Medya ve Küreselleşme

Küresel kelimesinin 400 yıldan fazla bir geçmişe sahip olmasına rağmen, küreselleşme, küreselleşmek ve küreselleştirmek gibi kelimelerin yaygın kullanımı 1960’lı yıllarda başlamıştır. The Economist dergisi 4 Nisan 1959 tarihli sayısında İtalya’nın otomobil ithalatı için “küreselleşmiş kotasının” arttığını bildirmiştir. 1961 yılında Webster, küreselleşme ve küreselcilik tanımlarını sunan ilk büyük sözlük olmuştur. Spectator dergisi, 5 Ekim 1962’de “Küreselleşme, gerçekten de şaşırtıcı bir kavram” ifadesiyle konuya dikkat çekmiştir.

Küreselleşme olgusunun veya sürecinin tarihsel bir başlangıç noktasını belirlemek oldukça zordur. Küreselleşmenin başlangıcı konusunda farklı görüşler söz konusu olup bazı yorumcular kökenlerini oldukça erken dönemlerle ilişkilendirir. Örneğin Therborn, küreselleşmenin ortaya çıkışının Hıristiyanlık ve İslamiyet gibi dinlerin küreselleşmesine eşlik eden 4. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar
olan döneme kadar uzanabileceğini ifade eder. Robertson (1992: 99-101) ise 15. yüzyıl başından 18. yüzyıl ortalarına dek olan dönemi küreselleşmenin Avrupa’da tohumlarının atıldığı “oluşum” evresi olarak nitelendirirken küreselleşmenin Avrupa’da “başlangıç” evresi olarak adlandırılan dönemin 18. yüzyılın ortalarından 1870’lere kadar devam ettiğini ifade eder.

Küreselleşmenin ortaya çıktığı dönem olarak kabul edilen “Ayağa Kalkış Aşaması” genel olarak küreselleşmenin 1. Dalgası olarak da nitelendirilir. Son 150 yıl küreselleşmenin üç dalgasına tanıklık etmiş olup, küreselleşmenin ilk dalgası olan adlandırılan ve genellikle “altın çağı” olarak anılan süreç, 1870 ile 1914 yılları arasında yaşanmıştır (Piketty 2014; Palley, 2018). Bu dönemde sermaye ülkeler arasında serbestçe dolaşmış ve ticaret önemli ölçüde hızlanmıştır. Sanayi devrimiyle üretim modellerindeki değişimler sonucu kapitalizmin ivme kazandığı bu dönemde Fordist üretim modeli üretim süreçleriyle ürünlerin standardizasyonuna ve bunun doğal bir sonucu olarak da kitle tüketiminin standartlaşmasına yol açmıştır.

Neo-liberalizm, bireysel özgürlük vurgusuyla klasik liberalizm ile neo-klasik ekonomistlerin serbest piyasa bağlılığını birleştiren bir teori ve ideolojidir. Ana stratejisi “şok doktrini” olarak bilinen neo-liberal ekonominin amacı, endüstrilerin özelleştirilmesi, düzenlemelerin kaldırılması ve sosyal refah
harcamalarının azaltılması gibi şok taktikleriyle ekonomiyi canlandırmaktır. Devlet müdahalesi en
aza indirilmeli, piyasa ve ticaret serbest bırakılmalıdır.

Deglobalizasyon: Küresel kurumlar, anlaşmalar ve serbest dolaşım yerine, güçlü ulusal devletlerin ve sınır kontrollerinin ön planda olduğu bir dünya düzenine işaret eden deglobalizasyon terimi
kısaca küreselleşme paradigmasından uzaklaşmayı ifade eder. Deglobalizasyonun temelinde, ulus
devletlerin kendi çıkarlarını daha fazla öne çıkartarak kendi sınırları içinde daha çok kontrol sağlama çabası vardır. Bu durum, şüphesiz küresel entegrasyonun zayıflamasına yol açabilmektedir.

Küreselleşme üzerine düşünürken, akışkanlıkla sıkı bir bağa sahip olan ve onun önemli bir tamamlayıcısı olan bir diğer kavram da Arjun Appadurai’in (1996) akıntılar kavramıdır. Bu kavram, insanların, metaların, enformasyonun ve mekânların, kısmen küresel engellerdeki açıklıkların artması nedeniyle hareket etmesine işaret eder. Bu bağlamda, küresel düzeyde hareket eden insanlar, akıntıların bir türü olarak ele alınabilir. İnsanlar dışında, moda, hava kirliliği ve hatta mekânlar bile dünya çapında bir akıntı oluşturabilirler.

Küresel Köy: Marshall McLuhan, 1962’de yayınladığı Gutenberg Galaksisi. Tipografik İnsanın Oluşumu başlıklı kitabında iletişimin dünyayı küresel bir köye (global village) dönüştürdüğünü öne sürmüştür. Başta televizyon olmak üzere elektronik medyanın insanları daha bütünsel ve etkileşim içinde birbirine daha yakın bir hale getirdiğini savunan kuramcıya göre, televizyon, radyo ve
telefon gibi iletişim araçları, insanların birbirine olan uzaklığını azaltarak dünyayı sanki bir köy
gibi küçültmüştür ve insanlık “artık ‘küresel bir köy’ koşulları altında yaşamaktadır.”

İletişim ağlarının küresel nitelik kazanması 19. yüzyılda başlamış ve iletişimin küreselleşmesinin
gerçekleşmesi 19. yüzyılda mümkün olmuştur. Bu sürecin iletişimi fiziksel ulaşımdan ayıran yeni teknolojiler sayesinde olduğu kadar iktisadi, siyasi ve askeri kaygılarla da ilgili olduğunu belirten John B. Thompson (1995) Medya ve Modernite adlı kitabında iletişimin küreselleşmesini, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyıl başındaki gelişmelere dayandırmıştır.

Uluslararası haber ajanslarının ortaya çıkışı, küresel iletişimin ikinci önemli aşamasını oluşturur. Bu dönemde ajanslar, haberlerin toplanması ve dünya genelinde hızlı bir şekilde yayılması konusunda kilit bir rol oynadı. 1835’te ilk kez Paris’te bir haber ajansının faaliyete başlaması sonrasında, bugün de küresel düzeyde faaliyet göstermeye devam eden, Reuters 1840’ta Paul Julius Reuter tarafından
Londra’da, Associated Press (AP) 1848’de New York’ta ve Agence France-Presse (AFP) 1940’ta Paris’te kuruldu. Böylelikle, küresel çapta etkin olan çok taraflı iletişim ağları yaratıldı

1983 yılında yayınlanan Medya Tekeli adlı kitabında ABD medya endüstrisine 50 medya şirketinin hakim olduğunu ortaya koyan Bagdikian kitabın 2004 yılındaki yeni versiyonu Yeni Medya
Tekeli’nde ise artık ABD medya sektörüne yalnızca beş küresel şirketin hükmettiğini belirtir. The Walt
Disney, Time Warner, News Corporation Viacom ve Bertelsmann’ın yer aldığı bu beş şirketi Büyük Beşli olarak adlandıran yazar, Büyük Beşli’nin misyonunun, gazetelerden film stüdyolarına medyanın tamamına hâkim olmak olduğunu ifade eder

Google’dan Facebook’a kadar çok sayıda örnekte “büyük veri” algoritmalarının yaygınlaşmasıyla düne kadar söz konusu olmayan yeni bir kârlılık modelini hayata geçirmiştir. Bu yeni iş modelinin hakim olduğu dönemi Gözetleme Kapitalizmi Çağı olarak kavramsallaştıran Shoshana Zuboff’a (2021) göre, söz konusu verilerin bazıları makine zekâsı olarak bilinen gelişmiş imalat süreçleriyle işlenerek kullanıcıların şimdi ve ileride ne yapacağını tahmin etmek için kullanılmaktadır

İletişimin küreselleşmesinde üç önemli teknolojik gelişme özellikle önemliydi. (1) Elektronik kodlu enformasyonu taşımada kapasiteyi arttıran kablo sistemlerinin kullanılması, (2) uydu iletişiminin
giderek artan kullanımı, (3) enformasyonu işlemede, depolamada ve düzeltmede dijital yöntemlerin
gittikçe fazla kullanılmasıdır.

ABD Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon İdaresi (NTIA) tarafından 1999 yılında yayınlanan Ağ’dan Düşmek başlıklı rapor, farklı toplumlar ve toplumsal gruplar arasında internete erişimde bir bölünme olduğunu belirterek, bu sorunu ilk kez dijital bölünme (digital divide) kavramıyla tanımladı. Rapor, internet erişimi ve kullanımında ekonomik gelir, cinsiyet, yaş, eğitim, ırk vb. faktörlere bağlı eşitsizlikleri vurguladı. Kısacası, toplumsal ve ekonomik eşitsizlikler, küresel iletişim ağlarına ve yeni medyaya erişim konusundaki eşitsizliklere yansıyarak dijital ortamda farklı düzeylerde toplumsal tabakalaşmanın devam etmesine neden oluyor (Gökalp, 2020b: 104; Gökalp ve Sütlüoğlu, 2021:19).

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), küresel yaratıcı endüstrilerin genişlemesini kolaylaştıran beş eğilimi tanımlamıştır: (1) ulusal kültür ve medya politikalarının serbestleşmesi; (2) artan küresel gelirlerin medya ve kültürel ürünlere daha fazla harcamayı teşvik etmesi; (3) teknolojik değişim ve dijitalleşme; (4) hizmet endüstrilerinin küresel yükselişi; ve (5) uluslararası ticaretin genişlemesi

Kültürel küreselleşme veya küreselleşmenin kültürel etkileri üç genel başlık altında incelenir.
Naderveen Pieterse (2004) ve Ritzer (2010), bu üç tezi kültürel farkçılık, kültürel çakışma ve kültürel melezleşme olarak, Holton (2000) kutuplaşma, homojenleşme ve melezleşme olarak değerlendirirken, Croteau ve Hoynes (2019:522) ise “küresel medyayı farklı şekillerde yorumlayan üç çerçeve”yi kültür çatışması, kültürel emperyalizm ve kültürel melezlik olarak nitelendirir.

Genel olarak, kültür çatışması, özel olarak medeniyetler çatışması tezi, özellikle kültürel değerlerin genellikle köklü olduğunu ve yabancı kültürel ürünlerin ithal edilmesiyle hemen dönüşüme uğramasının pek mümkün olmadığını hatırlatan bir yaklaşımdır. Ayrıca, bu iki kutuplu bakış açısı çok
daha karmaşık gerçekleri aşırı basitleştirerek küresel medya dünyasını anlamamıza çok fazla yardımcı olmamaktadır (Croteau ve Hoynes, 2019:526).

Homojenleşme ya da kültürel çakışma tezi, küreselleşmenin dünya çapında artan bir benzerlik ve standartlaşma eğilimine yol açabileceği düşüncesine dayanır. Bu perspektifi benimseyen yaklaşımlar genellikle küreselleşmenin standartlaştırılmış kültür ürünlerinin yaygın tüketimini vurgular. Böylece ortak bir beğeninin oluşması mümkün hale gelmekte, kültürel düzeyde standartlaşma ve
homojenleşme yaşanmaktadır

ABD menşeili YouTube, Facebook ve Netflix gibi dijital platformların hegemonik hâkimiyetlerini sürdürmek ve genişletmek için dünya genelinde pazar paylarını artırdığına dikkat çeken Jin (2020:45), 21. yüzyılın başlarında, platform emperyalizmi olarak bilinen yeni bir emperyalizm biçiminin ortaya çıktığını belirtir. Sosyal ağ sitelerinden (örneğin Facebook ve Twitter) kullanıcı tarafından oluşturulan içeriğe (örneğin YouTube) ve yine arama motorlarına (örneğin Google) kadar, Amerikan dijital platformları bu alanlarda güç merkezleri ve hakim oyuncular haline gelmiştir.

Küresel(leşme) ve yerel(leşme) kelimelerinin birleştirilmesiyle oluşturulan bir kavram olan küyerelleşme (Robertson, 1995) küresel olanın yerelle, yerel olanın da küreselle iç içe geçişini ve eşzamanlılığına dikkat çeker. Küreselleşmenin kaçınılmaz ve yegâne sonucu olarak görülen standartlaşma ve homojenleşmenin küresel ile yerel etkileşimini ve bunun sonucunda gerçekleşen heterojenleşmeyi göz ardı ettiğini vurgular.

Küresel-yerel ekseninde medya ürünlerinin kullanım sürecine dair Thompson (1995:265) üç ana tema ekseninde bir analiz çerçevesi önerir. İlk olarak, medya ürünlerinin kullanımının yorumsal olması nedeniyle, bu ürünlerin bireyler için önemi nasıl kullanıldıklarıdır.  İkinci olarak, küresel
medya ürünlerinin yerel kullanımının toplumsal etkisidir Küresel/simgesel medya ürünleri, bireyleri
bilmedikleri bir hayatla tanıştırarak günlük hayatın sınırlarından çıkarmakta ve simgesel olarak uzaklaştırmaktadır. Üçüncü olarak, küresel medya ürünlerinin yerelleşmiş kullanımının toplumsal
gerilimlere neden olabileceği ve toplumsal değişimi teşvik edebileceği düşünülmelidir