Sosyal Medyanın Ekonomi-Politiği

Ekonomi politik kavramı ilk kez 1615 yılında Fransız yazar Monchretien de Watteville tarafından "devlet ve aile için ortak olan servet edinme bilimini" tanımlamak için kullanılmıştır.  Ancak, ekonomi-politik bir disiplin olarak 18. yüzyılın sonunda Adam Smith ve David Ricardo’nun çalışmalarıyla bilinmektedir.

Klasik ekonomi-politikçiler, kapitalizmi zenginlik oluşturmanın, ekonomiyi düzenlemenin ve barışı sağlamanın en iyi yolu olarak görmüşlerdir. Onlara göre, piyasa mekanizması bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalışmasıyla toplumsal refahı artıran bir sistemdir. Adam Smith’in "gizli el" kavramı, piyasanın kendiliğinden düzenleyici işleyişini ifade eder.

Marx kapitalizmi söyle görür: Az sayıda kişinin üretim üzerindeki kontrolü ve mülkiyetidir. Ekonomik hareketleri kontrol eden ve başlıca amacı sürekli surette daha fazla kâr elde etmek olan egemen (kapitalist) sınıf, kendi söylemlerini geniş kitlelere ulaştırmak ve bu sınıfların zihinlerine hükmetmek için kültür ve medya endüstrisini ellerinde bulundurur.

Ekonomi-politik yaklaşım, medya sahipliğinin toplumdaki iktidar ilişkileriyle nasıl bağlı olduğunu, medya içeriklerinin ekonomik ve politik faktörler tarafından nasıl şekillendirildiğini ve medya üretiminin piyasa koşullarında nasıl biçimlendiğini incelemektedir.

19. yüzyılın başlarında gazeteler genellikle bireylere veya ailelere aitken, 1850'lerden itibaren basının sanayileşmesi maliyetleri artırmış ve büyük sermaye grupları sektöre hakim olmaya başlamıştır. 1980'li yıllarda yaşama geçen ve giderek ivme kazanan özelleştirme uygulamaları sonucunda mülkiyeti büyük medya imparatorluklarının elinde yoğunlaşmıştır.

Klasik liberalizmdeki bireysel özgürlüğe bağlılık ile neo-klasik ekonomistlerin serbest piyasaya bağlılıklarının ve bu piyasadaki devlet müdahalesine karşı duruşlarının bir bileşimini içeren teori (ve aynı zamanda bir ideoloji) olarak özetlenebilir.

Girişimciler serbest bırakılmalı, piyasalar ve ticaret serbest olmalı, devletler de bunu destekleyerek müdahalelerini en az düzeye çekmelidir. Neoliberal ekonomideki hayati mekanizma, “şok doktrini”nin uygulanmasıydı; bu doktrin de endüstrilerin özelleştirilmesi, deregülasyon ve sosyal refah programlarındaki kamu harcamalarının azaltılması gibi şok taktikleri ekonomiyi canlandırmak üzere tasarlanmıştı. 1980’ler sonrasında dünyanın büyük bir bölümü neo-liberalizmi kabul etmeye zorlanmıştır.

Eleştirel medya çalışmalarında ekonomi-politik yaklaşım nasıl önemli bir kolu oluşturuyorsa Kültürel Çalışmalar da bir başka önemli eleştirel yaklaşımdır. Medya içeriklerinin, kısaca medya metinlerinin dili/söylemi aracılığıyla egemen güç/iktidar ilişkilerinin ve egemen söylemlerin medya içeriklerinde/metinlerinde kendilerine nasıl yer bulduğu sorusuna odaklanan bu okula göre, modern toplumlarda medya, egemen söylemler içinde “dünyayı sınıflandırmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik işlevi yerine getirir.

Medya sektöründe dikey entegrasyon, tek bir medya ürününün üretim ve dağıtımının tüm yönlerinin bir şirket tarafından satın alınması sürecini ifade eder. Örneğin, bir film şirketi yetenek ajanslarını, filmleri oluşturmak için yapım stüdyolarını ve sinema zincirleri, ayrıcalıklı kablo kanalları, televizyon yayın ağları ve internet tabanlı yayın hizmetleri gibi filmleri göstermek için çeşitli mekânları satın alarak dikey olarak entegre olabilir. Böylece şirket film oluşturma, üretme, pazarlama ve dağıtma süreçlerinin tamamını daha iyi kontrol edebilir ve pazarda üstünlük sağlayabilir.

Neo-liberalizm, serbest piyasa mekanizmalarının güçlendirilmesini ve devlet müdahalesinin azaltılmasını savunur. Medya sektöründe bu süreç, özelleştirme, yoğunlaşma ve tekelleşme eğilimlerine yol açarak büyük sermaye gruplarının medya üzerindeki kontrolünü artırmıştır.

Sosyal medya endüstrileri, kapitalist piyasa içinde kâr maksimizasyonu hedefiyle faaliyet göstermektedir. Reklam gelirlerine dayalı bir model ile çalışan sosyal medya platformları, kullanıcı verilerini ticari amaçlarla kullanarak gelir elde etmektedir.

Büyük teknoloji şirketlerinin tekelleşmesi, kullanıcı verilerinin kontrol edilmesi, demokratik süreçlerin manipüle edilmesi ve bilgiye erişim üzerindeki tekelleşmeyi artırarak toplumsal eşitsizlikleri derinleştirme riski taşımaktadır.

Sosyal medya platformları, kullanıcıların ürettiği içerikler üzerinden reklam geliri elde eden iş modellerine sahiptir. Kullanıcı verileri analiz edilerek kişiselleştirilmiş reklamlar sunulur ve bu süreç platformların temel gelir kaynağını oluşturur.

Dijital eşitsizlik, bireylerin ve toplulukların dijital teknolojiye erişim ve bunları etkin kullanma olanaklarındaki farklılıklardır. Ekonomi-politik açıdan, mevcut toplumsal eşitsizliklerin dijital ortamlarda da yeniden üretilmesine neden olmaktadır.

Ürünlere, hizmetlere ve enformasyona erişimi düzenleyen (ve gücü/iktidarı elinde bulunduran) anahtar konumdaki personele “eşik bekçileri” denir. Örneğin gazetecilikte, editörlerin iş tanımı haber değeri vb. konularda stratejik karar almayı içerir. Bu konuda iktidarda olup etkileme gücüne sahip olanların seçici bir şekilde başka değerlerin dışlanmasına yol açacak şekilde kendileri gibi olanlara yer verdikleri öne sürülür.

Medya emperyalizmi, kültür emperyalizmi genel başlığı altındaki bir alt kategoridir. Belli bir süre için geçerli olan görüşte, Batı (özellikle ABD) medyasının ve buna bağlı teknolojilerin emperyalist nitelikte olduğu ve azgelişmiş ülkelerde onların kültürlerine tahakküm ettiği ileri sürülmekteydi.

Ticari sosyal medya alanında “tık sayısı ve sitede geçirilen süre kadar kimin dikkat kesildiğinin de önem arz ettiği” bir dikkat ekonomisi her geçen gün daha çok önem arz etmektedir. Büyük şirketler, tanınmış siyasi aktörler ve ünlüler “dikkat” üstünlüklerinin tadını çıkartır. Çevrimiçi dikkatin ekonomi-politiği, metalaşmış ve pek çok kaynağı denetleyen büyük medya firmalarına ayrıcalık tanımaya eğimlidir. Günümüzde internet ve sosyal medyanın katmanlaşmış, katılımcı olmayan alanlar olduğunu ve alternatif, kurumsal olmayan bir internete ihtiyaç duyulduğunu savunan Christian Fuchs  dev şirketlerin sosyal medyayı sömürgeleştirmekte ve dikkat ekonomisine hükmetmekte olduğunu belirtir.

Sosyal medya gibi web temelli hizmetleri kullanırken kullanıcıların bıraktıkları verilere denilmektedir. Dijital ayak izleri; ziyaret edilen web siteleri, gönderilen e-postalar ve çevrimiçi olarak gönderilen her türlü bilgiyi içermektedir. Bu izler, kişilerin çevrimiçi etkinlikleri ile cihazlarını takip etmek/izlemek için kullanılabilmektedir.

Alvin Toffler’in, İngilizce’de üretici anlamına gelen producer kelimesi ile tüketici anlamına gelen consumer kelimeleri birleştirerek türetmiş olduğu ve üreten tüketici olma durumuna işaret eden “prosumer” kavramı, Türkçe akademik metinlerde genellikle üretüketici olarak kullanılmaktadır.

Normal veri araçlarının kaydedemeyeceği, depolayamayacağı ve analiz edemeyeceği kadar devasa veri yığınlarına verilen addır. Facebook ve Google gibi büyük teknoloji şirketleri büyük verinin toplanması ve analiz edilmesi konusunda sahip oldukları teknolojilerle önemli endişelere kaynak oluşturmaktadır. Kitapta bahsedilen verilen Cambridge Analytica skandalı bu duruma örnek olarak verilebilir.

Kültür endüstrisi kavramı, Frankfurt Okulu kuramcılarından Adorno ve Horkheimer tarafından geliştirilmiştir. Bu kavram, kültürel üretimin ticarileşmesi ve standartlaşması sürecini eleştirel bir şekilde analiz etmektedir. Kültür endüstrisi kitle kültürü olarak da adlandırılan, standartlaştırılmış metalar olarak bireyleri pasifleştirici etkilere sahip, gerçek olmayan, yapay bir kültür üretir. Bu, beraberinde kültürün temelsizleşmesi ve basitleşmesini getirir. Kuramcılara göre, kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaştırılıp dağıtılmakta, reklam endüstrisi aracılığıyla da bireylerin satın alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir.