Hukuk, Eşitlik ve Toplumsal Cinsiyet

Feminist hukuk teorisi, yasama, yürütme ve yargı süreçlerinde hukukun, kadınlar ve kadınların yaşamları üzerindeki etkilerini dikkate alan bir bakış açısından düzenlenmesi anlamına gelmektedir. Hukuk sisteminin, kadınların deneyimleri ve ihtiyaçlarını reddeden ya da görmezden gelen bir biçimde nasıl yapılandırıldığına odaklanmaktadır. Feminist hukuk teorisi, tüm toplumsal kurumların işbirliği içinde kadını ikincilleştirildiği ataerkil sistemin, yasal sistemi kadınlar aleyhine nasıl etkilediği ve bu etkilerin neden kabul edilemez olduğuna dair teorik ve pratik bir girişimi kapsamaktadır.

Feminizm, cinsiyetçiliği, cinsiyetçi sömürüyü ve baskıyı sonlandırmaya yönelik olarak kadınlar için eşit politik, ekonomik ve sosyal hakları ve eşit fırsatları tanımlama, oluşturma ve savunmayı amaçlayan bir harekettir.

Toplumsal cinsiyet, kadınlarla erkekler arasındaki biyolojik farklılıklara dayanmayan, kültürün yarattığı toplumsal rolleri ve bu roller arasındaki güç ilişkileri ile kaynaklara erişimi ve onların yönetimini ifade eden bir kavramdır.

Birinci Dalga Hareketinin sivil yurttaşlık hakları bağlamında yaklaştığı kadın hareketini, “cinsel devrim” kavramı ile bambaşka bir boyuta taşımıştır

İkinci dalga feminist hareket, cinsellik, kadın bedeninin denetimi, doğurganlık, annelik, kürtaj gibi olgulara kadın üzerindeki eril iktidar tahakkümü vasıtasıyla yaklaşmıştır. “Özel alan politiktir” çıkışıyla, cinsler arasındaki eşitsizliği ele alan hareket, toplumsal kurumlarda eril egemenliğin gizlendiğini ve yeniden üretildiğini savunmuştur. Bu harekete göre, kadınlar kendi bedenleri üzerinde kontrolü sağlamalı, tüm eril kültür ve dil dönüştürülmelidir.

Kadınlar üzerindeki baskıyı ortadan kaldırmaya yönelik politik bir çaba içine giren feminist epistemologlar, bilgi üretiminin norm ve pratiklerinin kadınların yaşamlarını nasıl etkilediği ve bunun baskı sistemleriyle olan ilişkisini ele almaktadırlar. Feminist epistemologlar sadece toplumsal cinsiyet ilişkilerinin bilgi pratiklerini nasıl şekillendirdiğini değil, aynı zamanda bu ilişkilerin bilme konusunda nasıl rol oynadığı konusunu da anlamaya çalışmaktadırlar

Toplumsal cinsiyet adaleti, toplumsal cinsiyet eşitliği temelinde sivil, siyasi, ekonomik ve sosyal hakların korunması ve geliştirilmesi olarak tanımlanabilir.

Güçlendirme kavramı, seçim yapma yeteneğinden mahrum bırakılanların bu yeteneğini kazanabileceği koşullara atıfta bulunmaktadır. Yani, güçlendirme bir değişim süreci gerektirmektedir.

Tanıksal adaletsizlik, ön yargılar nedeniyle bir konuşmacının sözüne güvenmemek, doğruluğu konusunda kuşku duymak biçimde tanımlanırken yorumsal adaletsizlik ise toplumun ortak yorumlama kaynaklarındaki boşluk nedeniyle, kendi toplumsal deneyimlerini anlama konusundaki dezavantajını ifade eder.

“Kültürel feministler” olarak adlandırılan bir grup, kadınların erkeklerden farklı olduklarını ve kendine özgü benzersiz bir bilme ve hissetme biçimleri olduğunu ileri sürmüştür. Örneğin kültürel feministler, düşmanlığı arabuluculuk ile değiştirmek ve yumuşak bir üslupla uyuşmazlıklara alternatif çözüm yolları ortaya koyacak bir hareketi geliştirmenin önemini vurgulamışlardır.

tüm toplumsal kurumlarda, kadının ne yapıp ne yapamayacağına ya da neyi nasıl yapacağına ilişkin kararlarda eril zihniyetin hâkimiyetini ifade eden bir kavramdır. Diğer bir deyişle, ataerki, eril zihniyetin toplumsal yaşamın her alanında diğer cins üzerinde egemenlik kurma çabasını ifade eder. Bu anlamda, eril zihniyetin kadını ikincil görmesi ve kadın üzerinde hâkimiyet kurma çabası, bireysel bir tutum olmaktan çok sistemik bir sorundur. Yani ataerki basitçe, erkeğin “kaba, cahil, eğitimsiz ya da sapkın yönelimlerine indirgenerek açıklanamaz. Ataerki, kişisel ya da psikolojik temelle açıklanmaktan ziyade, tarihsel ve toplumsal bir kurum olarak önümüzde durmaktadır. Bu bağlamda ataerki, eril toplumsal cinsiyetin egemenlik uygulama sistemi veya rejimidir.”

Olympe de Gouges (1748-1793) dönemin en önde gelen feminist yazarlarından biridir. Evlilikte yasal eşitlik, boşanma hakkı, kadınların miras ve mülkiyet haklarını güçlendirmek, evlilik içinde daha fazla eşitlik sağlamak ve boşanma yasasında kadınlara yasal kazanımlar sağlamak üzere mücadele etmiştir.

Bütün kadınlar özgür doğarlar ve erkeklerle eşit haklara sahiptirler. Tüm politik örgütlerin amacı, doğal ve devredilemez kadın ve erkek haklarını korumaktır. Ulusu meydana getiren, kadın ve erkeklerin ittifakıdır. Hukuk genel iradenin ifadesidir: Buna göre, kadın ve erkek tüm yurttaşların hukukun düzenlenmesine doğrudan ya da temsilcileri vasıtasıyla katılma hakkı vardır.

Uluslararası Kadın Gelişimi Araştırma ve Eğitim Enstitüsü (INSRAW), 1976 yılında kurulmuş olup kadınların hane içi üretimlerinin görünür ve değerli kılınması üzerine, toplumsal cinsiyet ve kalkınma ile ilgili programları yürütmektedir.

CEDAW Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 19 Aralık 1979 tarih ve 34/180 sayılı kararıyla kabul edilmiş ve 1 Mart 1980 tarihinde imzaya açılmıştır. Sözleşme 3 Eylül 1981 tarihinde yürürlüğe girmiştir (CEDAW, 2004). Sözleşme, kadın hakları konusunda uluslararası yasal bir araç niteliğindedir. CEDAW, önceki BM sözleşmelerinde yer alan cinsiyet ayrımcılığına ilişkin hükümleri bir araya getirmiş ve kadınlar için toplumsal, ekonomik, siyasi ve medeni hakların yanı sıra özel ve kamusal alan kavramlarına da dikkat çekmiştir.

Mary Wollstonecraft, kadınların yaşamlarını etkileyen yasal kurallar hakkında açık bir yorum içeren eseri Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi’ni yayımlamıştır.

Aile hukuku, nişanlanma, evlenme, mal rejimi, evliliğin sona ermesi ve hükümsüzlüğü koşulları, boşanma, zina, nafaka, çocukların velayeti ve soy bağı, evlat edinme, miras gibi konuları içeren ve kişilerin aile kurumu içindeki ilişkilerini düzenleyen medeni hukuk kapsamında yer alan bir hukuk dalıdır

Kadına yönelik şiddet, sadece fiziksel ve cinsel saldırı ya da fiziksel ve cinsel saldırı tehdidi değil aynı zamanda ısrarlı takip, psikolojik ve duygusal istismarı da kapsayan çok boyutlu bir kavramdır.

1926 tarihli Türk Medeni Kanunu ile, boşanma, mal edinme, velayet ile kadın lehine düzenlemeler yer almış, ancak “koca birliğin reisidir” ibaresi de 152. maddede yerini 2002 yılına kadar korumuştur. 

Feminist hukuk teorisi, yasama, yürütme ve yargı süreçlerinde hukukun, kadınlar ve kadınların yaşamları üzerindeki etkilerini dikkate alan bir bakış açısından düzenlenmesi anlamına gelmektedir. Hukuk sisteminin, kadınların deneyimleri ve ihtiyaçlarını reddeden ya da görmezden gelen bir biçimde nasıl yapılandırıldığına odaklanmaktadır. Feminist hukuk teorisi, tüm toplumsal kurumların iş birliği içinde kadının ikincilleştirildiği ataerkil sistemin, yasal sistemi kadınlar aleyhine nasıl etkilediği ve bu etkilerin neden kabul edilemez olduğuna dair teorik ve pratik bir girişimi kapsamaktadır. Feminist hukuk teorisi, feminist bir bakış açısıyla hukukun eleştirel ve sistematik olarak incelenmesini içerir. Çoğu yasa erkekler tarafından yapıldığından ve hukuk metinleri erkek izleyicileri için yazıldığından hukuk erkeksi bir dünya görüşünü yansıtmaktadır. Feminist hukuk teorisi, pek çok farklı sorun etrafında dönmesi ve çeşitli yaklaşımlara sahip olmasına karşın, iki temel sorun üzerinde durmaktadır. Birincisi, Anglo-Amerikan yasal geleneği, liberalizm ve onun ilkeleri üzerine kurulduğundan feminist hukuk, liberalizme bir şekilde tepki verme eğilimindedir. İkinci özellik ise şu anda var olan yasaların, kadınların ihtiyaçlarını kabul etmediği ya da bu ihtiyaçları karşılamadığını ileri sürerek uygulayıcıların bu yasaların değiştirilmesi gerektiğini kabul etmelerini sağlamak üzerinedir.