Toplumsal Cinsiyet ve Antropoloji

Anasoyluluk, bir toplulukta soyun anne tarafından bir çizgiyi takip etmesi ve ailenin soy ağacının annenin ailesine dayanmasıdır. 

Antropoloji disiplini, kültür, “öteki” kültürler, yaşama biçimleri, toplumsal sistemler, dünyayı görme biçimleri üzerine çalışmalar yapar. Bu çalışmalarda hem toplumlar arasındaki hem de toplumların üyeleri arasındaki birçok benzerliklerin ve birçok farklılıkların olduğunu ortaya koyar. 

Toplumsal cinsiyet kavramı, cinsiyetin toplum ve kültür içinde biçimlendiğini ifade nedir. Kadınlar ve erkekler için yaşam ev içlerinde, iş yerlerinde, okullarda, sosyal medyada, kırlarda, kentlerde kısacası her alanda cinsiyetlere yüklenen toplumsal ve kültürel anlamlara göre kurulur. Toplumsal cinsiyetin yaşamı belirlemesi dünyaya geldiğimiz ilk andan itibaren kendini gösterir. Çocukların oynadığı oyuncaklardan, gençler için uygun davranışın ne olduğuna, yetişkinlerin meslek seçiminden yaşlıların bakım pratiklerine değin yaşamın her sürecinde cinsiyetler arasındaki farkların kültürel ve toplumsal yorumları belirleyici olur. Yaşamın en erken döneminde başlayan toplumsal cinsiyet belirleyiciliği, masalları, hayalleri, türküleri, isimleri, beklentileri, meslekleri, kent planlarını, politik mekanizmaları, ev içlerini, el işlerini ve daha birçok şeyi etkiler. Toplumsal cinsiyet, kültürün ve toplumun kadınlara ve erkeklere atfettiği özellikleri içeren geniş bir kavramdır. Cinsiyetin toplumsal ve kültürel olarak inşa edildiğini vurgular. Sosyal bilimlerde cinsiyetlerin yalnızca biyolojik belirlenimin ürünü olmadığını anlatan kavram toplumsal cinsiyettir. 

Toplumsal cinsiyet kavramını kavrayabilmemizin yolunu açan önemli düşünürlerden biri Simone de Beauvoir’dır. 1949 yılında yayımlanan İkinci Cinsiyet kitabında, kadınlığı ve erkekliği toplumsal olgular olarak ele almıştır. Beauvoir, cinsiyetin belirlediği ilişkiler ve yaşam pratiklerinin biyolojik, psikolojik ya da kalıtımsal temeller üstüne kurulmadığını anlatır. Dünyada var olmanın kadınlar ve erkekler açısından farklı deneyimlendiğini vurgular. Bu farklı deneyimler, toplumsal olanın ve doğal olanın tarih içinde belirlenen diyalektiğine dayanır 

Kate Millett, cinsiyet farklılıklarının biyolojik temelden daha çok kültürel temellere sahip olduğunu söylemiştir. Kültürel temelin kurucu öge olduğu toplumsal cinsiyet, ebeveynlerin ve akranların etkisinde biçimlenir. Mizaç, karakter, ilgi alanları, statü, değer, jest ve ifade açısından her cinsiyet için neyin uygun olduğuna dair kültürün toplamıdır (Millett, 1971: 28-31). Bu durumda toplumsal cinsiyet hem toplumsal, kültürel, tarihsel, politik özellikler gösterir. Hem de tüm yaşama yayılan cinsiyetli deneyimlerin bir toplamıdır. 

Toplumsal cinsiyetin yaşamda işlerlik kazanması, toplumun ve kültürün kadınlara ve erkeklere uygun roller biçmesi ile gerçekleşir. Toplumsal cinsiyet rolleri, kültürün farklı cinsiyetlerdeki kişilerden yerine getirmelerini beklediği görevler ve işlerdir. Ayrıca farklı cinsiyetler için kültürde uygun görülen tutumlar, giysiler, konuşma biçimleri veya davranışlar toplumsal cinsiyet rollerinin parçasıdır. Bazı özellikler ise bir dizi kültürde ortak olabilir. Örneğin, evine ekmek getirmek veya ekmek parası kazanmak genellikle erkeklere atfedilen bir toplumsal cinsiyet rolüdür. Öte yandan, ev işlerini yapmak, çocuklara ve yaşlılara bakmak genellikle kadınlara atfedilen toplumsal cinsiyet rolleridir. Toplumsal cinsiyet rolleri ve bunların çeşitlemeleri kimi zaman biyolojik olarak belirlenmektedir. Ancak bu roller çoğu zaman toplumsal ve kültürel olarak inşa edilmektedir. 

Toplumsal cinsiyet rolleri evrensel veya değişmez değildir. Bu roller ile ilgili ayrıntılar kültürler arasında önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Örneğin, Hindistan’ın Bihar eyaletinde kadınlar ve çocuklar, ekin hasadının bittiği ve Muson yağmurlarının da henüz başlamadığı yaz döneminde kırmızı tuğla fırınlarında çalışırlar. Bu iş fiziksel olarak güç gerektirir. Kadınlar ve çocuklar onlarca tuğlayı başlarının üzerinde taşıyarak bir yerden bir yere naklederler. Bu işi para kazanabilmek için yaparlar. Bu örnek, kadınların zor ve güç gerektiren işleri yapamayacağı düşüncesine ters düşmektedir. Toplumsal cinsiyet rollerinin kültürel olarak farklılaşmasına bir başka örnek, Matthew C. Gutmann’ın Mexico City’de yürüttüğü Meksika’ya özgü bir erkeklik tipi olan maçoları (macho) ele aldığı çalışmasında karşımıza çıkar. Maçolar şiddet kullanmaktan, kavgalara girmekten kaçınmayan ataerkil erkeklerdir. Bu özelliklerine karşın diğer pek çok kültürden farklı olarak çocuklarının bakımını da üstlenmektedirler (Gutmann 1996). 

Toplumsal cinsiyet rolleri hangi cinsiyet için neyin uygun olduğuna dair tekrarlana tekrarlana kök salmış, kalıplaşmış yargılara dayanır. Erkekler ve kadınlarla ilgili basit fakat sürekli tekrarlandığı için kökleşmiş düşüncelere toplumsal cinsiyet stereotipleri denir. “Kadınlar duygusaldır”, “erkekler akıllıdır”, “erkekler ağlamaz” veya “kadınlar ağır işler yapamaz” gibi toplumsal cinsiyet stereotipleri toplumsal alanda genel kabul gören ön yargılar üretir. Toplumsal cinsiyet stereotipleri yaşamın farklı aşamalarında kendini gösterir. Toplumsal cinsiyet stereotipleri, insanları belli kalıplara sıkıştırarak, onların isteklerini hayata geçirmelerini, kendilerini geliştirmelerini ve kariyerlerini belirlemelerini engeller.

Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, kadınların ve erkeklerin yaşamdaki imkânlara, hizmetlere ve fırsatlara eşit düzeyde erişemediklerine işaret eden kavramdır. Sağlık hizmetine erişim, yeterli beslenme, temiz içme suyuna ulaşma, eğitim hakkı, kamusal alana çıkabilme, istihdama katılma, karar verme mekanizmalarında yer alma, toplumsal alanda ön yargısız kabul görme, kendi geleceğini planlayabilme, bilgiye erişme gibi temel yaşam konularında bireylerin eşit hakları, olanakları ve fırsatları olmalıdır. Bu haklara cinsiyetinden dolayı erişemeyen birisi toplumsal cinsiyet eşitsizliğine maruz kalıyor demektir. 

Ataerkillik, toplum içindeki iktidar po-zisyonlarının ve toplumsal ayrıcalıkların erkeklerin elinde bulunduğu politik, kül-türel ve ekonomik bir yapıdır. 

Antropoloji, başlangıcında erkek antropologların erkeklere özgü bir bakış açısıyla çalışmalar yürüttüğü bir disiplin olmuştur. 

Antropolojinin kadınlar hakkındaki çalışmalarının ana hatlarını dört başlık altında toplayabiliriz. Birincisi, kadınlar erkeklerle kurdukları ilişkilere ve toplumsal cinsiyet rollerine bakılarak anlaşılmıştır. Antropolojinin erken dönemine özgü bu anlama biçimi kadınları yalnızca kadın ve erkek ikiliğinin bir parçası olarak ele almıştır. İkincisi, normalde yapılandan farklı olarak, geniş ölçekli ve kültürler arası çalışmalarla kadınların küresel düzeydeki konumları ele alınmıştır. Bu bakış açısı kadın, kültür ve toplum gibi geniş bir başlık oluşturmuştur. Üçüncüsü, kadınların yapıp ettikleri kendi içinde ve kendi başına değerli kabul edilerek çalışılmıştır. Bu çalışmalar, antropolojinin ilk dönemlerine özgü olan ve kadınları her zaman başka ilişkilerin bir parçası olarak görmekten kaynaklanan boşluğu doldurmuştur. Dördüncüsü, kadınlar kendi içinde farklılıklar gösteren çoğul bir kategori olarak ele alınmışlardır. Böylece bireysel yaşantılarıyla, kimlikleriyle, sınıf aidiyetleriyle kültürel ve toplumsal ilişkiler içerisinde konumlu özneler olarak görülmüşlerdir (Birx, 2005. 133). 

Antropolojide toplumsal cinsiyet kavramının nüvesi David Henry Morgan’ın Eski Toplum ([1877] 1998) çalışmasında ortaya çıkmıştır. Morgan, 1818-1881 yılları arasında yaşamış bir avukat ve antropologdur. Antropoloji, on dokuzuncu yüzyılda büyük ölçüde evrimci paradigmanın hakim olduğu bir disiplindir. Evrimci paradigma ilerleme fikrine dayanmaktadır. 

Günümüz antropolojisi anaerkil toplum yapısının büyük ölçüde spekülatif olduğunu ve ana-erkil bir toplum bulunmadığını söyler. Fakat anaerkil örüntüler barındıran topluluklar hem geçmişte hem de bugün vardır. 

Mead’in 1928 yılında yayınlanan Samoa’da Ergen Olmak çalışması, Samoa Adalarından Ta’u’da özellikle genç kızların ergenlik yaşantılarına odaklanır. Mead bu çalışmasında, ergenliğin farklı kültürel koşullar altında değişebilen bir inşa olduğunu ortaya koymuştur. Ergenliğin biyolojik bir geçiş dönemi olmasının yanında, etrafına kuşanan kültürle birlikte biçimlendiğini göstermiştir. Bu çalışma, ergenliğin evrensel olarak krizlerle dolu bir geçiş süreci olmadığını anlatır. Biyolojik temelli olduğu varsayılan bir deneyimin kültürel olduğunu göstermesi bakımından kıymetlidir. 

Araştırmada antropoloğun kendisini de bir veri olarak ele almasına ve dönüp kendi üzerine düşünmesine özdüşünümsellik denir.

İşlerin cinsiyete göre bölüşülmesine top-lumsal cinsiyete dayalı iş bölümü denir. 

Ücretsiz ev içi emek, kadınların ev işleri için harcadığı emektir. Evdekilerin yaşamı sürdürmesini mümkün kılar. Ekonomiyi doğrudan etkilemesine rağmen piyasada bir değer karşılığı yoktur. 

Kültürel antropolojide, kültürün beden aracılığı ile dışa vurulmasına ve ifade edilmesine bedenlenme denir. 

Morfoloji, biyolojide canlıların yapısını, biçimini ve kendilerine has fiziksel özelliklerini inceleyen bilim dalıdır.