Liderlik Kavramı ve Liderlik Kuramları

Liderlik, Antik Yunan döneminden beri bir ilgi ve tartışma konusu olmuştur.

Bazı tanımların liderliği grup süreçlerinin odak noktası olarak açıkladığı ifade edilebilir. Bu açıdan lider, grup değişiminin ve etkinliğinin merkezinde yer alır ve grubun iradesini somutlaştırır.

Bir dizi tanım, liderliği kişilik perspektifinden kavramsallaştırır. Bu kavramsallaştırma, liderliğin bazı bireylerin sahip olduğu özel özelliklerin veya özelliklerin bir birleşimi olduğunu öne sürmektedir. Bu kişisel özellikler, liderin başkalarını görevlerini yerine getirmek üzere teşvik etmelerini sağlar.

Bazı tanımlar liderliği, liderler ve takipçiler arasında var olan güç ilişkisi açısından tanımlar. Bu bakış açısına göre liderler, başkalarını değiştirmek için ellerinde bulundurdukları gücü kullanırlar.

Liderlik bir etkileme işidir ve insanlar arasında gerçekleşir. Liderler ve astlarının ortaklaşa amaçlar için istediği değişim ve etkileşimin çok yönlü olduğu ifade edilebilir. Etki ve etkileme liderliğin olmazsa olmazıdır. Etkileme olmadan liderlik olamaz. Liderliğin astları ve diğer paydaşları ortak bir noktada buluşturan etki gücü de bir başka önemli noktadır. Bu nedenle liderlik, arzu edilen bir geleceğe doğru değişim meydana getirmek için insanları etkilemeyi içerir. Bununla birlikte liderlik karşılıklı etkileşimdir. Pek çok örgütte üstler ve astlar birbirini etkilemektedir.

• Güvenilir
• Motive edici
• Öngörülü
• Belirleyici
• Pozitif
• İletişimci
• Güven oluşturan
• Koordinatör
• Zeki
• Dürüst
• Kazan-kazan prensibinde problem çözücü
• Teşvik edici
• Yönetimsel olarak yetenekli
• Mükemmellik odaklı
• Etkili pazarlık yapan
• Adil
• Bilgili
• İleriye dönük planlar yapan
• Takım kurabilen
• Dinamik
• Açık sözlü

• Yalnız
• Asabi
• Acımasız
• Asosyal
• Açık olmayan
• Diktatör
• İşbirlikçi olmayan
• Benmerkezci

Liderlik kuramlarını;

• Özellikler ya da kişilik kuramı
• Davranışçı kuram
• Durumsallık kuramı

olarak üç temel boyutta incelemek olanaklıdır.

Liderliğin kişisel özellikleriyle ilgili kuram araştırmalarının hareket noktası liderlerin kişisel özelliklerinin belirlenmesi durumunda, liderliğin tahmin edilebileceği, hatta liderlerin bu bağlamda eğitilebileceği düşüncesidir. Bu kuram, çeşitli özellikleri belirli başarı kriterleri ile ilişkilendiren araştırmalara dayanır. Liderlikte özellikler kuramı, diğer kişilerde bulunmayan özelliklerin kişiyi lider yaptığını vurgulamakta ve yeteneğin, bilginin, deneyimin, tutarlılığın ve fiziksel özelliklerin lideri diğerlerinden ayırdığını belirtmektedir.

Özellikler ve kişilik kuramının ilk yaklaşımları Gandi, Lincoln gibi büyük sosyal, politik ve askerî liderlerin sahip olduğu doğuştan gelen nitelikleri ve özellikleri belirlemeye odaklandıkları için "Büyük Adam Kuramı" olarak adlandırılmıştır.

Stogdill’in 1948'de yaptığı liderlikle ilgili ilk araştırması, çeşitli gruplardaki bireylerin nasıl lider olduklarıyla ilgili önemli liderlik özelliklerini tanımlamaktadır. İlk araştırmadan elde edilen sonuçlar, liderlik rolündeki ortalama bireyin, şu sekiz özellik açısından ortalama bir grup üyesinden farklı olduğunu ortaya koymuştur: zekâ, uyanıklık, içgörü, sorumluluk, inisiyatif, sebat, kendine güven ve sosyallik.

Stogdill’in ikinci çalışmasında liderlik ile pozitif yönde ilişki gösteren özellikleri ortaya koymuştur. Bu özellikler şu başlıklar altında ifade edilebilir:

1. Sorumluluk alma ve görev tamamlama dürtüsü,
2. Hedeflere ulaşmada ısrar,
3. Problem çözmede risk alma ve özgünlük,
4. Sosyal durumlarda inisiyatif kullanma dürtüsü,
5. Özgüven ve kişisel kimlik duygusuna sahip olma,
6. Karar ve eylemin sonuçlarını kabul etmeye isteklilik,
7. Kişiler arası stresi ortadan kaldırmaya eğilimli olma,
8. Hayal kırıklıklarına ve gecikmelere tahammül edebilme,
9. Diğer insanların davranışlarını etkileme yeteneği,
10. Sosyal etkileşim sistemlerini eldeki amaca yönelik olarak yapılandırma kapasitesi.

Liderlik kuramına göre liderlik bir davranıştır. Davranışsal boyut, liderlerin çeşitli durumlarda başkalarına karşı nasıl davrandıkları ile ilgilidir. Özelliklerin, yeteneklerin ve becerilerin aksine, liderlik davranışları gözlemlenebilir.

Liderlikte davranışçı kuram, kişinin davranışlarının diğer insanlar üzerindeki etkisine odaklanmaktadır. Örgütteki bireylerle etkileşimde olma, iyi iletişim kurabilme, saygınlık uyandırma, örgütte bir güven ortamı oluşturabilme davranışçı kuram temelinde liderin etki gücünü ortaya koyan eylemlerdendir.

Bilimsel yönetim anlayışında kârlılık ve verimlilik vurgusu yapan Taylor, yönetim üzerine şu ilkeleri ortaya koymuştur:

• Her kişinin çalışması için gerçek bir bilimin geliştirilmesi
• Çalışanların bilimsel seçimi, eğitimi ve gelişimi
• İşin öngörülen şekilde yürütülmesini sağlamak için çalışanlarla işbirliği
• Hiyerarşik otorite yapıları ve yakın denetim
• Yönetim ve çalışanlar arasında net görev ve sorumluluk dağılımı

Michigan Üniversitesi çalışmaları etkili liderliğin ilkeleri ve yöntemlerini keşfetmeyi amaçlamıştır. Pek çok araştırmada kullanılan etkili liderlik kriterlerini şu şekilde ifade etmek mümkündür:

• Çalışma saati başına verimlilik ya da örgütün üretim hedeflerine ulaşmadaki başarısı için buna benzer önlemlerin alınabilmesi
• Örgüt üyelerinin iş tatmini
• Örgütteki fireler, devamsızlıklar ve şikâyet oranları
• Örgütsel maliyetler
• Çalışan ve yönetici motivasyonu

Liderlik çalışmalarındaki bir başka davranışçı yaklaşım Douglas McGregor tarafından ortaya konan X ve Y teorisidir.

Blake ve Mouton’un Yönetim Izgarası Modeli'ne göre üretim odaklılık ve insan odaklılık olmak üzere iki aks üzerinde olan yaklaşım 5 farklı yönetim tarzı ortaya konmuştur:

• Otoriter yönetim (9,1): 9,1 yönetim tarzı tarzı, görev ve iş gereksinimlerine büyük önem verir. İnsana gösterilen özen azdır. Çalışanlarla daha çok yaptıkları iş ile ilgili iletişim kurulur. Bu tarz sonuç odaklıdır ve insanlar bu amaca yönelik araçlar olarak kabul edilir. 9,1 lideri genellikle kontrolcü, talepkâr, zorlu ve baskın olarak görülür (Northouse, 2019). Bu liderlik tarzı merkezî ve otoriter bir yönetimi savunur
• İnsan merkezli yönetim (1,9): İnsan merkezli yönetim tarzında yöneticiler, işinden memnun bir çalışanın kendilerinden istenenleri yapacağına ve beklenen performans düzeyine ulaşacağına inanırlar (Mullins, 2019). 1,9 yönetim tarzı kişiler arası ilişkilere yüksek düzeyde odaklanır ve görevin başarılmasına odaklanma azdır.
• İlgisiz yönetim (1,1): 1.1 yönetim tarzı hem görevlerle hem de kişiler arası ilişkilerle ilgilenmeyen liderleri temsil eder. Bu tarz liderler geri plandadır ve ilgisizdir. Bu tarz
  yönetimi benimseyenler çalışanlarla çok az iletişim kurar.
• Orta yol yönetim (5,5): 5,5 yönetim tarzı göreve ve insanlara ilişkin orta düzeyde odaklı olan uzlaşmacı liderlik stilidir. İnsanları dikkate alma ve işin gerekliliklerine vurgu yapma konusunda denge sağlarlar. Bu tarz liderlerin uzlaşmacı tavırları üretim odaklılık ve insan odaklılık boyutunda aşırı beklentilerin olmamasını sağlar. 
• Takım yönetimi (9,9): 9,9 liderlik tarzı hem görevlere hem de kişiler arası ilişkilere güçlü bir vurgunun yapıldığı bir liderlik tarzıdır. Bu tarz liderler, örgütlerde ekip çalışmasının ve yüksek katılımın olmasını sağlamaya çalışır. 9,9 lideri katılımı teşvik eder, kararlı davranır, sorunları açığa çıkarır, öncelikleri netleştirir, takip eder, açık fikirli davranır ve çalışmaktan hoşlanır.

• Babacanlık/Anaçlık: Babacanlık/Anaçlık hem otoriter (9,1) hem de insan merkezli (1,9) yönetim stillerini kullanan ancak ikisini birleştirmeyen bir lideri ifade eder. Bu tarz liderleri, nazik bir biçimde hareket eden ancak bunu hedefe ulaşmak amacıyla yapan “hayırsever diktatör”ler olarak görmek olanaklıdır. Babacan/anaç liderler takipçileri tarafından babacan ya da anaç olarak algılanırlar. Kurumu, önemli kararların alındığı sadakatın ödüllendirildiği ve itaatsizliğin cezalandırıldığı bir aile olarak görürler (Northouse, 2019).
• Fırsatçılık: Fırsatçı lider, kişisel ilgileri ve ikballeri için gerekli liderlik tarzını kullanır (Mullins, 2019). Kişisel faydalarını ve ilgilerini diğer önceliklerin önüne koyarlar. Ortaya konan tüm efor ve gösterilen tüm performans kişisel kazanımlar içindir (Northouse, 2019). Maksimum faydayı elde etmek için duruma ayak uydururlar. Kendi kişisel hedeflerini gerçekleştirmek için otoriter yönetim tarzını (9,1), diğerlerinin güvenini ve ilgisini kazanmak için insan merkezli yönetim tarzını (1,9) kullanabilirler.

İçtenlik ilkesine göre bireylerin kendilerinin ve başkalarıyla paylaştıkları sorumluluklarının gerçekleştirilmesinde açık iletişim oldukça önemlidir.

Durumsal liderlik kuramlarının temelinde, liderlerin sergilediği tutum ve davranışlar ile kimin lider olarak kabul edildiği veya kimin etkili bir lider olduğunun, içinde bulunulan koşullara bağlı olarak şekillendiği düşüncesi yer almaktadır. Durumsal liderlik kuramları herhangi bir duruma en uygun olan liderlik tarzının belirlenmesinde çevreye ve o anki belirgin değişkenlere odaklanan her duruma ve çevreye uygun tek bir liderlik kuramının olamayacağını vurgulayan liderlik kuramlarıdır. Bu kuramlara göre her durum için en iyisi olan bir liderlik tarzı bulunmamaktadır. Liderliğin pek çok değişkenden oluştuğu ifade edilebilir. Liderlikte başarının astların niteliği, örgütün durumu, sergilenen liderlik tarzı gibi pek çok değişkene bağlı olduğunu ifade etmek olanaklıdır.