Yurttaşlık ve Göç

Yurttaşlık, toplumsal alanda kaynaklara erişim, kimlik, ayrımcılık ve kaynakların bölüşümü meseleleriyle ilgili olduğu için sosyolojinin merkezî temalarından biri haline gelmiştir.

Son yıllarda çevrecilik hareket­lerinin farklı “doğa hakları” biçimlerinin gelişimi, ekolojik yurttaşlığın gelişimini sağlamaktadır.

Antik Yunan’daki doğrudan demokrasi uygula­malarıyla kıyaslandığında ulus-devlet doğrudan demokrasi uygulamalarından uzak ve tabandan kopuk temsili bir demokrasi modeline sahip oldu­ğundan yurttaşların katılım pratikleri çok zayıftır.

En belirgin fark yurttaşlık farkındalıklarıdır. Modern toplumlarda, bir siyasal düzenin sınırları içerisinde yaşayan insanların çoğu, ortak hakları ve ödevleri olan ve kendilerine bir ulusun parçası gözüyle bakılan yurttaşlardır.

Batıda 18. yüzyılın sonuna doğru devrimler ça­ğında "eski seçkinci erdemli yurttaşlık" , bağlılık koşulunu merkeze alan, "yeni demokratik ulusal yurttaşlık" kavramıyla karşılaştırılabilir.

Ulus-devle­tin bireyi topluma kazandırma biçimi ulusal aidiyet duygusu ile sağlanmaya çalışılmaktadır

Son yıllarda toplumlarda gelişen Schnapper’in deyimi ile merkantilist (ekonomik zenginleşmeci ve biri­kimci) mantık, yurttaşlık mantığının aleyhine ge­lişmektedir.

Modern ulus-devletle birlikte, yurttaşlı­ğın siyasi topluluğun bütün mensuplarınca tecrübe edilebilen bir durum haline gelmesi, diğer bir de­yişle, yurttaşlığın ayrıcalık olmaktan büyük ölçüde çıkması, siyasetin neredeyse tamamıyla temsile da­yalı bir faaliyete dönüşmesi ve genel olarak siyaset faaliyetinin sönümlenmesi aktif yurttaşlığın yerini pasif yurttaşlığa terk edişine katkıda bulunmuştur.

Ne yazıkki herkesin yasa önünde formel olarak eşit olduğunu vazeden liberal yurttaşlık, vatandaşların sosyal, ekonomik ve kültürel ilişkiler açısından yaşadıkları eşitsizliklerle ilgili herhangi bir perspektife sahip değildir.

Rousseau’ya göre,  duygu (tutku) iyi Yurt­taşlığın temel niteliklerinden biridir çünkü yurttaşın içinde bulunduğu yurttaşlar topluluğuna olan güçlü sevgisi onu topluluğa bağlayan ahlaki bir güçtür. Bu nedenle yurttaşlık eğitiminde temel, topluluğa duyulan sevgi etrafında gerçekleştirilmeldir.

Sivil haklar arasında ifade, düşünce ve inanç, özgürlüğü, özel mülkiyet ve yasal muamele görme hakkı, kanun önünde resmî eşit­lik, hukuk sistemine dâhil olma hakkı gibi önemli kişisel özgürlükler sayılabilir.

Sosyal haklar arasında eğitim, sağlık, konut, emeklilik, istihdam garantisi, toplu iş söz­leşmesi, işsizlik sigortası vb. bireylerin ekonomik ve sosyal refahı ve güvenliğinin sağlanmasına yönelik haklar yer almıştır.

1970’li yıllardan itibaren neo-liberal politikaların tüm dünyada egemen ol­ması sonucu, sosyal hakların (emeklilik, tazminat, istihdam garantisi, çalışma koşulları hakları vb.) iyiden iyiye daraltıldığı söylenebilir.

Çünkü Modern yurttaşlık kavramı, genellikle ulus-devlete üyelik, sadakat ve bağlılık olarak algılanırken, ulusal kimlik ve milliyet ifadeleriyle eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Dar kapsamlıdır. Oysa küreselleşme bu anlayışı değişime zorlamaktadır.

Heater'a göre ilk olarak yurttaşların çeşitli rollerini üstlenmelerini sağlayacak ve buna teşvik edecek etkin kurumlar devreye sokulmalıdır. İkinci olarak yurttaşlığın, ne kadar esnek tanımla­nırsa tanımlansın, kişinin sosyal kimliğinin her şeyi olmadığının kabul edilmesi gerekir. Üçüncü olarak da bireylere çoklu kimlikleri ve onları uyumlu bir şekilde nasıl öğretecekleri öğretilmelidir

Refah ülkelerine kitlesel göçler ve bu göçün bir kısmının yüksek vasıflı insanlardan oluşması, küreselleşme dinamikleriyle farkı kültür­lerin görünür olmaları, göçmenlerin insan hakları açısından artan talepleri gibi nedenlerle ulus-devletlerin yurttaşlık pratikleri değişime zorlanmaktadır.

Göç endüstrisi kavramı seyahat acenteleri, işçi simsarları, aracılar, tercümanlar, otel sahipleri, bankalar gibi yaşamlarını göç hareketlerini organize ederek kazanan birçok kişiyi kapsamaktadır.

Klasik yurttaşlık devlet-birey ilişkisi üzerinden itaat ve cesaret gibi değerlerle toplumu koruma­yı amaçlayan toplumsal erdemlere (cumhuriyetçi yurttaşlık) ya da vatandaş haklarına (liberal yurttaş­lık) dayansa da ekolojik yurttaşlık, ekosistemi oluş­turan diğer canlılara, doğaya ve onu paylaştığımız insanlara yönelik sorumluluk, şefkat ve sosyal adalet üzerine kuruludur.

Habermas, yurttaşlığı ve vatanseverliği, klasik yurttaşlıkta olduğu gibi ulusun kültürü­ne, tarihine, diline değil; anayasal yurttaşlıkta olduğu gibi siyasal ilkeler ve hukuk devleti prensibine bağlı hâle getirmek gerektiğini ileri sürmüştür. Böylece tüm kesimleri kapsayıcı bir yapıya kavuşacaktır.

 Bu konuda pratik ve işlevsel olarak uygulamaya geçirilmiş olan tek is­tisnanın Avrupa Birliği vatandaşlığı olduğu görülmektedir.