Türkiye’de Yaşlılara Yönelik Sosyal Hizmetler

Dünya Yaşlılar Asamblesi tarafından kabul edilen ve 3 Aralık 1982 tarih ve 37/51 sayılı karar ile Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından onaylanan Uluslararası Yaşlanma Eylem Planı”nın onuncu yılına denk gelen 16 Aralık 1991 tarihli Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda BM Yaşlı İlkeleri belirlenmiştir. Bu ilkeler; bağımsız yaşam, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme ve itibar olarak sıralanmaktadır. 

Türkiye’de emeklilik düzenlemeleri 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile belirlenmiştir. Buna göre emeklilik yaşı kadınlarda 58, erkeklerde ise 60 yaştır. Ayrıca emekli olabilmek için sigortalı olarak bir işte çalışan işçilerin (4-a) 7200 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası bildiriminde bulunması gerekirken esnaf (4-b) ve memurların (4-c) 9000 gün prim ödemesi şartı aranmaktadır. 8 Eylül 1999 yılında yapılan düzenlemeyle emekli olabilmek için prim ve sigortalılık süresi yanında yaş şartının da aranmasıyla prim ve sigortalılık süresi yeterli olmasına rağmen yaş şartını sağlayamadıkları için emekli olamayan ve kamuoyunda sıklıkla duyulan Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) olarak adlandırılan bir kesim meydana gelmiştir. Bu kesimde yer alanlar sigorta başlangıç tarihine göre farklı yaşlarda emekli olmaktadırlar. 2048 yılından itibaren ise emeklilik yaşı kadın ve erkeklerde 65 yaş olarak uygulanacaktır (Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 2006).

Sosyal sigorta sisteminden yararlanamayan ve belirli bir geliri olmayan diğer gruplar gibi yaşlılar için de primsiz ödemeler olarak ifade edilen sosyal yardımlar devreye girmektedir. Sosyal sigorta sistemi içinde yer almayan ve emeklilik hakkı kazanamamış yaşlılar için en temel hizmetlerin başında “Yaşlı Aylığı” gelmektedir. Ayrıca gelir güvencesi olmayan ve ekonomik açıdan yoksunluk içinde olan yaşlıların yararlanabildiği “Dul Aylığı”, “Aşevi Hizmetleri”, “Barınma Yardımları” ve “Evde Destek Hizmetleri” de bu kapsamdaki sosyal yardımlar arasında yer almaktadır. 

Yaşlılara yönelik sosyal yardımların başında “65 Yaş Aylığı” ya da “Yaşlı Aylığı” olarak bilinen 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması hakkındaki kanun kapsamında bağlanan aylık gelmektedir. 65 yaşını doldurmuş ve herhangi bir işte çalışmayan, SGK tarafından kendisine herhangi bir aylık bağlanmamış, 2828 sayılı Sosyal Hizmet Kanunu kapsamında herhangi bir harçlık almayan, eşi ve kendisinin kişi başına düşen aylık geliri net asgari ücretin üçte birinden (1/3) az olan yaşlılara hayatlarını sürdürebilmeleri için Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı tarafından aylık bağlanır. 3294 Sayılı Sosyal Yardımlaşmayı Teşvik Kanunu’na göre (Ek wMadde 2- Ek: 4/7/2012- 6353/18 md.) 2022 sayılı Kanun kapsamında yaşlılara bağlanan bu aylıklar hiçbir şekilde başkasına devredilemez ve haczedilemez.

Dul aylığı, ihtiyaç sahibi olan ve eşi vefat etmiş kadınlara verilen Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı tarafından yapılan bir sosyal yardımdır. Bu kapsamda eşi vefat etmiş kadınların kendileri 65 Yaş Aylığı alıyor olsalar bile kendilerine dul aylığı bağlanmaktadır. Bu yardımdan yararlanmak için yaşlının ve birlikte yaşadığı hane halkı üyelerinin sosyal güvencesinin olmaması gerekmektedir (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, [Yaşlılar İçin Bilgilendirme Rehberi 3], 2020)

Yaşlılar için sağlanan bir diğer sosyal yardım türü de Vefa Projeleridir. Bu kapsamda yaşlı ve engelli vatandaşların evde ihtiyaç duyduğu çeşitli hizmetlerin karşılanabilmesi için çeşitli projelere destek verilmektedir. Vefa Projelerinin tüm ülkede yaygınlaşarak ulusal bir program hâline geldiğini söylemek mümkündür. Bu anlamda Vefa Projeleri yaşlılar ve engelliler için evde bakım ve destek programı özelliği taşımaya başlamıştır (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2020). 

3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu kapsamında ihtiyaç sahibi yaşlı, engelli ve evsizlere Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV) tarafından aşevi hizmeti verilmektedir. SYDV dışında Kızılay ve Vakıflar Genel Müdürlüğünde Osmanlı döneminde “imaret” olarak adlandırılan aşevi hizmetlerini o dönemden beri kesintisiz olarak sürdürmektedirler. Kızılay’ın 19 ilde toplam 28 sabit aşevi, 33 mobil aşevi bulunmaktadır. VGM’nin ise İstanbul Eyüp’te 3500 kapasiteli aşevi ihtiyaç sahiplerine hizmet vermektedir. Ayrıca belediyeler ve çeşitli sivil toplum örgütlerinin de aşevi hizmetleri mevcuttur. Aşevine gelemeyecek durumda olan yaşlı ve engellilerin yemekleri sıcak olarak evlerine götürülmektedir (Vakıflar Genel Müdürlüğü, 2022; Kızılay, 2022).

Yoksulluk nedeniyle elverişli barınma koşullarında mahrum kalan vatandaşlar, bulundukları illerdeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına başvuru yapmaları hâlinde SYDV muhtaç yaşlıların evlerinin tamir, bakım ve onarımını gerçekleştirmekte; gerek duyulması hâlinde ise betonarme ya da prefabrik ev yapımı konusunda destek sağlamaktadır.

Huzurevi, “60 yaş ve üzerindeki yaşlı kişileri huzurlu bir ortamda korumak, bakmak ve bu kişilerin sosyal ve psikolojik gereksinimlerini karşılamak amacıyla kurulan yatılı sosyal hizmet kuruluşudur.”

Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği’ne göre (2008) huzurevine kabul koşulları aşağıdaki gibidir:

1. 60 yaş ve üzeri yaşlarda olmak,
2. Kendi gereksinimlerini karşılamasını engelleyici bir rahatsızlığı bulunmamak yeme, içme, banyo, tuvalet ve bunun gibi günlük yaşam etkinliklerini bağımsız olarak yapabilecek durumda olmak,
3. Ruh sağlığı yerinde olmak,
4. Bulaşıcı hastalığı olmamak,
5. Uyuşturucu madde ya da alkol bağımlısı olmamak,
6. Sosyal ve/veya ekonomik yoksunluk içinde bulunduğu sosyal inceleme raporu ile saptanmış olmak.

Huzurevlerinden farklı olarak Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri, sağlık nedenleriyle huzurevinde kalması mümkün olmayan, fiziksel ve bilişsel fonksiyonları belirli ölçüde zayıflamış ve sürekli özel bakım ve rehabilitasyona ihtiyacı olan ya da yatağa bağımlı olarak yaşamak durumunda kalan yaşlılar için sürekli bakım hizmeti verilen yatılı kurumlardır.

Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği’ne (HYBRMY) göre (2008) Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezlerine kabul koşulları aşağıdaki gibidir:

1. 60 yaş ve üzeri yaşlarda olmak,
2. Bedensel ve zihinsel gerilemeleri nedeniyle süreli ya da sürekli olarak özel ilgi, desteğe, korunmaya ve rehabilitasyona gereksinimi olmak,
3. Ruh sağlığı yerinde olmak,
4. Bulaşıcı hastalığı olmamak,
5. Uyuşturucu madde ya da alkol bağımlısı olmamak,
6. Sosyal ve/veya ekonomik yoksunluk içinde bulunduğu sosyal inceleme raporu ile saptanmış olmak.

Huzurevlerinin kapasitesi dâhilinde yaşlılara daha müstakil bir yaşam sürme fırsatı tanımak adına eşleriyle birlikte ya da birkaç yaşlının (3-6 arası) ev ortamında yaşayıp huzurevinde sağlanan hizmetlerden de yararlanabildiği konutlardır. Türkiye’de 24 kapasiteli 5 Yaşlı Yaşam Evinden 15 yaşlı yararlanmaktadır. Yaşam Evlerinde kalmak isteyen yaşlıların huzurevine kabul şartlarını taşımaları gerekmektedir. Ayrıca huzurevi için sıra bekleyen ya da huzurevine uyum sağlayamayan yaşlıların da Yaşlı Yaşam Evlerinde kalmaları öngörülmektedir. Ücret politikası da huzurevleri ile aynıdır (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2020: 22).

Yaşlılar için öncelikli tercih yerinde yaşlanmadır. Zira insanların alışmış oldukları fiziksel ve sosyal çevrede hayatlarını sürdürmeleri yaşam kalitesi ve başarılı yaşlanma için oldukça önemlidir. Bu nedenle yaşlıların ihtiyaç duydukları bakım, hizmet ve desteğin mümkün olduğunca kendi evlerinde sunulması esastır. Kurum bakımı ise kademeli olarak sunulan alternatif hizmetlerin son halkası olarak değerlendirilmektedir. Bu anlamda yerinde yaşlanma ilkesi kapsamı da yaşlıları alışmış oldukları çevreden koparmadan sunulan hizmetlerden birisi de gündüz bakım hizmetleridir.

Günümüzde ise evde bakımın aile fertleri, akrabalar ya da komşular tarafından üstlenilmesini öncelikleyen bir politika uygulanmaktadır. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü tarafından bakıma ihtiyacı olduğu tespit edilen ve aylık geliri net asgari ücretin üçte ikisinden az olan ve %50 ve ağır engelli/tam bağımlı olduğu heyet raporuyla tespit edilen diğer engellilere olduğu gibi engelli yaşlıların bakımını üstlenen akraba ya da yakınlarına evde bakım desteği ödemesi yapılmaktadır. Engelli yaşlının dilekçe, engelli raporu ve gelir durumunu gösteren belgelerle Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüklerine ya da Sosyal Hizmet Merkezlerine başvurmaları hâlinde şartları taşıyan engelli yaşlısına evinde bakım hizmeti veren yakınlarına evde bakım yardımı yapılmaktadır.

İhtiyacı olan hastalara, “evinde ve aile ortamında sosyal ve psikolojik danışmanlık hizmetlerini de kapsayacak şekilde verilen muayene, tetkik, tahlil, tedavi, tıbbi bakım, takip ve rehabilitasyon” hizmetlerine evde sağlık hizmetleri denilmektedir. Diğer sağlık hizmetlerinde olduğu gibi evde sağlık hizmetlerinde de temel hizmet sağlayıcı Sağlık Bakanlığıdır (Sağlık Bakanlığı, 2015; 2016). 

Aktif Yaşam Merkezi; yaşlı bireyler ile engelli bireylerin yaşam kalitesinin artırılması ve sosyal hayata aktif katılımlarına katkı sağlanması amacıyla, engelli ve yaşlı bireyler ile ailelerine rehberlik ve destek hizmeti ile evde gündüz bakım hizmeti sunan gündüzlü sosyal hizmet kuruluşlarıdır (Sosyal Hizmetler Kanunu [2828 S.K], 1983, Madde 9). Bu kapsamda evde tek başına yaşayan ya da ailesiyle birlikte yaşayan yaşlıların hayata aktif katılımlarını sağlamak adına günlük yaşam aktivitelerinin yer aldığı merkezde, yaşlılara yönelik fiziksel ve psikososyal destek programları da hayata geçirilmektedir. Yine okuma, teknoloji kullanımı, çeşitli oyun ve etkinliklerin de yapıldığı merkezde yaşlılar gün içerisinde sosyalleşerek hayata aktif olarak katılma imkanı elde edebilmektedirler. 

Hastanın hayatını çok boyutlu olarak olumsuz etkileyen ve yaşam kalitesini düşüren bir hastalıkla mücadele ederken bu süreçte yaşadığı fiziksel, psikolojik ve sosyal sorunların giderilmesi ya da azaltılması adına sağlanan bakım ve destek hizmetlerine palyatif bakım denilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü ise palyatif bakımı; “ağrı ve diğer fiziksel, psikososyal ve manevi sorunları, erken teşhis ederek, yeterli değerlendirme ve tedavi etme yoluyla, hayatı tehdit eden hastalıklarla ilgili semptomları önleyerek ve rahatlatarak hasta ve yakınlarının yaşam kalitesini iyileştirme yaklaşımı” olarak tanımlamaktadır.

Sağlık Bakanlığınca Sunulan Evde Sağlık Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Yönerge’ye (2016: Madde 14) göre evde sağlık ekibinin görevleri aşağıdaki gibidir: 

1. Muayene, tetkik, tahlil, tedavi, tıbbi bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesi, 

2. İlacın reçete edilmesindeki özel düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla uzun süreli kullanımı sağlık raporu ile belgelendirilen ilaçların reçete edilmesi, 

3. Tıbbi cihaz ve malzeme kullanımına ilişkin raporların çıkarılmasına yardımcı olunması, 

4. Hastanın ve ailesinin, evde bakım sürecinde üstlenebilecekleri görevler, hastalık ve bakım süreçleri ile ilgili bilgilendirilmesi, 

5. Hastalığı ile alakalı evde kullanımı gerektiren tıbbi cihaz ve ekipmanların doğru ve uygun koşullarda kullanılması konusunda eğitim ve danışmanlık gibi hizmetlerin verilmesini kapsar. 

Terminal Dönem: Hayatın son dönemi olarak adlandırılan terminal dönem, hasta için uygulanan tedavi seçeneklerinin tükendiği ve kaçınılmaz olarak hastanın ölümünün beklendiği hayatın son evresidir. Bu dönemde hastanın ağrı ve acılarının azaltılması ve ailenin de yas sürecine hazırlanması amacıyla palyatif bakım hizmetleri sunulmaktadır. 

Hospis: Son dönem hasta bakım evi olarak da bilinen hospisler, tedavi seçenekleri tükenmiş ve iyileşme olanağı bulunmayan terminal dönemdeki hastaların acı ve ağrılarının azaltılarak son dönemlerini huzur içinde geçirdikleri yatılı bakım kuruluşlarıdır.