Cezaevi Sosyal Hizmeti

Geçmişten günümüze kadar suçlulara yönelik ceza adaletinde üç tür yaklaşım etkili olmuştur. Bu yaklaşımlar: Cezalandırıcı, rehabilitasyon ve onarıcı adalet yaklaşımlarıdır.

Rehabilitasyona dayalı ceza adalet yaklaşımının uygulamaya geçmesi, bu alanda sosyal hizmet uzmanlarının istihdamını artıran önemli bir gelişmedir (Rainford, 2010).

Cezalandırıcı yaklaşım, suçlu bireye yönelik intikamın alınması, suçun affının yerine getirilmesi ve suçun kontrol altına alınması amacı taşıdığından en ağır cezanın verilmesi gerektiği düşüncesine dayanmaktadır.

Günümüz ceza adalet sisteminde benimsenen yaklaşım onarıcı adalet yaklaşımıdır. Onarıcı adalet yaklaşımı, suçlu bireylere yanlışlarını düzeltme fırsatı vermeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımda, suçlu davranışına neden olan yoksulluk, işsizlik gibi risk faktörlerini belirlemek ve ele almak hükümetin görevi olarak görülmektedir (Bezuidenhout, 2007).

Cezaevlerinin temel amaçları şunlardır:
1. Suçlu bireylerin özgürlüğünü kısıtlayarak zarara uğrayan kişilerin ve toplumun vicdanını rahatlatmak
2. Toplum güvenliği için risk teşkil eden kişileri kontrol altında tutmak
3. Suç işleme potansiyeli olan kişilere yönelik caydırıcı bir yaptırım
4. Rehabilitasyon programlarıyla suç davranışlarının tekrarlama riskini azaltmak

İlk modern cezaevinin 1595 yılında Amsterdam’da kurulduğu kabul edilmekle birlikte cezalandırma sisteminde yapılan yenilikçi yaklaşımların ilk olarak İngiltere’de ortaya çıktığı belirtilmektedir (Artuk ve Alşahin, 2016).

Ceza infaz kurumu, işledikleri suçlardan dolayı haklarında hürriyeti bağlayıcı ceza verilen hükümlülerin, cezalarının infazı amacıyla özel olarak yapılmış binalardır (www. adlisicil.adalet.gov.tr).

Günümüzde açılan kapalı ceza infaz kurumları D, L, F, M, T tipidir (Balı, 2021).

2024 yılı itibarıyla Türkiye’de toplam 22 yüksek güvenlikli ceza infaz kurumu bulunmaktadır.

Gençlik kapalı ceza infaz kurumları, cezanın infazına başlandığı tarihte on sekiz yaşını bitirmiş olup da yirmi bir yaşını doldurmamış genç hükümlülerin cezalarını çektikleri, eğitim ve öğretim esasına dayalı, firara karşı engelleri olan, iç ve dış güvenlik görevlileri bulunan kurumlardır (CGTİK Md. 12).

Hükümlü, “İşlediği suç/suçlar nedeni ile mahkeme tarafından hakkında hürriyeti bağlayıcı ceza verilerek, ceza infaz kurumuna giren kişidir”. Tutuklu ise “Soruşturma veya kovuşturma aşamasında kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması hâlinde, şüpheli veya sanık hakkında mahkeme kararıyla verilen tutuklama kararı ile ceza infaz kurumuna konulan kişidir” (www. adlisicil.adalet.gov.tr).

Suç istatistiklerine bakıldığında, erkeklerin kadınlara göre çok daha fazla oranda suç işledikleri ve bununla paralel olarak cezaevlerinde kalanlar arasında kadın hükümlülerin erkeklere göre çok daha az sayıda oldukları söylenebilir. Niceliksel olarak az olmalarına karşın kadının hüküm alması ya da tutuklu yargılanması birçok açıdan önemli sorunlara neden olmaktadır. Ekonomik zorluklar, çocuklarından ayrı kalma, cezaevinin yaşam koşullarının zorluğu, kötü beslenme ve yetersiz tıbbi bakım yaşadıkları sorunlardan bazılarıdır (Sanford ve Foster, 2009).

Suça sürüklenen çocukların adalet sistemine girişi emniyet birimlerine götürülmeleri ile başlar, mahkemeler ile devam eder, tutukluluk ya da hüküm verilmesi sonucunda cezaevinde tamamlanır.

Cezaevinin kısıtlayıcı ortamı, zorluklar, stres faktörleri ergenlerin ruhsal sağlıklarını bozabilmekte, psikolojik sorunlar yaşamalarına neden olabilmektedir. Cezaevinde çocuklarda depresyon, umutsuzluk, çaresizlik en sık karşılaşılan psikolojik sorunlardır. Ayrıca, çocuk cezaevlerinde yaşanan bir diğer sorun intihara teşebbüs yaygınlığıdır (Lambie ve Randell, 2013).

Cezaevi yaşamı yaşlı bireyleri gençlere göre farklı şekillerde etkilemektedir. Ruh sağlığı sorunları yaşlı bireylerde daha yaygın görülmektedir. Özellikle ilerleyen yaşlarda cezaevine uyum zorlaşabilmekte (Williams, 2013) baş etme sorunları yaşanabilmektedir. Bu kişilerde sık karşılaşılan bir sorun da hapishanede ölüm korkusudur (Crawley ve Sparks, 2005). Uzun yıllar cezaevinde kalan ve yaşlandığında tahliye olan kişilerde anksiyete ve depresyon sık karşılaşılan ruhsal sorunlardır (Dawes,
2009).

Cezaevinde adli sosyal hizmetin temeli, çocuk ve yetişkin hükümlü-tutuklu bireylerle psikososyal değerlendirmeye, onlara daha iyi muamele sağlanmasına ve savunmasız kişilerin haklarının güvence altına alınmasına dayanmaktadır (Sheehan, 2012). Cezaevi sosyal hizmet uzmanları, cezaevi sürecinde hükümlü ve tutuklulukların ihtiyaçlarının karşılanması, sorunların belirlenmesi ve çözümlenmesi, bireylerin topluma başarılı bir şekilde geri dönmeye hazırlanması gibi çeşitli mesleki müdahalelerde bulunmaktadırlar.

Cezanın amacı intikam değildir. Bunun yerine asıl amaç, toplumu korumak, failin davranışını düzeltmek, suç tekrarını sınırlamak ve failin topluma yeniden entegrasyonunu desteklemektir (Starek ve Visek, 2022).

Cezaevi psikososyal yardım servisi: personel ve hükümlülerin ruh ve beden sağlığı ve bütünlüğüne ilişkin koruyucu, geliştirici programları araştıran, uygulayan ve gerektiğinde tedavi sürecine katılarak psikolojik destek ve müdahalede bulunan, ayrıca hükümlülerin bireysel özelliklerini, yaşam koşullarını ve suç işleme nedenlerini belirleyerek bireysel gelişmelerine yardımcı olan, kurum yaşamına uyumlarını ve toplumsal yaşamla uyumlaşmalarını sağlayan ve bireyin yeniden suç işlemesini engelleyecek önlemleri alan ve bu amaçla gerektiğinde kurum en üst amirinin bilgisi dâhilinde, aileler ve sosyal çevreyle görüşme yapan servistir (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük).

Cezaevinde bireylerle sosyal hizmet çerçevesinde kuruma giriş, kurum süreci ve tahliyeye hazırlık ve sonrası olmak üzere üç aşamada çalışmalar yürütülmektedir.

Sosyal hizmet uzmanı bu durumda şu adımları takip eder:

1. Kadın hükümlü-tutukluyu yasal koşullar ve süreç hakkında bilgilendirir.
2. Çocuğun bakımının cezaevi dışında yakınları tarafından üstlenilip üstlenilemeyeceğini belirlemek için ailenin olanaklarını değerlendirir.
3. Annenin, çocuğu için en uygun kararı verebilmesi amacıyla destekleyici hizmetler sunar.
4. Çocuğa kurum dışında bakabilecek bir yakının bulunmaması halinde, anneyi Türkiye’deki çocuk koruma ve bakım hizmetleri (örneğin Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kuruluşlar) hakkında bilgilendirir.
5. Annenin, çocuğun bir sosyal hizmet kuruluşuna yerleştirilmesi yönünde karar vermesi durumunda, ilgili kuruluşlarla yazışmaları gerçekleştirir ve çocuğun kuruluşa yerleştirilmesi için gerekli nakil hizmetlerini koordine eder.

Bu bireyler tıbbi bakım ihtiyaçlarının yanı sıra, uzun yıllar cezaevinde kalmaktan kaynaklı aile üyelerinden uzaklaşma, yalnız ölme korkusu, değersizlik, umutsuzluk, kefaret duyguları ve topluma geri dönme korkusu gibi duygusal ve sosyal zorluklar yaşarlar. Sosyal hizmet uzmanları, yapacakları bireysel destekleyici görüşmeler ile yaşlı bireylerin özellikle yaşamları için anlam ve amaç duygusu bulmaları konusunda onlara yardımcı olabilirler.

Sosyal hizmet uzmanı öncelikle risk altında olan (örneğin ruhsal bozukluğu, madde kullanım bozukluğu olan, ilk kez cezaevine giren vb.) birey hakkında kapsamlı bir değerlendirme yapmalıdır. Risk değerlendirmesi, kişinin kendisi için oluşturduğu tehlike düzeyini belirlemeyi amaçlar ve yakın zamanda yaşanan stres faktörlerinin varlığını, intihar düşüncelerinin derecesini, intihar niyetini, planlarını ve geçmiş intihar öyküsünü belirlemeyi içermelidir. Değerlendirme sonrası kişiye yönelik krize müdahale planlanmalı; bu kapsamda ilk olarak psikiyatrik muayenesinin yapılması sağlanmalı, hekimin verdiği tedaviye uyum mutlaka izlenmeli, davranışlarında olumlu değişiklik için düzenli terapötik görüşmeler yapılmalı ve gözlem için cezaevi personeli ile iş birliği yapılmalıdır.

Bilişsel davranışsal müdahaleleri ve psikoterapi uygulamalarını; Bilişsel Davranışçı Terapi ve Psikoterapi eğitimi alan meslek elemanları tarafından uygulanması önerilmektedir.

Cezaevlerinde hükümlü-tutuklulara yönelik genel olarak kullanılabilecek dört grup çalışması türü vardır. Bunlar:
1. Genel psikoterapi grupları
2. Beceri geliştirme grupları
3. Suç tekrarının azaltılması, madde bağımlılığı tedavisi gibi rehabilite edici gruplar
4. Ruhsal bozukluk belirtileri yönetimi, kurumsal uyum gibi ruh sağlığı grupları (Morgan, vd., 2006).