Yaşlılığa İlişkin Yasal Düzenlemeler

Toplam nüfus içinde yaşlı nüfus oranı %10 ve üzeri olan toplumlar yaşlı olarak nitelendirilmektedir.

İnsan hakları zaman ve mekan fark etmeksizin cinsiyet, yaş, etnik köken, dinsel inanç vb. unsurlara bakılmaksızın herkesin sahip olduğu haklar kümesidir. Evrensel olan insan hakları diğer bütün haklardan üstün ve öncelikli olarak kabul edilmektedir. 

II. Dünya Savaşından sonra uluslararası ilişkileri istikrara kavuşturmak ve barışı sağlam temellere oturtmak için 1945 yılında kurulmuştur. BM tarafından kabul edilen belgeler kişisel haklarla birlikte sosyal ve ekonomik hakların evrensel ilkelerini ve çağdaş uygarlığın ortak değerlerini yansıtmakta, diğer ulusal ve uluslararası örgütlere esin kaynağı olmaktadır.  1948 yılında kabul edilmiştir ve 30 maddeden oluşmaktadır. Ulusal ya da uluslararası düzeyde belirli karar ya da kurallara ilişkin açıklamaları içermektedir. Üye devletlerin insan haklarına ve hürriyetlerine tüm dünyada saygı göstermelerini taahhüt etmeleri açısından önem taşımaktadır. 

Beyannamenin 25. maddesinde “Her şahsın gerek kendisi gerekse ailesi için yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dâhil olmak üzere, sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesini ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkanlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hâllerde güvenliğe hakkı vardır.” ifadesi yer almaktadır.

İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin ekonomik ve sosyal alandaki uzantısı olarak kabul edilen ve siyasi ve medeni hakları güvenceye alan Avrupa Sözleşmesi, Avrupa Konseyi üyesi on altı devlet temsilcisi tarafından 18 Ekim 1961 tarihinde Torino’da kabul edilmiştir. Ülkemizde, 1961 yılında imzalanmasına karşın ancak 1989 tarihinde onaylanabilmiştir.

İlgili maddeler şu şekildedir:

- Yaşlılara,
a) iyi bir yaşam sürmeleri ve kamusal, sosyal ve kültürel yaşama etkin olarak katılmalarına olanak sağlayan yeterli kaynaklar;
b) yaşlılar için var olan hizmetler ve kolaylıklar ve onların bunlardan yararlanma olanakları konusunda bilgi sağlamak yoluyla, yaşlıların olabildiğince uzun bir süre toplumun bütün haklara sahip üyesi olarak kalabilmelerine olanak sağlamayı;
- Yaşlılara
a) gereksinimlerine ve sağlık durumlarına uygun konutlar ya da konutlarının buna uygun hâle getirilmesi için yeterli destek sağlamak;
b) durumlarının gerektirdiği sağlık bakım ve hizmetleri yoluyla yaşlıların kendi yaşam biçimlerini özgürce seçmelerine ve alıştıkları çevrede yaşamlarını istedikleri ve yapabildikleri sürece bağımsız olarak sürdürmeye olanak vermeyi;
- Kurumlarda yaşayan yaşlılara, özel yaşamlarına saygı içinde, uygun yardım ve bunların kurumdaki yaşam koşullarına ilişkin kararlara katılımlarını sağlamayı amaçlayan önlemler almayı ya da bunları özendirmeyi” taahhüt ederler.

2000 yılında Nice’de yapılan toplantıda kabul edilen Bildirge toplam 54 maddeden oluşmaktadır.

Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi’nin 25. maddesinde üye devletlerinin “Yaşlıların, onurlu ve bağımsız bir yaşam sürdürme ve sosyal ve kültürel yaşama katılma haklarını tanımakta ve saygı göstermektedir.” ifadesi yer almaktadır. 34. maddede ise “Sosyal güvenlik ve sosyal yardım” konusu ile ilgili hükümler yer almaktadır. Bu maddede birliğin, “Topluluk hukuku ve ulusal yasalar ile uygulamalarda belirtilen usullere göre doğum, hastalık, iş kazaları, bakıma muhtaç olma veya yaşlılık gibi durumlarda ve işten çıkarılma durumunda koruma sağlayan sosyal güvenlik yardımları ve sosyal hizmetlerden yararlanma hakkını tanımakta ve saygı göstermektedir.” ifadesi yer almaktadır.

26 Temmuz – 6 Ağustos 1982 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, “I. Dünya Yaşlılar Asamblesi” için Viyana’da toplanmış ve burada beş ilkeden oluşan yaşlılık ilkelerini belirlemiştir. Bu
ilkeler şu şekildedir: Bağımsızlık, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme, itibar.

II. Dünya Yaşlılar Asamblesi ilkinden yirmi yıl sonra 8-12 Nisan 2022 tarihinde Madrid’de gerçekleştirilmiş ve Uluslararası Eylem Planı belirlenmiştir. Amacı her insanın güvenli ve saygın şekilde yaşlanmalarını ve eşit haklara sahip birer vatandaş olarak yaşamlarını sürdürmelerini garanti
altına almak olan Eylem Planı’na göre 21. yüzyılda meydana gelen hızlı yaşlanmanın sonucu olarak ortaya çıkabilecek sorunların azaltılması için bütün sektörlerin uygulama ve politika noktasında değişiklikler yapması gerektiğini ifade etmektedir. 18 öncelik konusuyla ilgili 35 hedef ve 239 önerinin yer aldığı asamblede öncelikli üç ana başlık belirlenmiştir. Bunlar: Yaşlı bireyler ve kalkınma, yaşlılıkta sağlık ve refahın geliştirilmesi, etkinleştirici ve destekleyici çevrelerin sağlanmasıdır.

• 2030’a kadar her türlü kötü beslenme şeklinin bitirilmesi ve gençlik çağındaki kızların, hamile ve emziren kadınların ve yaşlı insanların beslenme ihtiyaçlarının irdelenmesi.
• 2030’a kadar zarar görebilirliği yüksek olanlar, kadınlar, çocuklar, engelli insanlar ve yaşlıların ihtiyaçları dikkate alınarak, başta toplu taşımanın genişletilmesiyle yol güvenliğinin artırılması olmak üzere herkes güvenli, satın alınabilir, erişilebilir ve sürdürülebilir ulaşım sistemlerinin sağlanması.
• 2030’a özellikle kadın ve çocuklar, yaşlı insanlar ve engelli insanlar için, güvenli, kapsayıcı ve erişilebilir yeşil ve herkese açık alanlara evrensel erişimin sağlanması.

Kanunlar, Anayasa’ya, tüzükler kanunlara, yönetmelikler tüzüklere aykırı olamaz. Buna normlar hiyerarşisi denmektedir.

Anayasa, devletin temel yapısını, kişilerin hak ve ödevlerini, devlet organlarını ve bu organların işleyişini düzenleyen genel ve soyut olan esas ve kurallar bütünüdür. Normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer alan ve kanunlara göre daha zor usulle konulup değiştirilebilen hukuk kuralları bütünüdür.

Yetkili organ (ülkenin yönetim biçimine göre farklı olabilir) tarafından yazılı olarak çıkarılan genel, sürekli ve soyut hukuk kurallarıdır.

Ülkemizde kanun yapma yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) aittir

Kanun yapılması öneri, görüşme, kabul ve yayım aşamaları olmak üzere dört aşamadan oluşmaktadır.

2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu, 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları ile Özürlü ve Muhtaç Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun, Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Büyükşehir Belediyesi Kanunu ve Belediye Kanunudur.

9 Kasım 1982 tarih ve 17862 sayılı T.C. Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Anayasa’da yaşlılarla ilgili iki madde bulunmaktadır. Sosyal güvenlik başlığı altında 61. maddede sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler ayrıntılı olarak tanımlanmıştır. “Yaşlılar, Devletçe korunur, Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir.” ifadesi yer almaktadır. 7/5/2010 tarihli ve 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 7/11/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 10’uncu maddesinin ikinci fıkrasına “Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz. “ifadesi eklenmiştir.

Yönetmelikler, devlet örgütü içinde bulunan çeşitli kurum ve kuruluşların kendi iç bünyelerini ilgilendiren çalışma usullerini düzenleyen kurallar bütünüdür.

Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği, Kamu Kurum ve Kuruluşları Bünyesinde Açılacak Huzurevlerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik, Özel
Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım Merkezleri Yönetmeliği, 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları İle Engelli Ve Muhtaç Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Yönetmelik, Yaşlı Hizmet Merkezlerinde Sunulacak Gündüzlü Bakım ile Evde Bakım Hizmetleri Hakkında Yönetmelik, Sosyal Hizmet Kuruluşlarında Bakımı Sağlanan Engelli ve Yaşlı Bireylere Harçlık Ödenmesine İlişkin Yönetmeliktir.