Adalet Sisteminde Adli Sosyal Hizmet ve Onarıcı Adalet

Adli sosyal hizmet; suçlu, suçtan zarar gören ve normal olarak hukuki meseleler veya mah kemelerde bulunan kişilerle ilgili uygulamalar olup, sosyal hizmetin hukuk ve yasal sistem lerle ilgili soru ve sorunlara uygulanmasıdır.

Türkiye’de adli sosyal hizmetin uygulama alanları: çocuk mahkemeleri, aile mahkemeleri, ceza infaz kurumları, hastaneler, toplum ruh sağlığı merkezleri, denetimli serbestlik hizmetleri, madde bağımlılığı tedavisi ile ilgili kuruluşlardır.

Tarihsel süreç içerisinde adli sosyal hizmetin gelişimi açısından en önemli başarılardan birisi, suç işleyen gençlere ilişkin politikanın değiştirilmesi ve çocuk mahkemelerinin kurulmasıdır. ABD’de ilk çocuk mahkemesi 1899 yılında Chicago’da kurulmuştur.

Çocuk mahkemeleri ile eş zamanlı olarak ABD ceza adalet sisteminde gerçekleşen ve adli sosyal hizmetin gelişimindeki önemli bir rol oynayan büyük değişiklik, şartlı tahliye sisteminin oluşturulmasıdır.

2005 yılında Emniyet Genel Müdürlüğüne ilk kadrolu sosyal hizmet uzmanı atamasının yapılması, Türkiye’de sosyal hizmet mesleği ve adli sosyal hizmet alanının gelişiminde kilometre taşlarından biridir.

ABD’deki Ulusal Adli Sosyal Hizmet Örgütü’nün (NOFSW) belirlemelerine göre, adli sosyal hizmet uygulayıcısının işlevleri;

• Danışmanlık ve eğitim sağlamak,
• Teşhis, tedavi ve öneriler ve
• Diğer işlevler olarak belirlenmiştir.

İş Birlikçi Adli Sosyal Hizmet: Farklı uygulama ortamlarındaki çeşitli gruplarla sosyal hizmet uygulamasına yönelik bütünleştirici yaklaşım.

Ceza adalet politikasının temel amacı, suç işleyen kişinin suç işlemesinin önüne geçmektir.

 Geçmişten günümüze suç eylemlerini engellemek için çeşitli yaklaşımlar geliştirilmiştir. Bu yaklaşımlardan biri olan onarıcı adalet, öncelikli olarak yanlış davranışın cezalandırılmasını vurgularken diğer taraftan mağdurların, suçluların ve toplumun zararın onarılmasına dahil edilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Onarıcı adaletin odak noktası, yalnızca zarara neden olan eylemler değil aynı zamanda değiştirilmesi gereken kişisel, çevresel ve sosyal koşullardır.

Onarıcı stratejilerin ortak noktası; yüz yüze iletişim, gerçeklerin ifade edilmesi, bireysel güçlenme ve tüm taraflarının iyileşmesidir.

Literatürde onarıcı adalet kavramı birçok farklı şekilde kullanılmaktadır. Bunlar; “toplumsal adalet”, “iyileştirmeler yapma”, “pozitif adalet”, “ilişkisel adalet”, “düzeltici adalet”, “toplum temelli adalet”dir.

Onarıcı adalet, suçu üç grup arasındaki bir çatışma olarak görmektedir. Bunlar; suç mağdurları, suçlular ve toplum üyeleridir.

Onarıcı adaletin üç temel amacı bulunmaktadır: kişisel hesap verebilirlik, yetkinlik geliştirme ve toplum güvenliği. Onarıcı adalette hesap verebilirlik, kişinin davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesi ve suç eyleminin neden olduğu zararı onarmak için adım atmasıdır.

Zehr’in belirlemelerine göre, onarıcı adaletin bazı değerleri şu şekilde sıralanabilir: diyalog, karşılıklılık, iyileştirme, onarım, pişmanlık, sorumluluk, dürüstlük ve samimiyettir.

Ceza sistemleri tarihsel süreç içerisinde incelendiğinde üç etkili ceza sisteminin varlığı dikkat çekmektedir. Bunlardan birincisi, bireylerin gerçekleştirdiği fiil karşısında onu cezalandırmayı amaçlayan “cezalandırıcı sistem”, ikincisi, suçu gerçekleştiren kişinin iyileştirilmesini ve rehabilitasyonunu amaçlayan “dağıtıcı adalet” ve son olarak failin gerçekleştirdiği fiilin sonucu olarak mağdurda oluşan zararın giderilmesini amaçlayan “onarıcı adalet” sistemidir.

 Klasik ceza adaleti yaklaşımına alternatif bir yaklaşım olarak görülen onarıcı adalet, geleneksel yargılamadaki “suçlama” ve “suçluluk” tan ziyade “sorumluluk” ve “zararın onarımına” vurgu yaparak, tarafların iletişimi ve insanileştirilmesi aracılığıyla adalete erişimi çabalar.

Onarıcı Adalet Programı, onarıcı uygulamaları kullanan ve her iki taraf için (mağdur ve suçlu) onarıcı sonuçlara ulaşmayı amaçlayan programlar olarak tanımlanmaktadır.

Ara buluculuk: Tarafsız bir üçüncü tarafın ihtilaflı iki (veya daha fazla) tarafa yardımcı olduğu bir süreçtir.

Telafi: Mağdura veya dolaylı olarak topluma verilen zararı düzeltmek için fail(ler) tarafından gerçekleştirilen eylemdir.

Mağdur-fail ara buluculuğu Türkiye’de uygulanmakta olan tek onarıcı adalet uygulaması olarak dikkat çekmektedir. Türkiye’de 2005 yılında Ceza Muhakemeleri Kanunu ile kabul edilmiş 2006 yılında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

Toplum ve aile grup konferansları modeli özellik le çocuk istismarı sorununda çocuklara yönelik adalet sürecinde uygulanan bir model olup suç davranışlarıyla başa çıkabilmek amacıyla çocuk refahı ve sosyal hizmetler kapsamında geliştirilmiştir ve zamanının en sistematik ve kurumsallaşmış onarıcı adalet yaklaşımı olarak kabul edilmiştir.

Ceza belirtme çemberleri, bir suç sonrasında oluşan travmayı takiben aile ve toplum desteğine gereksinim duyan mağdur/hayatta kalanlarla çalışma için uygun bir yaklaşımdır.

Ceza belirtme çemberinde tüm katılımcılar bir birinin yüzünü görecek şekilde bir daire oluşturarak otururlar. Sandalyelerin dairesel olarak yerleştirilmesi, iletişimin ve karar alma sürecinin eşit konumunu göstermektedir.

Toplumun çoğunluğu, suç işleyen gençler için hâlâ umut olduğunu düşünürken yetişkin suçluların ise “kaybedilmiş kişiler” olduğunu düşünmektedir. İnsanlar onarıcı adaleti gençlere eylemlerinin sonuçlarını öğretmenin bir yolu olarak görmektedir. Dolayısıyla mağdurlar da gençleri affetmeye ve onlara bir şans daha vermeye daha meyillidir. Çoğu ülkedeki onarıcı adalet programlarının suçlu gençlerle başlama nedeni budur.