Ekolojik Vatandaşlık

Vatandaşların küreselleşme sürecinde hızlanan ekolojik felaketler karşısında yükümlülük ve haklarına vurgu yapan ekolojik vatandaşlık anlayışı, kapitalizmin yarattığı tahribatları azaltmak için daha az tüketme, daha bilinçli bir elektrik ve taşıt kullanımı, özel tüketimin yarattığı israfları ve zararları azaltma, yenilenebilirliği esas alan bir verimli enerji kullanımını esas alan bir yaşamı örgütleme çağrısı yapmaktadır.

21. yüzyılın ekolojik kriz çağı olacağını tahmin etmek zor değil ve bu krizin artık insanların kapitalist üretim ve tüketim zincirleri üzerinden doğayla ilişkisinde kurduğu tahakkümün bir krizi olduğu ve bu hâliyle sürdürülebilir olmadığı çok açıktır.

Ekolojik krizin nedenlerini ne tüm insanlıkta ne nüfus büyümesinde ne de teknolojide aramalıyız. O halde ekolojik krizin sebebi tüm insanlık değil, “büyü ya da yok ol” mantığıyla insanların emeğini sömürürken doğayı da bir meta olarak gören “tahakkümcü hiyerarşik sistemdir.”

Gottlieb (1999), şu anda doğayla kurduğumuz ilişkinin bir yadsıma ilişkisi olduğunu, doğayla barış içinde, onu olduğu gibi kabul eden ve evrenin bütünlüğünü içselleştirmiş bir etik kimlik geliştirmemiz gerektiği konusunda ısrarcıdır (aktaran, Curtin, 2002: 302).

Ekolojik vatandaşlığı bildiğimiz vatandaşlıktan farklılaştıran önünde üç temel zorluk bulunmaktadır: Birincisi, ekolojik vatandaşlık bir ulus-devlete veya devlete bağlı değildir ve belli bir fiziksel mekanla veya ekolojik çevreyle ilişkili bir kimlik ve statüdür. İkincisi, ekolojik vatandaşlık liberal veya cumhuriyetçi vatandaşlığın modern araçları üzerine inşa edilen çevre haklarına veya ortak iyiye odaklanmış bir vatandaşlıktır. Üçüncüsü, vatandaşlığı tümüyle yeni bir temel üzerine inşa etme arayışında olan mekânsız bir vatandaşlık anlayışıdır (Crane, Matten ve Moon, 2008: 374).

Normatif kavramı, ideal bir durum için uyulması gereken kuralların olduğuna işaret eder.

Ekolojik vatandaşlar, çevre ve yoksulluğun azaltılması yararına fedakârlık yapmaya istekli olan bireyler olarak kabul edilir.

Ekolojik vatandaşlık kavramını ilk kez ortaya atan Bart van Steenbergen’e göre, mevcut tartışmalar, vatandaşlık problemlerini ayrı çevre problemlerini ayrı olmak üzere iki kültürü ayrı ayrı ele almaktadır ve bunlar hiçbir şekilde yan yana gelememektedir.

Literatür incelendiğinde, ekolojik vatandaşlık için kabul edilen en yaygın tanımlamanın Dobsondan geldiği söylenebilir.

Ekolojik vatandaşlık siyasetini önerenler, özellikle kişisel çevre yükümlülükleri ile ilgili dört ayırt edici sorumluluktan söz eder (Jagers, Martinsson ve Matti, 2009):

1. Sosyal Adalet / hakkaniyet duygusu.
2. Kamu ve özel arasındaki ayrımın ortadan kalkması.
3. Sınırsız sorumluluk.
4. Karşılıksız sorumluluk.

Çevreci siyasal düşünce alanında çoğu bilim insanı, ekolojik sürdürülebilirlik ile çağdaş (liberal)
demokrasi arasındaki ilişkinin biraz gerilimli olduğunu kabul ederler. Baskın görüş, liberal demokratik sistemin, özellikle kapitalist ekonomiyle güçlü bağları nedeniyle, gelecekteki bir ekolojik krizi önlemek için gereken toplumsal değişimlerle başa çıkamamaktadır.

Ekolojik vatandaşlık anlayışına göre, özel olan politiktir. Buna göre, bireylerin (özellikle çevre ile ilgili olarak) özel gündelik hayatlarında yapıp ettikleri de kamusal alanı doğrudan etkilemektedir. Kamusal alan devletle eşitlenemez, kamusal alan özel alanı da içeren ve devletin ötesinde bir alandır.

Cumhuriyetçi vatandaşlık anlayışına inanan teorisyenler, çevrenin kolektif iyinin bir parçası olduğunu ve ekolojik vatandaşların görev ve yükümlülüklerini daha fazla önemsediklerini belirtebiliriz.

Dobson’a göre, sürdürülebilir vatandaşlık ifadesi liberal bir uyarlama iken ekolojik vatandaşlık kendisinin kozmopolitan-sonrası dediği formülasyonuna işaret etmektedir. “Sürdürülebilir” ve “yeşil” vatandaşlık da yaygın olarak kullanılan diğer sıfatlardır.

Bell, liberal ekolojik vatandaşlık fikrini geliştirirken, liberal çevre vatandaşının genel hak ve görevleri belirlemiştir.

Bell, liberal çevre vatandaşlığı meselesinde en önemli hususun bireylerin çevreyle ilgili katılım haklarının olması, çevre duyarlılıklarını göstererek kendi “iyi çevre” ideallerini savunma haklarının olması ve çevreyle ilgili etkinlikleri seçme veya seçmeme özgürlüklerinin olması olduğunun altını çizmektedir.

Ekolojik vatandaşlık konusunda iki ana eğilimden söz edilebilir: Katılımcı haklar yaklaşımı ve bireysel sorumluluk yaklaşımı. Her iki yaklaşımda da sınırlamalar vurgulanır, asıl sorun her iki yaklaşımda vatandaşlığın bireysel yönüne ağırlık verir ve teşvik eder.

Ekolojik vatandaşlık özellikle küreselleşme gibi dinamiklerin etkisiyle ve söz konusu tüm yer küreyi korumak olduğunda vatandaşlığın mekânsızlık özelliğinin ön plana çıktığını vurgulamaktadır.

Dobson, ekolojik vatandaşlığın özünde, liberal vatandaşlık düşüncesinde olduğu gibi haklardan daha ziyade sorumlulukların temel ilkeler olarak belirlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür.

Ekolojik ayak izi, kaynakları (gıda, enerji ve malzeme) üretmek için bir bireyin, şehrin, bölgenin veya ülkenin atıklarını absorbe edilmesi için gerekli nicel bir değerlendirmedir (Crane, Matten ve Moon, 2008).