Türkiye’de Toplumsal Değişme ve Anayasal-Hukuki Gelişmeler

Hukuk kurallarının belli bir hiyerarşi içinde yapılanması normatif sistemi oluşturur. “Normlar hiyerarşisi” olarak da tanımlanan bu sistemde en üst düzeydeki norm anayasadır. Anayasanın hukuk kuralları içinde, en yüksek hukuk kuralı sayılması anayasanın üstünlüğü anlamına gelir.

Türkiye’de anayasa kavramı için Osmanlı Devleti’nde “Kanun-i Esasi” (1876) Milli Mücadele Dönemi’nde “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu” (1921), Cumhuriyet Dönemi’nde ilk olarak “Esas Teşkilat Kanunu” (1924) daha sonra ise (1930’lu yıllardan itibaren) “Anayasa” sözcüğü kullanılmıştır.

Hukuk kurallarının belli bir kademelenme içinde yapılanması normatif sistemi oluşturur. Normlar hiyerarşisi denilen bu sistemde en üst norm olarak en yukarıda anayasa yer alır. Bu şekilde anayasanın bir devletteki hukuk kuralları içinde, en yüksek hukuk kuralı sayılmasına diğer bir ifadeyle normlar arasında en üstün konumda yer almasına anayasanın üstünlüğü denir. Dolayısıyla anayasadan sonra gelen hukuk kurallarının anayasaya uygun olması gerekir.

Sosyoekonomik politika tercihlerini anayasa hükmü haline getirerek, onlara bir ölçüde değişmezlik sağlayan ve iktidarların farklı politikalar uygulama imkânını azaltan anayasalar “Maddi anayasa” olarak nitelendirilir. Örneğin, bütün hükûmetlerin sosyalist ekonomik modeli uygulamasını zorunlu tutan anayasalar bu niteliktedir.

Genel olarak anayasal değişmeye yol açan faktörler; sosyal, siyasal, ekonomik faktörler, teknolojik gelişmeler, yeni bir devletin kurulması ya da bağımsızlığını elde etmesi ve bir ülkenin siyasal rejiminde meydana gelen değişiklikler (ülkede siyasal rejimin değişmesi veya kesintiye uğraması) olarak ifade edilebilir.

Sened-i İttifak Türkiye tarihinde modern düzeydeki anayasal gelişmelerin ilk adımı olarak kabul edilmektedir. Bu belge aracılığıyla siyasal iktidarın ilk kez hukuken sınırlandırılmasına girişilmiş, bu bağlamda hukuk devleti olma yolunda ilk adımlar atılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde anayasacılık hareketleri 1808 tarihli Sened-i İttifakla başlamakta, 1839 Tanzimat ve 1856 Islahat Fermanlarıyla gelişmektedir. İlk Anayasa 1876 tarihli Kanun-u Esasîdir. İmparatorluktan Cumhuriyete geçişte geçiş dönemi anayasası olarak Milli Mücadele Dönemi’nde kabul edilen 1921 Teşkilat-ı Esasiye, bunu takiben 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları yürürlüğe girmiştir.

Sened-i İttifak’ın içeriğinde maddelerin toplumda üç kesim ile ilişkili olduğu ifade edilir. Anayasal nitelikteki bu belgede; Merkezî yönetimin yararına olan hükümler,  Âyanların ( eşraf, Ayan; vücûh ve erkân ile eş anlamlıdır. Özellikle halkın gözünde soy, sop ve itibarca sivrilmiş olanlar için kullanılır) yararına olan hükümler ve halkın yararına olan hükümler yer almaktadır.

Tanzimat Fermanı’nda hak ve özgürlüklere ilişkin ilkeler içinde askerlikle ilgili olan maddenin kapsamı; “Ömür boyu askerlik uygulamasına son verilecek ve askerlik ödevi, dört veya beş yıl süreli olarak adil bir şekilde yeniden düzenlenecektir” şeklinde düzenlenmiştir.

Islahat Fermanı, Tanzimat Fermanı’nda vaat edilen ilkeleri gerçekleştirmeye yönelik somut reformlar içermektedir. Islahat Fermanının ana hedefi; Müslümanlar ile Müslüman olmayanlar arasında tam bir eşitlik sağlamaktır.

Kanun-i Esasi’nin içeriğinde temel ilkeler, temel hak ve hürriyetlerin düzenlenme si ve devletin temel kuruluşu yer almaktadır.  Osmanlı Devleti monarşidir, üniter bir devlettir, başkenti İstanbul’dur, devletin resmî dinî İslam’dır ve resmî dili Türkçedir. 8-26. maddeleri arasında Osmanlı tebaasının temel hak ve özgürlükleri düzenlenmiştir.

II. Abdülhamid’in Meclisi kapatıp, Kanun-i Esasi’yi askıya aldığı 1878 ile 1908 arası dönem anayasa taraftarları ve II. Abdülhamid muhalifleri tarafından istibdat dönemi olarak adlandırılmaktadır. Padişah tatil yetkisini kullanarak hem parlamentoyu ilga etmiş hem de dolayısıyla Kanun-i Esasi’yi yürürlükten kaldırmıştır. Böylece mutlak monarşiye yeniden dönüş yapılmıştır.

1876 Anayasası, 1909, 1914, 1915, 1916 ve 1918 yıllarında toplam 6 kez değiştirilmiştir. Bu değişikliklerin arasında 1909 değişiklikleri 22 madde değişikliği ile parlamenter sisteme bir adım daha yaklaşılmasını sağlamıştır. Kanun-i Esasi’de 1909 yılında yapılan köklü değişiklik bazı yazarlarca yeni bir anayasa kabul edilmektedir. 1909 değişiklikleri ile padişahın iradesinin yanında başka bir irade daha ortaya çıkmıştır.

1921 Anayasası millî egemenliğe ilk kez yer veren tek yumuşak anayasadır. “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yönetim biçimi halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır” diyen 1. maddesi ile Türkiye’de cumhuriyeti yalnız fiilen değil hukuken de kurmuştur.

Ulusal devletin kurulması aşamasında, 1924 Anayasasını yer yer başkalaştıran ya da değiştiren üç ana faktör grubu olmuştur; bunlardan birincisi 1925-1945 arasındaki “Tek Parti Rejimi” olgusudur. Bu oluşum anayasal pratiği büyük ölçüde etkilemiştir. İkinci büyük gerçeklik, bu rejimle eş zamanlı olarak yaşanan reformlar dizisidir. Bunların da siyasal ve anayasal rejim üzerinde önemli etkileri olacaktır. Üçüncüsü ise doğrudan anayasa değişiklikleridir.

1961 Anayasasında anayasanın üstünlüğü anlayışı getirilmiştir. İlk kez anayasa yargısı düzeni kurulmuş ve bu denetimi yapmak üzere Anayasa Mahkemesi adını alan bir mahkeme kurmuştur. İlk defa 1961 Anayasası’nda devletin nitelikleri arasında “hukuk devleti” ilkesine yer verilmiştir. Bunun gereği olarak idarenin her türlü işlemine karşı yargı yolunun açık olduğu belirtilmiştir. 

1961 Anayasası, bütüncü bir egemenlik anlayışına, ulusal egemenlikle Meclis çoğunluğunu aynı şey saymaya yatkın bir yönetim felsefesine tepkidir. 1982 Anayasası, otorite beklentisinin yüksek olduğu bir metni temsil etmektedir. Bu bakımdan her şeyden önce otoriteyi vurgulayan bir anayasa olduğu söylenebilir. 1961 Anayasası hürriyet-otorite dengesinde, hürriyetleri üstün tutarak siyasi iktidara önemli sınırlamalar getirmiş iken 1982 Anayasası, bu anlayışa tepki niteliğinde olduğundan tercihini “otorite” lehinde kullanmıştır.

1961 ve 1982 Anayasaları yapılış ve yöntemleri açısından üç ortak özelliğe sahiptir. Bunlar; Askerî müdahalelerin sonucunda yapılmış olmaları, Asker ve sivillerden oluşan seçimlerle oluşmamış Kurucu Meclisler tarafından hazırlanmış olmaları ve referanduma sunularak kabul edilmiş olmaları şeklinde ifade edilebilir.

1961 sisteminde, referandumda anayasanın reddedilmesi hâlinde, yeni seçim kanununa göre seçilecek bir Temsilciler Meclisinin yeni bir anayasa hazırlaması öngörülürken 1982 sisteminde böyle bir durumda ne olacağı belirtilmemiştir.

İlk olarak 1987’de değişen 1982 Anayasası’nda sonuncusu 16 Nisan 2017’de olmak üzere günümüze kadar 19 defada toplam 184 değişiklik yapılmıştır. 2004 yılında  temel haklara ilişkin uluslararası anlaşmaların iç hukuk sisteminde üstün konuma taşınması ve Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kaldırılması, 2007 yılında Cumhurbaşkanının halk tarafından beş artı beş olmak üzere en fazla iki dönem seçilmesi usulünün kabul edilmesi ve 2010 yılında Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açılması bunlar arasındadır.