Hukuk ve Ceza Adalet Sisteminde Sosyal İnceleme Raporu

Raporlama müracaatçıların sosyoekonomik ve sağlık faktörlerini, problemlerini, tedavi süreçlerini kapsamakla birlikte profesyonellerin gözlemlerini, klinik kararlarını, müdahale planlarını ve sonuçlarını kapsayan yazılı ve elektronik ortamda sunan bir süreçtir.

Bireyi veya bireyleri geçmiş yaşantısı ile birlikte ele alarak psikososyal açıdan değerlendiren ve ileriki süreçte birey veya bireylerin karşı karşıya kalabileceği olası durumlarının analiz edilebilmesini sağlayan sosyal öyküleme raporlarıdır.

Hukuk adalet sisteminde çeşitli konuları içeren sosyal inceleme raporu bulunmasına karşın en sık karşılaşılan konu velayet ve kişisel ilişkinin değerlendirmesi konulu raporlardır.

İlk olarak verilen formel bilgiler ile dosyanın/vakanın özeti bölümlerinden sonra ebeveynlerin, çocuğun ve çevresel faktörlerin değerlendirildiği bölümler gelmektedir. Sosyal hizmet uzmanının elde ettiği bilgi ve gözlemleri bir bütün olarak analiz ettiği çocuk/çocukların değerlendirilmesi bölümü ve uzmanın değerlendirmesi ve bunun sonucunda oluşan kanaat ve önerilerin olduğu bölüm ile rapor tamamlanmaktadır.

Hukuk mahkemelerinde bu formel bilgiler dosyaya ve çocuğa ilişkin bilgilerden oluşmaktadır. Bu bölümde görevlendiren mahkeme bilgileri, çocuğun bilgileri, tarafların bilgileri, raporu hazırlayanların bilgileri, rapor tarihi, ev ziyareti bilgileri, bilgi kaynakları bilgileri bulunmaktadır.

Ebeveynlik kapasitesi, doğumdan yetişkinlik dönemine kadar çocuğun psikososyal, fiziksel ve eğitsel tüm ihtiyaçlarını anlayabilme, destekleyebilme ve önceliği çocuğun ihtiyaçlarına verebilme kabiliyetidir.

Ebeveyne yabancılaşma, bir ebeveynin bilinçli olarak çocuğuna diğer ebeveyn hakkında doğru olmayan bilgileri aktararak, diğer ebeveyni kötüleyerek çocuğun bu ebeveynini reddetmesine teşvik etmesi olarak tanımlanmaktadır.

Ekonomik durum başlığında ebeveynlerin çalışma durumları, ekonomik gelir ve giderleri, çocuğun ihtiyaçlarını ne düzeyde karşılayabileceği, ek gelir kaynakları, sosyal yardımlar, borçlar, ekonomik açıdan sosyal destek sistemleri ele alınmaktadır.

Ekolojik perspektifte inceleme ve değerlendirme yapabilmek için çevresel faktörlerin incelenmesi gerekmektedir.

SİR’lerin bu bölümünde ebeveynlerin iş ve eğitim durumu bilgileri, yaşam koşulları, sosyal çevre desteği ve aile öyküsü yer almaktadır.

SİR’lerde çocuğa ilişkin olarak temel başlıklar çocuğun istek ve duyguları, çocuğun anlama kapasitesi, sağlığı ve eğitim durumu, yaşam koşulları ve sosyal çevresi ele alınmaktadır.

Çocuğun genel olarak gelişim dönemleri ile uyumlu olup olmadığı, görüşme sürecinde tutum ve davranışları, velayet veya kişisel ilişki gibi görüşmenin konusunu oluşturan kavramları ne şekilde ve nasıl anlamlandırabildiği bu bölümde aktarılmaktadır.

Herhangi bir yaşam değişikliğinde çocuktaki olası etkiler başlığında, mevcut durumda bir değişiklik söz konusu olduğunda çocuğun aile üyeleri ile ilişkileri, arkadaş ilişkileri, duygusal ve sosyal gelişimi, eğitim durumu ve ihtiyaçları, sağlığı ve fiziksel ihtiyaçlarının ne düzeyde ve nasıl değişebileceğine ilişkin değerlendirme yapılmaktadır.

Gould ve Martindale (2013) uzman değerlendirmesinde kanaat oluşumunda üç unsuru belirtmektedir. Bunlardan ilki ebeveynlerin özelliklerinin değerlendirilmesidir. İkincisi ise çocuğun ihtiyaçlarının değerlendirilmesidir. En son unsur ise çocuğun ihtiyaçlarının karşılanması konusunda hangi ebeveynin yeterli ya da daha yeterli olduğudur.

Ceza adalet sisteminde SİR’ler 5395 sayılı ÇKK’nın 35. maddesi gereğince suça sürüklenen çocuklar (SSÇ) için hazırlanmaktadır.

SSÇ hakkında hazırlanan sosyal inceleme raporları temel olarak 7 bölümden oluşmaktadır. Bunlar; dosyaya ve çocuğa ilişkin bilgiler, detaylar, çocuğun yaşam koşulları ve sosyal çevresi, eğitim durumu, suç öyküsü, suç teşkil eden davranışın değerlendirilmesi, sonuç ve önerilerdir.

Çocuklara zincir, kelepçe ve benzeri aletler takılamaz. ÇKK’ya göre ancak; zorunlu hâllerde çocuğun kaçmasını, kendisinin veya başkalarının hayat veya beden bütünlükleri bakımından doğabilecek tehlikeleri önlemek için kolluk tarafından gerekli önlem alınabilir. Dolayısıyla suça sürüklenen çocuklarla yapılan görüşmelerde çocuklarla kelepçeli bir şekilde görüşme yapılması söz konusu olamaz. Gizlilik ilkesi gereğince görüşme ortamında güvenlik güçleri bulunamaz.

Aile sistemine ilişkin olarak aile bireylerinin isimleri, doğum tarihleri, eğitim durumları, çalışma durumları gibi tanımlayıcı bilgilerin yanı sıra aile yapısı, evlilik öyküsü̈, evlilik biçimi, daha önceki evliliklere veya çocuk varsa çocuklara ilişkin bilgiler bu bölümde anlatılmaktadır. Aileye ilişkin olarak ayrıca suç geçmişleri, maddi olanakları, aile içi ilişkiler, güçlü yönler, sağlık durumları aileye ilişkin bilgiler de verilmesi gereken diğer bilgileri oluşturmaktadır.

Bu başlık altında çocuğun suç geçmişine ilişkin olarak suç konuları, yargı sürecinin devam edip etmediği, verilen ceza ve cezaların uygulanması, madde kullanma geçmişi, maddeye ilişkin verilen kararların uygulanıp uygulanmadığı konuları ele alınır.

Bu bölüm suça ve suça yönelik risklere ilişkin bilgileri içermelidir. Dolayısıyla öncelikli olarak suç olayının ele alınması söz konusu olmaktadır. Bu başlık altında ele alınması gereken ikinci konu ise yargı birimince ceza sorumluluğu değerlendirilmesinde kullanılabilecek çocuğun anlama kapasitesidir.