Medyanın Ekonomi-Politik Yapısı

Ekonomi-politik; medya ve iletişim kaynakları da dahil olmak üzere, kaynakların nasıl üretildiği, dağıtıldığı, tüketildiği, paylaşıldığı ve yeniden üretildiği konularını ekonomik tabakalaşma ve güç ilişkilerini merkeze alarak analiz eden yaklaşımdır.

Ekonomi-politiğin içinde çeşitli yönelimler vardır. Yapısalcı yaklaşım medyanın mülkiyetini elinde tutanların stratejilerini değil kapitalist sistemin yapısal boyutunu merkeze almaktadır. Yapısalcı yaklaşım Althusser’in çalışmalarından ve diğer Marksist ekonomi-politik yaklaşımlardan beslenmektedir. Yapısalcı yaklaşıma göre medyanın yönetimi, organizasyonu ve çıktılarını iktidarın
desteklediği ekonomik yapılar belirlemektedir, genel piyasa ve diğer güç sahipleri ise kendi çıkarları
korunduğu sürece bu duruma müdahil olmamaktadır.

Araçsalcı yaklaşım da medyayı kapitalist sistemdeki elitlerin bir aracı olarak görür, bu açıdan medya araçlarının mülkiyeti ve kontrolüne odaklanır ve medya sektöründeki mülkiyet sahiplerini ayrıntılı olarak analizinin merkezine alır. Araçsalcı yaklaşım bu nedenle hem medya sahiplerini tek tek inceler, hem de onları daha geniş olan egemen kapitalist düzenin bir parçası olarak görür

Çoğulcu yaklaşım ise medyadaki içeriklerin izleyici/ kullanıcı tarafından belirlendiğini öne sürer ancak kapitalist sistemde bu bir noktaya kadar mümkün olabilmektedir, ekonomik profili düşük olan izleyici medyanın mülkiyetini elinde bulunduranlar için önem taşımamaktadır.

Kültürel Çalışmalar Okulu’nun kökeni Stuart Hall’ın kodlama/kod açımı çalışmalarına dayanmaktadır. Kültürel Çalışmalar medya içeriklerinin nasıl anlamlar oluşturduğunu ve bireylerin bu içeriklerden ne anladığını sorgulamaktadır (Jin, 2021: 32). Bu nedenle medyayı incelerken ekonomiyi önceleyen ya da kültürü önceleyen ve bazen diğerini yok sayan ya da görmezden gelen görüşler ortaya çıkabilmektedir. Kültürel Çalışmalar Okulu, ekonomi-politiğin medyanın sadece ekonomik tarafına yoğunlaştığını ve bu nedenle medyanın ideolojik ve kültürel boyutlarıyla yeterince ilgilenmediğini öne sürer

Metalaşma kullanım değeri olan şeyleri değişim değeri olan şeylere dönüştürme sürecidir, medya ve iletişimin metalaşması da medya ve iletişim içeriklerinin kâr amaçlı üretilen içeriklere dönüşmesi sürecidir. Örneğin sosyal bir ortamda eğlence amacıyla anlatılan bir hikâyenin kitap haline getirilerek satışa konulması sürecidir (Mosco, 2009: 2).

İzleyici/ kullanıcıya üreticinin ürününün reklamını yapıp satmakta ve bunun için içerik üretmekte, üreticiye ise reklamını yapabilmesi için izleyici/ kullanıcıyı satmaktadır ve bu duruma literatürde çift ürünlü piyasa denmektedir

Medya sektöründe büyük firmaların medya piyasasındaki yoğunlaşma ve birleşme eğilimleri sektördeki kontrol ve mülkiyeti de bu firmalara vermektedir. Mosco (2009: 159) yoğunlaşmanın yatay ve dikey biçimde gerçekleştiğini söyler; yatay yoğunlaşma medya sektöründe kendi sahasının (örneğin dergicilik) dışında bir medya aracını (örneğin bir film şirketi) ya da medya sektörünün dışında bir şirketi satın alma durumunda gerçekleşmektedir, dikey yoğunlaşma ise belirli bir alanda faaliyet gösteren bir medya şirketinin kendi alanında genişlemesi (üretim, dağıtım ve tüketim) durumunda gerçekleşmektedir.

Medyanın küresel firmalar tarafından yönlendirilmesini Herbert Schiller (1971) medya emperyalizmi olarak isimlendirmektedir.

Enformasyon kapitalizmi, 1970’lerde gerçekleşen enformasyon devrimlerinin neden olduğu değişimler bir gelişim tarzı olarak sanayiciliğin yerine enformasyonel paradigmayı geçerli kılmış, bu da kapitalist üretim biçiminin temel kaynağı olarak bilgi üretimini öne çıkarmıştır. Bilginin bilgi üretimi için kullanıldığı (Castells, 2008: 21) enformasyonel paradigma yeni bir ekonomik ve toplumsal modelin zeminini oluşturmaktadır. Emek ve sermaye ilişkilerini yeniden dizayn eden bu süreç enformasyonel emeği ön plana çıkarmış ve ağ odaklı ilişkileri sermayenin yapılanmasında önemli hale getirmiştir. Bütün bu süreçlerin sonunda ortaya çıkan yeni üretim biçimi enformasyon kapitalizmi olarak isimlendirilmiştir (Webster, 2014: 109).

Finansallaşma, 1990’lar sonrasında finansal sektör ve varlıkların diğer sektörlere oranla olağanüstü büyümesini tanımlamaktadır. Bu gelişmeler finansal piyasaların liberalleşmesi, 1970’lerden itibaren yavaşlayan piyasalarda
yeni sermaye biriktirme imkanlarının aranması, enformasyonel paradigmanın hakim hale gelmeye başlaması ve sermayenin küreselleşmesi ile mümkün olmuştur (Winseck, 2010: 366).

Yakınsama, medya içeriklerinin farklı medya platformları arasında süzülmesi, farklı medya sektörlerinin birleşimi ve işbirliği, medya araçlarının izleyici/kullanıcılarının medya
içeriklerinin peşinde farklı ortamlar arasında geçiş yapması ve bu süreçte izleyici/kullanıcıların aktif birer özne haline gelmesidir (Jenkins, 2006: 2).

Homojenleşme, kültür ve medya endüstrilerinde gerçekleşen değişimlerin tek tip bir kültür ve medya ortamına yol açacağına yönelik görüştür. Günümüzde medya, akılcı yönetim kararları ve medya sektörlerindeki yoğunlaşmalara rağmen medya içerikleri ve sektörel çeşitlilik açısından çoğulcu ve heterojen bir
ortama sahiptir (Miege, 2014).

Televizyonun şirketlerin ticari amaçları doğrultusunda mümkün olan en büyük izleyici kitlesini çekmesi ve reklamcılara yönelmesine yönelik Herman ve Chomsky ise (2012) filtre(ler) kavramını ortaya koymuştur. Filtreler şirketlerin, reklam verenlerin, medya eşik bekçilerinin ve muhafazakâr kontrolün belirli içerikleri yayına sokmamasını ifade etmektedir.

Reklamcılık insanların ticaret yapması kadar eski bir kavramdır, yaklaşık 3000 yıllık bir reklam papirüsü bunu kanıtlar niteliktedir. Reklamcılık modern toplumlarda malların pazarlanması için bir destekleyici görevi yürütmektedir. Ekonomipolitik disiplininde reklamcılık, kapitalizmin ideolojik aktörü olduğu, tüketimi ve tüketime bağımlı bireyciliği artırdığı ve kimliklere yönelik ırkçı, cinsiyetçi ve gerici yaklaşımı nedeniyle sıklıkla eleştirilen bir alan olmuştur, medya ve iletişim alanındaki ekonomi-politik yaklaşım ise reklamcılığı medyayla bütünleşmiş bir destek boyutu olarak görmektedir

Ağ tarafsızlığı (Net neutrality) internetteki ağlara
internet sağlayıcıları tarafından müdahale edilmemesini sağlayan durumdur. Böyle bir müdahale
durumunda öncelikli kullanıcılar internete daha
hızlı ulaşırken, öncelikli olmayanların internet hızı
yavaşlatılabilecektir.

Sosyal medyanın ekonomi-politiği bu ortamlardaki eşitsizliklere odaklanmaktadır; bu eşitsizlikler ise çoğunlukla dijital ayrımlar olarak şekillenmektedir. Sosyal medyadaki eşitsizlikler kontrol, gözetim, sömürü ve görünürlük gibi ayrımlar olarak biçimlenmektedir (Dahlberg, 2015: 274).

Sosyal medya platformlarının neden olduğu bir diğer ayrım ise
görünürlük (Dahlberg, 2015: 284) ayırımıdır, bu da sosyal medya platformlarında hangi kullanıcının öne
çıkacağını belirlemede platformların elindeki gücü ortaya koymaktadır.

Platformlaştırma, oyunların oynandığı platform ve sistemleri (donanımlar, yazılımlar, uygulamalar ve servisler), alım satım ve geliştirme maliyetlerini düşürecek şekilde kullanmayı ifade etmektedir (Kerr, 2023: 83).

Algoritmaların yeni verileri daha kolay işlemesi için de yapay zekâdaki gelişmeler birçok fırsat doğurmuştur; derin öğrenme (Haenlein ve Kaplan, 2019: 4) ve makine öğrenmesi (Knight, 2020) gibi yapay zekâ yöntemleri aracılığıyla algoritmalar kullanıcının suç işleme potansiyeline, tüketim alışkanlıklarına, organ nakli ya da kredi kullanımına uygunluğuna kadar geniş bir alanda işlem yürütebilmektedir.