Çevre Hareketleri

Çevre hareketlerinin gelişimiyle, kalkınma, sanayileşme, büyüme gibi iktisadi açıdan dokunulmaz kavramlar sorgulanır hâle gelmiş, ekolojik sorunlar uluslararası kuruluşlar ve devletlerin gündemine girmiş, çevre bakanlıklarının kurulmasından, yeşil partilerin ortaya çıkmasına, ekolojinin akademik bir disiplin hâline gelmesinden, ekolojik tahribatın okul müfredatlarına girmesine bir dizi önemli gelişme kaydedilmiştir.

Kolektif eylemde bulunan aktörlerin oluşturduğu, açıkça tanımlanmış bir karşıt tarafın olduğu ve dolayısıyla çatışmalı ilişkiler ve kolektif bir kimliğin var olduğu, yoğun enformel ağlar içeren bir toplumsal süreçtir.

Çevresel fayda sağlamak için kolektif eylemde bulunan kişi ve örgütlerden oluşan geniş ağlar olarak tanımlanmaktadır.

Rootes (2004:611), çevresel hareketleri tanımlamak açısından önemli bir sorunun da açığa çıktığına işaret etmiştir: Ağlar, kolektif eylem ve kolektif kimlik açısından bakıldığında, çevreciliğin bir hareket oluşturması ampirik bir soruna dönüştürülmekte, ancak bu unsurlar tüm ülkelerde aynı olmayabilmekte, aktörler ve örgütler arasındaki bağlantılar her zaman kolayca görülmeyebilmektedir. Çevre hareketinin eylem biçimi, görünür bir protestodan kamuoyunda açıkça görülmeyen lobi faaliyetlerine kaymış olabilir. Ayrıca daha kurumsallaşmış çevre örgütleri ile daha enformel örgütlenmiş yerel gruplar arasında birçok görünmeyen, enformel bağlantı olabilir.

Doyle (2005:3), toplumsal hareketlerin, hızlı değişimler geçiren politik formlar olduğuna dikkat çekmiştir. Toplumsal hareketler, politik kolektif kimlikler olarak yaşadığından, resmi ve kurumsallaşmış bir siyasi tarihin hüküm ve koşulları kapsamında ele alınamayacaklardır. Toplumsal hareketler içinde, sürekli yeni siyasi eylem biçimleri doğmakta ve icat edilmektedir. Bu açıdan çevre hareketleri de canlı, yeni düşüncelere açık, yapısal olmayan politik biçimlere sahiptir.

Çevre hareketi, taşıdığı özellikler nedeniyle, ABD ve Batı Avrupa ülkelerinde 1960’larda gelişen “yeni toplumsal hareketlerin” (barış hareketi, nükleer karşıtı hareket, feminist hareket, öğrenci hareketi, vd.) önemli bir parçası olarak görülmüş, dolayısıyla bu yeni toplumsal hareketlere ilişkin teoriler bağlamında da incelenmiştir.

Toplumsal hareketler arasında, çevre hareketinin önemli bir özelliği, çeşitli nedenlerden dolayı uluslararası bir nitelik taşımasıdır. Bunun nedenleri:

1. Çevresel sorunların ulusal sınırları aşarak farklı örneklerle görülebileceği üzere, kloroflorokarbon artışının ozon tabakasına zarar vermesi, küresel ısınma, deniz kirliliği, ülkelerin ortak paylaştığı nehir ve su kaynaklarının kirlenmesi gibi uluslararası bir boyut taşımasıdır.
2. Çevresel mücadelelerin “müşterekler” üzerine kurulmasıdır. Örneğin, okyanuslar, Antarktika, karasuları dışındaki denizler tüm gezegenin ortak mirası kabul edilmekte ve bu uluslararası bir dayanışma ve müzakere sürecini gerektirmektedir.
3. Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği gibi uluslararası organların çevre meselelerinde etkilerini arttırmak için, hareketin uluslararası hâle gelmesini desteklemesinden kaynaklanmaktadır. Yearley, çevre hareketinin diğer önemli özelliğinin ise, kapitalist sistemi eleştirerek alternatif bir değer sistemi sunması ve dolayısıyla Touraine’nin belirttiği gibi kültürel eğilimlerimize meydan okuması olduğunu belirtmiştir. Ancak çevre hareketinin, ekonomiye ilişkin eleştirilerinde farklı görüşler sergilediğine dikkat çekmiştir.

Çevre hareketlerinin, ekolojik dengeleri bozacak ya da zarar verecek bir ekonomik anlayışı eleştirileri ortak özellikleri olsa da bunun kapitalist sistemin bütünsel işleyişine ilişkin eleştirel bir boyuta taşınması noktasında ve ayrıca uyguladıkları strateji ve eylem biçimlerinde farklılıklar vardır.

İlk çevresel hareketler, korumacı hareketler (conservation movement) olarak karşımıza çıkmaktadır. Korumacılık hareketinin açığa çıkışına avcılık faaliyetleri neden olmuştur. Avcılar, avladıkları hayvan popülasyonlarının tükenebileceğinin bilincine varmış ve türlerin korunabileceği alanların oluşturulması için mücadele etmiştir. Avcıların faydacı bir temele dayanan kaygıları, ormanların da korunması gereken alanlar olduğuna ilişkin düşünceyi açığa çıkarmış ve korumacı hareketin gelişmesine yol açmıştır. Bu erken dönem korumacı hareketlerin amacı, insanların doğal kaynaklardan en iyi şekilde faydalanması ya da etkin biçimde kullanması için onları korumasıdır. Diğer amaçları yaban yaşamının ve doğanın sağladığı estetik ortamın korunmasıdır, Korumacı hareketin, yaban yaşamının korunmasındaki gayesi, insan müdahalesinden korumak değil ender bulunan av hayvanlarının soyunun tükenmemesini sağlamaktır.

Korumacı hareket, ilk geliştiği erken dönemde kendi içinde bir ayrışma yaşamıştır. 1897 yılında hareketin kurucuları ve yakın arkadaş olan John Muir ve Gifford Pinchot arasında, federal ormanlarda koyunların otlamasına izin verilip verilmesi konusunda bir ayrılık doğmuş ve hareket ikiye bölünmüştür. Bu ayrışmanın bir tarafında, amaçları doğal çevrenin insan tarafından dönüştürülmesini engellemek isteyen korumacılar (preservationists); diğer tarafında doğal çevrenin akla uygun biçimde kullanımını, yönetimini ve yenilenmesini isteyen faydacılar (utilitarians) yer almıştır. İlk gruptakiler doğal çevrenin tahribatı, doğal kaynakların kötü kullanımı ve yaban yaşamının ihmal edilmesine vurgu yaparken ikinci grup korumacılar kaynakların insan faydası için etkin kullanımına odaklanmıştır. İlk gruptaki korumacılar “Sierra Club”, “Wilderness Society” ve “National Audubon Society” gibi gönüllü çevre örgütlerine; ikinci gruptakiler National Park Service, Forest Service, Soil Conservation Service gibi milli park, orman ve toprakları koruma amacı taşıyan kuruluşlar ile bunların devlet ve yerel düzeydeki temsilciliklerine, dolayısıyla daha kurumsal yapılara katılmıştır. Bu ayrışma günümüze kadar devam etmiştir.

1960’ların sonu ve 1970’lerin başında korumacı hareketten farklı olarak yeni bir çevre hareketi dalgası başlamış ve modern çevre hareketi olarak adlandırılmıştır. Modern çevre hareketi, çevresel kaygıların yalnızca maddi ihtiyaçlarla (gıda, barınma, iş) ilişkili olarak ele alınmasına karşı çıkmış ve çevresel olguları sınıf, ırk ve etnik ayrım boyutunu kapsayacak şekilde ele almıştır. Çevreyi korumaya yönelik ilk hareketler, daha çok “doğa sevgisi ve/veya ekonomik çıkar” ekseninde eyleme geçmiş ve toplumun üst sınıflarından katılımcılardan oluşmuş, sistemli olmak veya süreklilik içermekten ziyade çoğunlukla kendiliğinden gelişen ve birbirinden kopuk eylemlilikler sergilemiştir. Ancak modern çevre hareketi, örgütsel gelişim ve bileşenleri arasındaki iş birliği nedeniyle daha olgun bir düzeye erişmiş ve çevresel krizler ya da kamuoyu ilgisi olmadığı durumlarda bile çevre sorunlarının görünürlüğünü sağlamıştır. Dolayısıyla, odaklandıkları çevresel sorunların kapsamı, örgütsel düzey ve katılımcıları açısından ilk çevresel hareketler ile 1960’lardan sonra gelişen modern hareket birbirinden niceliksel ve niteliksel düzeyde farklılaşmıştır.

1. Rachel Carson’un “Silent Spring” (Sessiz Bahar) kitabıdır.
2. Murray Bookchin, bir takma isimle, Carson’un kitabının yayımlanmasından altı ay önce yazdığı “Our Synthetic Environment” (Sentetik Dünyamız) kitabında endüstriyel gelişim, teknoloji ve zirai ilaçların doğada yarattığı kirliliği detaylı biçimde incelemiştir.
3. Ralph Nader’in “Unsafe at Any Speed” kitabıdır.
4. John Kenneth Galbraith’in “The Affluent Society” (Bolluk Toplumu) kitabı da bu alandaki önemli çalışmalardan biri olarak kabul edilmektedir.
5. Bu dönemde, çevre literatürü açısından önem taşıyan bir başka çalışma, bilim insanları, iktisatçılar, siyasetçiler, sanayiciler, teknokratların oluşturduğu uluslararası bir kuruluş olan Roma Kulübünün, “Limits to Growth” (Büyümenin Sınırları) adıyla 1972 yılında yayımladığı raporudur.
6. 1973 yılında Ernst Friedrich Schumacher tarafından yazılan “Small is Beautiful” (Küçük Güzeldir) kitabıdır.
7. Birleşmiş Milletler sponsorluğunda Brundtland Komisyonu tarafından 1987 yılında yayımlanan “Our Common Future” (Ortak Geleceğimiz) raporu da çevre literatüründe önem teşkil eden çalışmalar arasındadır.

World Wide Fund for Nature (WWF, Dünya Doğayı Koruma Vakfı)

Friends of the Earth (FoE; Dünyanın Dostları)

• World Wild Fund for Nature (WWF, Dünya Doğayı Koruma Vakfı)
• Friends of the Earth (FoE; Dünyanın Dostları)
• Greenpeace
• Yeşil Partiler (Green Parties)

• “Earth First!”,
• “Çevresel Adalet Hareketi (Environmental Justice Movement)” ve
• “Küçülme Hareketi (Degrowth Movement).

Earth First!

Ekolojik kriz, teknoloji ve kalkınmaya dair öğretiye eleştirilerden doğmuştur.

Çevresel felaketlere yol açan, kapitalistlerin sınırsız kar arayışının harekete geçirdiği büyüme için büyüme hedefinin terk edilmesidir.

• Derin ekoloji,
• Toplumsal ekoloji,
• Ekososyalizm ve
• Ekofeminizm.

Derin Ekoloji; doğal kaynaklar ve tüm yaşam biçimlerinin yalnızca insanlara faydası olan bir kaynak olarak değil kendi başına içsel bir değere sahip olduğuna inanan, kirliliğin yalnızca insan sağlığı değil, tüm tür ve ekosistemler üzerindeki etkisinin göz önüne alınması gerektiğini savunan ve ekolojik sorunların teknolojiyle çözüleceğine inanmayan, felsefi temelleri Arne Naess tarafından kurulan bir düşünsel yaklaşımdır.

İnsan-merkezci yerine eko-merkezci bir bakış açısını geliştiren bu yaklaşım, ancak tüketime dayalı yaşam biçimlerinin değişmesi, endüstriyel faaliyetlerin azaltılması ve nüfusun dengelenmesiyle hem gezegenin hem de insanların sağlıklı bir yaşama kavuşabileceğini savunmaktadır.