Yaşlılıkta Ortaya Çıkabilecek Sosyal Sorunlar

Tüm canlılarda ortaya çıkabilecek olan, gelişim aşamasının son evresini ifade eden bir kavramdır. Canlılık etkinliklerinin bir daha yerine gelmeyecek şekilde kaybedilmesi olarak tanımlanabilmektedir. Başka bir tanımda yaşlılık; bireyin içinde bulunduğu çevreye uyum sağlama kapasitesinin giderek azalmasıdır.

Canlının dünyaya geldiği andan ölümüne kadar geçen doğal ve kaçınılmaz süreçtir. Yaşlılık kavramı yaşamın belirli bir sürecine atıfta bulunurken, yaşlanma kavramı yaşamın sürekliliği ve değişimini ifade etmektedir. Yaşlılık yaşlanma süreci içinde bir dönemdir.

Bireyin, kendinden kaynaklanan içgüdü ve duygular ile fiziki ve sosyal çevrede meydana gelen çeşitli olayların, nesnelerin ve olguların farkında olması durumudur.

Kronolojik yaş insanları kategorilendirmede kullanılan üç önemli sosyal göstergeden (diğer ikisi cinsiyet ve ırk) biri olarak görülmektedir. Bu yaş stereotipleri arzu edilen ve istenmeyen özellikler ile ilgili genç, orta yaşlı ve yaşlı insanların fiziksel, sosyal ve psikolojik özelliklerine ilişkin genelleştirilmiş algıları ve inançları yansıtır. Bu nedenle yaşlılık ve yaşlanma ile ilgili algılar toplumdan topluma hatta aynı toplum içinde bile değişebilen alt ve yan anlamlar yüklenen dinamik bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yaşlılık veya yaşlanma kavramları biyolojik, psikolojik, kültürel, ekonomik ve politik boyutların bileşiminden oluşan karmaşık ve çok boyutlu bir kavramdır.

Demografik geçiş, toplam nüfus içinde yaşlı bireylerin sayı ve oranında artışa yol açan dramatik süreci ifade etmektedir.

Nüfusun yaşlanması, nüfus artışı, uluslararası göç ve kentleşme başlıklarından oluşmaktadır.

Demografik dönüşüm geçmişte beklenen yaşam süresinin kısa, nüfus artışının yavaş ve genç nüfus oranının yüksek olduğunu; günümüzde ise yaşamın uzun, doğum oranının düşük ve nüfus içinde yaşlı oranının giderek arttığını ifade etmektedir.

Modern yaşam anlayışı, doğum oranlarının giderek düşmesi, teknolojik değişim, eğitim düzeylerinin artması, toplumsal cinsiyet kalıplarının yıkılması, kadınların işgücünde daha çok yer almaya başlamaları, bireysel özgürlüklerin ön plana çıkması, bağımsız yaşam kalıplarının benimsenmesi ile evlilik ve çocuk
sahibi olmaya ilişkin düşünce ve davranışların değişmesi gibi nedenlerdir.

Yaşlı bireylerin karşılaştıkları sosyal sorunlar aile yaşamı ve sosyal çevre, ekonomik sorunlar, ayrımcılık, yalnızlık ve sosyal izolasyon, ihmal ve istismardır.

Hayatlarını uzun süreler boyunca evlilik, kan, müştereklik, resmiyet veya diğer şekillerde paylaşan; kendilerini aile olarak düşünen, belirli bir tarihi paylaşan ve aile ilişkileri içerisinde çalışma özellikleri gösteren insan ilişkileri ağıdır.

Sağlıklı aile ilişkilerine sahip olan yaşlı bireylerin morallerinin yüksek olduğu, sosyal çevreyle daha sıklıkla iletişim kurdukları, yaşlılığa daha kolay uyum sağladıkları, akut ve kronik hastalıklarla, stresli durumlarla başa çıkmada daha başarılı oldukları, yaşam tatminlerinin daha yüksek olduğu ve yaşam sürelerinin daha uzun olduğu belirtilmektedir.

Bireylerin yaşamlarında önemli olan; bireylerin ihtiyaç duydukları anda onlara duygusal, maddi ve kognitif yardım sağlayan kişiler arası ilişkiler ağıdır.

Yoksulluk; “insanların insan onuruna uygun, uzun, sağlıklı ve yaratıcı bir hayat sürebilmeleri için gerekli en temel kaynak, olanak ve fırsatlardan yoksun olmasıdır.”

Yaşlılık döneminde sahip olunan ekonomik kaynaklar kişiden kişiye farklılık gösterse de bu dönemde elde edilen gelir, sosyal güvenlik kurumundan elde edilen emekli maaşı, özel sigortalardan sağlanan maaşlar, kişisel tasarruf ve varlıklardan elde edilen gelirlerin yanı sıra, sosyal yardımlar, çocuklar ve yakınlardan gelen yardımlar şeklinde olabilmektedir. Ancak yaşlı bireylerin %60’tan fazlası sosyal güvenlik kurumundan emekli maaşı almaktadır ve çoğunluğunun tek gelir kaynağı emekli maaşlarından oluşturmaktadır.

Yapılan çalışmalarda yaşlılar arasında eğitim düzeyi düşük olanların, tek başlarına yaşayanların, kadınların yoksullukla karşı karşıya kalma düzeylerinin daha yüksek olduğu ortaya konulmuştur.

Toplam nüfus içinde yaşlı birey sayısının orantılı olarak daha büyük bir pay hâline gelme süreci olarak tanımlanabilen kavram aynı zamanda “demografik yaşlanma” veya “nüfusun yaşlanması” olarak da ifade edilmektedir.

İlk defa Robert Butler tarafından kullanılan yaş ayrımcılığı kavramı; bireylerin içinde bulundukları kronolojik yaşa bağlı olarak, bireylere karşı önyargı ve stereotipleri içeren düşünce, tutum ve davranışlar şeklinde ifade edilebilir.

1. Yaşlı bireylerin sahip olduğu tutumlar da dâhil olmak üzere, yaşlılara, yaşlılığa ve yaşlanma sürecine yönelik önyargılı tutumlar (kişisel düzeyde),

2. Sosyal yaşamda özellikle istihdamda yaşlılara yönelik ayrımcı uygulamalar (kültürel düzeyde),

3. Genellikle art niyetli olmayan, yaşlılarla ilgili basmakalıp inançları sürdüren, tatmin edici bir yaşam
için fırsatlarını azaltan ve kişisel haysiyetlerini engelleyen kurumsal uygulamalar ve politikalar (kurumsal düzeyde) olarak sıralamaktadır.

Sosyodemografik özellikler (cinsiyet, meslek, medeni durum vb.), sosyoekonomik koşullar (yoksulluk, barınma koşulları, sosyal ağ ve sosyal ilişkiler vb.) ve toplumsal faktörler (klişeler, önyargı, nesiller arası güvensizlik, kuşaklar arası çatışma vb.) yaş ayrımcılığının ortaya çıkmasında etkili olabilecek faktörlerdir.

Sosyal dışlanma kavramı ilk olarak Fransa’da kullanılmaya başlanmıştır. Sanayileşmiş zengin ülkelerde meydana gelen marjinalleşme ve yoksunluk süreçlerini tanımlamak için ileri sürülmüştür. Avrupa Birliği sosyal politikalarında sosyal dışlanma “bireylerin ve/veya grupların yaşadıkları topluma tam veya kısmi olarak katılımını engelleyen süreçler” şeklinde tanımlanmıştır.

Yaşlı bireylerin sosyal dışlanması, “İnsanlar yaşlandıkça kaynakların, hakların, malların ve hizmetlerin eksikliğini ve toplumun çeşitli boyutları ve farklı alanlarındaki insanların çoğunluğunun erişebildiği normal ilişkilere ve faaliyetlere katılamamasını içeren karmaşık bir süreç” şeklinde tanımlanabilir.

• Yaşlı nüfuslar arasında ve içinde heterojenlik (etnisite, cinsel yönelim, sınıf ve haklara ilişkin beklentilerle ilgili) ile farklı demografik yaşlanma kalıpları
• Farklı değer sistemleri tarafından desteklenen yaşa bağlı kurumsal altyapının farklı dereceleri
• Bağlama özgü kültürel, sosyoekonomik ve jeopolitik güçlerle (örneğin çatışma, durgunluk, göç) bağlantılı farklı topluluk deneyimleri
• İleri yaşlarda dezavantajlara ilişkin görüşleri etkileyen ve İngilizce literatürün dışında kalan ülkeye/bölgeye özgü bilimsel paradigmalar.

• Sosyal ilişkilerden dışlanma: Yalnız yaşamak, eşi, çocuğu veya kardeşi olmamak veya işsiz olmak
• Kültürel faaliyetlerden dışlanma: Sinema, tiyatro, konser, gösterilere katılmada istekli olmak ama katılamamak
• Gönüllülük faaliyetlerinden dışlanma: Herhangi gönüllü bir faaliyete dâhil olamamak
• Temel hizmetlere erişimden dışlanma: Eğitim, ulaşım, sağlık hizmetlerinden yararlanamamak
• Mahalleden dışlanma: Sağlık durumunun kötü olması nedeniyle yeteri düzeyde sosyal ilişkiler kuramamak veya yoksun bir bölgede yaşamak
• Finansal ürünlerden dışlanma: Gelir düzeyinin düşük olması, yoksul olmak
• Maddi mallardan dışlanma: Yaşam için gerekli olan maddi unsurlardan (buzdolabı, otomobil, tv vb.) yoksun olmak

Yalnızlık, insanların sosyal ilişki ağları nitelik veya nicelik açısından önemli ölçüde yetersiz olduğunda yaşadıkları öznel psikolojik rahatsızlıkken; sosyal izolasyon ise yalnız olmanın veya sosyal ilişkilerden yoksun olmanın nesnel durumunu ifade etmektedir.

Bu risk faktörleri fiziksel, psikolojik, sosyal-kültürel-çevresel başlıkları altında incelenebilir.

• Sosyal güvenlik politikaları,
• Emeklilik politikaları,
• Sağlık politikaları,
• Konut politikaları,
• Sosyal yardım politikaları,
• Bakım politikaları,
• Aile politikaları,
• Toplum destek politikalarıdır.