Temsil ve Siyasal Partiler

Schumpeter’e göre, demokrasiler, kelime anlamıyla “halkın yönetimi” değildir, her zaman yönetenler ve yönetilenler vardır. Her toplumda birbirine rakip seçkin grupları vardır. Demokrasi, bu gruplar arasındaki rekabetin seçimlerde vuku bulduğu yönetim sisteminden ibarettir. Bu perspektiften demokrasinin iki avantajı vardır. Biri, rakip grupların şiddete başvurmasını engellemektir. Silaha başvurmaktansa bir sonraki seçimi beklemek daha makuldür. İkincisi ise seçimlerin yönetenleri yönetilenlere karşı hesap verme konumunda bırakmasıdır. Ülkeyi iyi yönetemeyen, sadece kendi kişisel çıkarlarını düşünen bir ekip, seçimleri kaybedecektir; o yüzden yöneticiler halkı düşünmek zorundadırlar. Kısacası, Schumpeter’e göre, demokrasinin olumlu tarafı yönetenlerin hesap vermek durumunda olmasıdır; temsil fikri gereksizdir.

Vesayet modelinde, seçmenler temsilcilerini kendi görüş ve çıkarlarını mecliste ifade etsin diye seçmezler. Daha ziyade, kamu çıkarını üstün nitelikleriyle en iyi şekilde değerlendireceklerini düşündükleri kişiyi kendilerini temsil etmekle görevlendirirler. Bu modelde temsilci aynı zamanda bir liderdir. Kendisini seçen kişilerin görüşleri ikincildir, seçmenlerin kolektif ve uzun vadeli çıkarlarını vasilerinin onlardan daha iyi görebileceği varsayılır. Temsilcinin kendi görüş ve tercihleri onun yönetimindeki davranışını belirler.Vekalet modelinde temsilcinin kendi tercihlerinin ve yargılarının pek az bir önemi vardır. Temsilci, seçmenler tarafından belli bir işle görevlendirilmiş bir kişiden ibarettir, herhangi bir liderlik özelliği göstermesine gerek yoktur. Tam tersine, temsil ettiği kişilerin bir aracıdır. Görevi, seçmenlerin anladıkları şekilde onların görüş ve çıkarları-nı yönetimde savunmak ve hayata geçirmektir. Bu ikinci model, daha eşitlikçi bir demokrasi anlayışını yansıtır: Seçilmişler yönetici elitler değil, halk iradesini gerçekleştirmekle görevli vekillerdir

Partilerin en önemli işlevi temsildir. Buna karşılık  diğer üç işlevi yani toplumsal taleplere tutarlılık kazandırma, siyasetçi yetiştirme ve toplumsal mobilizasyon işlevleri de gözden kaçırılmamalıdır.

Kadro partileri, seçimlerde etkili olabilmek için örgütlenmiş bir eşraf ağı özelliği gösterirler. Yani siyasal parti her yerel birimde etkili ve saygın -ayrıca zengin- birkaç kişiyi bünyesine katarak ülke çapında etkili olmaya çalışır. Parti örgütü seçim günü geniş kesimlere ulaşmaya çalışsa da örgütün kendisi elitlerden oluşur, yerel düzeyde kitlelere ulaşma işini bu yerel eşraf yürütür. Kadro tipi örgütlenme, kitle iletişim araçlarının yeterince gelişmediği, okur yazarlık oranlarının düşük olduğu, yerel önderlerle sıradan insanlar arasında yoğun ve hiyerarşik ilişkilerin olduğu bir ortamın ürünüdür. Bu modelin tipik örneği, ABD’deki partileridir.

Siyasi partilerin mobilizasyon işlevi tek parti rejimlerinde ve çok parti rejimlerinde farklı özellikler gösterir. Tek parti rejimlerinde parti halkı hükümetin amaçlarına yönelik olarak geniş çapta mobilize edecek bir örgüttür. Özellikle Çin Komünist Partisi, parti içi muhalefetin tasfiyesinden tarım ürünlerine dadanan haşeratın yok edilmesine uzanan çeşitli hedefler için geniş kesimleri mobilize edebilmiştir. Çok partili rejimlerde ise partiler tipik olarak seçim kampanyası sırasında bu yola giderler. Mitingler ve küçük ölçekli toplantılar bir yana, seçim günü seçmenlerin mümkün mertebe çoğunun mobilize edilerek sandığa getirilmesi partiler açısından hayatidir.

Bu dönüşümün arkasında üç sebep görülür:

1. İkinci Dünya Savaşı sonrası gelişen bolluk ve hızlı büyüme ortamında işçi sınıfının hayat şartlarını kayda değer ölçüde yükselten refah devleti uygulamalarıyla sınıf çatışma-sının keskinliğini yitirmesi.

2. Kitle iletişim araçlarının radyo ve özellikle televizyonun ortaya çıkmasıyla iyice gelişmesi, yeni kitle iletişim araçlarının parti önderliğine seçmenlere doğrudan erişme şansı vermesi.

3. Özellikle iktidara gelen partilerde, lider kadrolarının tabandan daha bağımsız hareket etmek istemeleri.

Torba partisi, tüm seçmenlere seslenebilmek için ideolojik açıdan esnekleşmiş ve strateji belirlerken üyelerindense profesyonel uzmanların görüşlerine başvuran partidir.

Kapsamlı bir toplumsal vizyona sahip olmadan, tabanının tutkuyla önemsediği bir tek meseleye odaklanarak siyaset yapan partileri "tek mesele partisi" olarak adlandırıyoruz.

Çoğunlukçu seçim sisteminin iki avantajı olduğu öne sürülebilir. Birincisi, temsilci ile temsil edilenler arasındaki yakınlıktır. İkinci ve daha önemli avantajı, tek bir partinin hükümet olmasını ve bir dahaki seçime kadar görevde kalmasını kolaylaştırır.

Orantısal seçim sistemi, her partinin parlamentoda mümkün olduğunca toplumda gördüğü destek oranında temsil edilmesini hedefleyen seçim sistemlerine verilen isimdir.

İlk turda herhangi bir aday çoğunluğu sağlayamazsa ikinci bir tur seçim yapılmasını gerektiren sistemler. Esasen çoğunluk sisteminin bir alt türüdür.

Her ne kadar 1913 ile 1918 arasında Osmanlı Devleti’ni yöneten İttihat ve Terakki Rejimi de modern tek parti rejimlerinin bazı özelliklerini gösteriyorduysa da bu sisteme esas modern biçimini veren 1917 Bolşevik Devrimi ve Rus Komünist Partisi önderi Lenin’in Parti anlayışıydı. Lenin’e göre parti, işçi sınıfının çıkarlarını temsil etmekten çok daha ileri hedefleri olan bir örgüttü; insanlığı eşitlikçi bir geleceğe taşımak için bir araya gelmiş öncü devrimci kadroların tek yumruk olmuş haliydi. Komünistler iktidarı nihai olarak ele geçirip her türlü muhalefeti yok edip yasadışı ilan ettikten sonra, parti, hüviyet değiştirdi. Devlet parti ile bütünleşti, devlet partinin siyasal amaçları için bir araçtan ibaret olarak görüldü. Partinin amacı artık siyasal rekabette üstün gelmek değildi, bu işlevi devletin güvenlik kuvvetleri ele almıştı.

Siyasal rekabet olmasına rağmen, on yıllarca aynı partinin iktidara kaldığı sistemlere hakim parti sistemi diyoruz.

Orijinal hâkim parti modelinde, seçimler tümüyle adil ve serbest bir şekilde cereyan ederler, sadece kazanan hep aynı partidir. Egemen Parti modelinde ise iktidardaki parti siyasal rekabeti tümüyle ortadan kaldırmadıysa ve seçimleri kaybetme ihtimali olsa da devlet imkânları iktidar partisi lehine seçimleri adil ve özgür olmaktan çıkaracak şekilde kullanılmaktadır.

Japonya’da Liberal Demokrat Parti 1955’ten 1993’e kadar kesintisiz iktidarda kalmıştır, 1993’ten günümüze kadar geçen dönemde de çoğunlukla iktidardır. Benzeri şekilde, İsveç’te Sosyal Demokrat Parti 1936’dan 1976’ya kadar aralıksız iktidarda kalmış, o dönemden bu yana da çoğunlukla iktidardır. Bu iki partinin uzun soluklu başarılarını arkasında yirminci yüzyılda inşa ettikleri ekonomik ve sosyal modelin başarısı yatmaktadır. Sonraki dönemde bu model bazı ihtiyaçlara cevap verememeye başladıysa da örgüt ve prestijleriyle sistemin en önemli bir aktörü olarak kalmaya muvaffak olmuşlardır. Hindistan ve Güney Afrika Cumhuriyeti’nde hâkim parti sisteminin oluşmasının sebebi çok daha farklıdır. Hindistan’daki Kongre Partisi ülkenin 1947’deki İngiltere’den bağımsızlığından 1975-77 arasındaki kısa bir aralık sayılmazsa 1989’a kadar iktidarda kaldı. Güney Afrika Cumhuriyeti ise ülkenin siyah çoğunluğuna seçme ve seçilme hakkı vermeyen Apartheid rejiminin 1993’de yerini elit seçme ve seçilme haklarına bırakmasından bu yana Afrika Ulusal Kongresi tarafından yönetilmektedir. Her iki partide bu başarılarını ekonomik performansa değil, kuruluşlarındaki anti-emperyalist başarıya ve kurucularının (Hindistan’da da Mahatma Gandhi ve Nehru, Güney Afrika’da Nelson Man-dela) muazzam prestijine borçlular.

Egemen parti sisteminin en tipik örneğine Meksika'da rastlanır. Meksika’da Kurumsal Devrim Partisi, değişik isimler altında 1929’dan 2002’ye kadar iktidarda kalmıştır. İlk yıllarında kimi ekonomik başarılara da imza attıysa da Kurumsal Devrim Partisinin bu benzersiz başarısının sebebi ne ekonomik bir mucize, ne ülkenin kuruluşundaki rolü ne de kutuplaşmadır. Bu parti, her ne kadar rakiplerinin seçimlerde kampanya yürütmesine izin verdiyse de, devletin kaynaklarını kullanarak, rakiplerini devletin güvenlik güçleri aracılığıyla korkutarak ve hatta gerekirse seçim hilelerine başvurarak iktidardan uzak tutmuştur. Kurumsal Devrimci Parti, gerek 1910’lardaki Meksika Devrimi’nde oynadığı rolle, gerek ideolojik esnekliği ile, özellikle de merkezinde bulunduğu sosyal yardım ağları sayesinde gerçekten popülerdi, ama 81 sene kesintisiz iktidarda kalmasını açıklayan popülerliği değil, uyguladığı demokratik standartlara uymayan yöntemlerdir.

İngiltere ve ABD iki partili sistem için ilk akla gelen örneklerdir?

Parti kimliği yaklaşımına göre, bir seçmenin hangi partiye oy vereceğini belirleyen en önemli etken o seçmenin hangi partiyi kendi partisi olarak benimsediği, hangi partiyi “tuttuğu”dur. Bir kere parti kimliği oturduğunda, artık o partinin lideri en iyi lider, o partinin mesajları ülke için en iyi mesajlardır. Seçmen, en azından kural olarak, bunları her seçim döneminde şapkasını önüne alıp baştan düşünmez. Bu sebepten, parti kimliği, sözgelimi işçilerin sola, işverenlerin ise sağa oy vermesinden veya benzeri toplumsal ayrımlardan çok daha belirleyicidir.

Birey olarak yapacağımız en mantıklı şey oy vermeden önce bütün pratiklerin programlarını okuyup analiz etmek midir? Akılcı tercih teorisinegöre bu sorunun cevabı hayır. Öncelikle, bir tek oyun etkisi sonucu etkileme açısından çok azdır, Akılcı tercih teorisine göre bu kadar çok insanın oy kullanmaya zahmet etmesi şaşırtıcıdır. İkincisi, seçmenlerin sonuca etkisi bu kadar az olan bir eylem için her parti programını tümüyle değerlendirmesi ve hayatı üzerinde dolaylı etkide bulunacak her alanda bilgi sahibi olmaya çalışması akılcı değildir, kimsenin bu kadar çok vakti de olamaz. Akılcı olan, hangi partiye oy vermenin seçmenin çıkarına olduğunu keşfedecek “kısa yol”lar bulmasıdır.

Medyanın insanların düşünme biçimi üzerindeki belirleyiciliğine odaklanan yaklaşıma Kitle Kültürü yaklaşımı diyoruz. Basın özgürlüğünün gelişmiş olduğu bir ortamda bile, ana akım medyada sesini duyuramayan partilerin işi zordur. Ancak bellirli bir desteğe sahip partiler seslerini duyurabilecek imkânları bulurlar. Son 15 yılda sosyal medyanın gelişimi, bu sorunları başka bir düzeye taşımıştır. Yapılan çalışmalar sosyal medyanın oy verme davranışını önemli ölçüde desteklediğini gösteriyor.