Sosyal Medya ve İdeolojik Propaganda

İdeoloji kelimesi, politik veya sosyal bir öğreti oluşturan, bir partinin, hükûmetin, bir grubun ya da kişinin davranışlarına yön veren siyasi, hukuki, bilimsel, felsefi, ahlaki, dini ve estetik düşünceler seti olarak tanımlanabilir.

İdeoloji ifadesine olumsuz anlam yükleyen düşünce okulunun başında Marksistler gelmektedir

Louis Althusser, ideolojiyi devletlerin kendi varlıklarını sürdürmek için kullandıkları araçlar olarak görür.

Malcolm B. Hamilton, ideoloji üzerine yazılan 85 farklı kaynağı incelediği çalışmasında, ideolojinin farklı kavramsal çerçeveler göz önünde tutulduğunda en az 27 bileşeninin olabileceğinden söz eder.

İdeolojiyi iki ana eksende tanımlamak mümkündür. Joseph Schull bu iki eksenin bir inanç sistemi ya da söylem biçimi olabileceğini öne sürmüştür.

Sosyal medya üzerinden yapılan ideolojik propagandayı anlamak için Chilton ve Schaffner’in ortaya koyduğu teoriden hareketle genel olarak ideolojik propagandanın dört strateji üzerinden gerçekleştiğini öne sürebiliriz. Bunlar sırası ile ikna etme, direnç ya da protesto oluşturma, meşrulaştırma ya da meşruiyetini yok etme, temsil/yanlış temsil biçiminde ortaya çıkabilir.

Aristo, Rhetoric adlı eserinde, kitleleri ikna etmek için konuşmacıların göz önünde tutması gereken üç ikna bileşeninden bahseder.  Bunlardan ilki, konuşmacının ya da hitap eden kişinin otoritesini, ikincisi dinleyicilerin duygusal tepkilerini ve o anki zihin durumlarını, logos şeklinde ifade edilen üçüncü bileşen
ise söylenen sözün argümantasyon mantığını ve kanıtlama becerisini ifade etmektedir. 

ZAMAN, MEKÂN VE DİL: Önceden ideolojik bir anlam içermeyen ifadeler, zaman ve kontekste bağlı olarak onu paylaşan kişinin ideolojik tutumu ve siyasi tercihleri hakkında fikir verebilir. Zamana ve mekâna göre anlam değişir.(...) İdeolojinin aktarımında kullanılan dil, yalnızca kelimelerden oluşan bir dil değil aynı zamanda çeşitli semboller, mimikler, jestler ve işaretler içeren bir söylem hâlidir.

Jargon, belli bir grup, çevre ya da ideolojiye mensup olanların kendi aralarında
kullandıkları ezoterik ifadeler bütünüdür.

Jenkins, sosyal medyanın katılımcılık konusunda önemli bir alan açtığını ve karar alma süreçlerine katılım, ifade özgürlüğü ve bir topluluğun parçası olması açısından bireylere geniş olanaklar tanıdığını öne sürmektedir.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde yer alan ifade özgürlüğü, herkesin düşünce ve anlatım özgürlüğü hakkına sahip olduğunu kabul eder. Bu hakkın, düşüncelerinden dolayı bireylerin rahatsız edilmeyeceğini, ülke sınırları söz konusu olmaksızın, bilgi ve düşünceleri her yoldan araştırma, elde etme
ve yayma hakkını da kapsadığını belirtmek gerekmektedir. 

George Orwell, eğer bir özgürlükten bahsetmek gerekiyorsa, bu da insanın başkalarına onların duymak istemeyecekleri şeyleri söyleme özgürlüğü olduğunu belirtmektedir.

 Özel hayatın ihlali, hakaret, şiddet, demokratik kamu düzeninin tehdit edilmesi gibi durumlarda, yasayla belirtilen hâller, ifade özgürlüğü açısından kapsam dışı bırakılmaktadır.

Dennis, McQuail’in Kitle İletişim Teorisi (Mass Communication Theory)
adlı eserinde medya içeriklerinin bazen farkında olmayarak bile olsa belli değerleri ve normları dayattığını öne sürmektedir.

Alice Marwick (2013), sosyal medya fenomenlerinin medyatiklik, görünürlük ve dikkat çekme üzerinden statü arayışı olarak yorumlar ve bunun pazarlamacılık mantığı ile müşteri tepkisine göre biçimlendiğini belirtir. İdeolojik duruş ve yönelimler, pazarın ya da müşterinin talepleri doğrultusunda belli durumlarda arka plana itilebilirken, kimi zaman da ilgi çekmek adına daha fazla vurgulanabilir.

Stephan Dahl, 2018’de yayımlanan kitabı Sosyal Medya ve Pazarlama: Teoriler ve Uygulamalar’da (Social Media Marketing: Theories and Applications)
sosyal medya kullanıcılarının önemli bir bölümünün kabile tipi bir tüketim alışkanlığı üzerinden kendi kimliklerini ortaya koyduklarını ifade etmektedir.

Roland Barthes’ın mit kavramını da bu noktada hatırlamakta fayda vardır. İdeolojik, ekonomik ve siyasi mesajlar taşıyan mitler, toplum içinde oluşturulurlar ve bir statükonun sürmesi için illüzyonel bir gerçeklik ortaya koyarlar (Barthes, 2015).

Roland Barthes’ın mit kavramını da bu noktada hatırlamakta fayda vardır. İdeolojik, ekonomik ve siyasi mesajlar taşıyan mitler, toplum içinde oluşturulurlar ve bir statükonun sürmesi için illüzyonel bir gerçeklik ortaya koyarlar (Barthes, 2015).

Gökçe ve arkadaşlarının (2014) hayalet kanaat oluşturucuları olarak ifade ettikleri bir grup da televizyon ya da günlük gazetelerde yer almamakta, gerçekten kendi isimleriyle sosyal medyada olup olmadıkları bilinmemekte fakat etkin biçimde ideolojik propaganda yaparak, gündemin belirlenmesine etki etmektedir.

1. Haberlerin ya da tarihsel açıklamanın verildiği bakış açısını belirlemeliyiz,
2. Hedef kitlenin kim olduğunu tahmin etmeliyiz,
3. Hangi bakış açılarının olumsuzlandığını ya da göz ardı edildiğini anlamaya çalışmalıyız,
4. Ham gerçekleri, yorumlardan ve sonradan
yapılan eklemelerden ayırt etmeliyiz.