
• “Bir sorunun çözümlenebilmesi için gerektiğinde birey ve grubun tümünü kendi olanakları yanında toplumsal kaynaklardan yararlandırma sorumluluğu taşır.
• Birey, grup ve sosyal çevre arasındaki sorunların çözümü için karşılıklı ilişkilerin geliştirilmesini amaçlar ve interaksiyonlar üzerinde odaklanır.
• Sorunlara yol açan bilinç dışı nedenlerin varlığını kabul etmekle birlikte sorunun çözümünde bilinç düzeyindeki ve daha çok bugüne ait konular üzerinde durur.
• Bireyi ve grubu içinde bulunduğu sosyal çevreyi birbirini tamamlayan bir bütün olarak kavrar.
• Sorun çözmedeki amaç grup, birey ve aile ile birlikte toplumsal huzur ve refahın gerçekleştirilmesidir.”

Grup çalışmalarının bazı açılardan yararları şunlardır:
• Grup çalışması ile sosyal öğrenmeler gerçekleşir ve grup üyelerine kazandırılmak istenen sosyal becerileri geliştirmek için grup çalışması uygun bir ortam sağlar.
• Ortak gereksinimler etrafında bir araya gelen kişiler bunların sağlanabilmesi için
birbirine destek olabilir ve karşılıklı sorun çözmede yardım edebilir.
• Gruplar aracılığıyla aidiyet ve biz olma duygusu gelişir, pekişir.
• Grup çalışmaları üyelerinesorun ve gereksinimlerini farklı açılardan ele alma olanağı sağlar.
• Daha çok kişiye daha az zamanda ulaşabilme ve yardım edebilme sağlar.

Grup çalışmalarının olumsuz yönlerinden bazıları şunlardır:
• Gizlilik ilkesi ihlal edilebilir.
• Damgalama olabilir (Liebmann, 2003; akt. Duyan ve diğ., 2008).

Zastrow’a (2004) göre sosyal hizmet uygulamasındaki grup çalışması çeşitleri şunlardır:
1. Sosyal söyleşi (sohbet) grupları,

2. Eğlence (rekreasyon) grupları,

3. Eğlence-beceri grupları,

4. Eğitim grupları,

5. Görev grupları,

6. Kendine yardım gruplar,

7. Problem çözme ve karar verme grupları,

8. Sosyalizasyon grupları,

9. Terapi/tedavi grupları,

10. Duyarlılık grupları.

Gruplarla sosyal hizmet uygulamasının aşamaları vardır. Bunlar:
1. Grubun amacını belirlemek,

2. Üyelerin belirlenmesi,

3. Grubu oluşturmak,

4. Üyeleri Gruba Alıştırmak,

5. Anlaşma – Kontrat.

Toplumla Sosyal Hizmet: Müracaatçının bireysel olarak güçlenmesini ve toplumsal değişimi sağlamak üzerinde odaklanır (Duyan ve diğ.2008).

Sosyal aksiyon süreci, problem çözme sürecine benzer adımlara sahiptir. Bu adımlar aşağıdaki gibidir (Corliss ve Corliss, 1999):
1. Sistemi çözme: problemi tanımlamak, toplumu bir araya getirmek, değişim güçlerini
güçlendirmek, bir aksiyon örgütü kurmak.
2. Aksiyon için harekete geçme: değişime karşı dirençleri anlamak, dirençleri azaltmak için çalışmak, karışıklık yaratan ve yüzleştirme gerektiren taktik ve stratejileri bir araya getirmek.
3. Durdurma yoluyla değişimi sabitleme: Yasaları değiştirmek ve düzenlemeleri yeniden sağlamak için politik baskılar kullanmayı içermektedir. Bu basamak, politika düzeyinde çalışmaları gerektirir.
4. Aktivist rolünü sonlandırma: Bu unsur pek çok faktör tarafından şekillenir. Grupta
yeterli bir biçimde organize edilmiş ve rahat yürüyen bir liderlik var mıdır? Toplum
üyeleri amaçlara ulaşma konusunda uygun hareketlerde mi bulunmaktadırlar?

Yaşlılara yönelik toplumla sosyal hizmet uygulamasının genel amaçları şunlardır (Kwong Kam, 1996):
1. Yaşlıların toplumdan soyutlanmasını ve yabancılaşmasını ortadan kaldırmak
2. Yaşlıların topluma katılımını güçlendirmek
3. Düşük benlik saygısını, çaresizlik ve güçsüzlük gibi olumsuz imaj hissini ortadan
kaldırmak
4. Yaşlılara ilişkin genel olumsuz kalıp yargıları ve olumsuz imajları ortadan kaldırmak
5. Yaşlı haklarını geliştirmek, teşvik etmek ve yaşam kalitesini yükseltmek
6. Toplumsal refah için yaşlıların potansiyelini geliştirmek ve yaşlıların gelişimine katkıda
bulunmak
7. Yaşlılarda politik bilinci geliştirmek.

Yaşlı bireylerle yapılacak toplumla çalışmanın prensiplerini Kam (1993) şu şekilde belirtmektedir:
• Her bir yaşlıyı birey olarak anlayın ve yaşlıların ilgi alanlarını ve yeteneklerini açığa
çıkarın.
• Yaşlılar hakkında olumlu imaja sahip olun. Yaşlıların güçlerini ve sosyal değerlerini tanıyın. Yaşlıların da değişim ve gelişim potansiyeline sahip olduğuna inanın.
• Yaşlıların kendi başına katılım sağlamalarına olanak tanıyın. Katılım boyunca onların
öğrenip değişmesine yardım edin.
• Yaşlılar ve çalışanlar arasında güven, karşılıklı destek ve eşit saygı için çalışın.
• Sabırlı olun. Aşamalı rehberlik, sürekli destek ve uygun takviyeler vererek sonuç almak
için yaşlıların katılımını artırmak gerekir.
• Yaşlıları daha fazla topluluk katılımına zorlamayın.
• Sadece yaşlı liderlere odaklanmayın; toplum çalışmasına katılan her yaşlı ile iletişim
hâlinde olun. Ve onların potansiyellerini geliştirmelerine yardım edin.
• Yaşlıların toplum çalışmasına katılımını kolaylaştırmak için toplum kaynaklarını tanımlayın ve toplulukla ilişkilerini yapılandırın.