Spor Anatomisi ve Kinesiyoloji

Anatomi, vücudun yapılarının incelenmesine yönelik bölgesel anatomi ve sistemik anatomi ola­rak iki genel yaklaşım benimser.

Bölgesel anatomi, karın gibi belirli bir vücut bölgesindeki tüm yapı­ların birbirleriyle olan ilişkilerinin incelenmesidir. Kasların, sinirlerin, kan damar­larının ve diğer yapıların belirli bir vücut bölgesine hizmet etmek için birlikte nasıl çalıştığı gibi vücut yapılarının karşılıklı ilişkilerini anlamamıza yar­dımcı olur.

Sistemik anatomi, ayrı bir vücut sistemini oluşturan yapıların, yani benzersiz bir vü­cut işlevini gerçekleştirmek için birlikte çalışan bir grup yapının incelenmesidir. Örneğin, kas siste­minin sistemik anatomik çalışması, vücudun tüm iskelet kaslarını dikkate almaktadır.

Kimyasal Düzey- Hücresel Düzey- Doku Düzeyi- Organ Düzeyi- Organ Sistemleri Düzeyi- Organizma

Atom altı parçacıklar, atomlar ve moleküller. Dünyadaki bütün maddeler, bir ya da daha fazla benzeri olmayan saf mad­deden meydana gelen karbon, oksijen, hid­rojen, kalsiyum, azot, demir gibi element olarak adlandırılan yapılardan oluşmuştur. Bu elementlerin ise en küçük yapısı atom­lardır. Atomları, atom altı parçacıklar oluş­turur. Bunlar; nötron, elektron, protondur. Canlılarda iki veya daha fazla atom birleşe­rek bir molekülü yani bir kimyasal bileşeni oluşturur. Moleküller, tüm vücut yapıları­nın kimyasal yapı taşlarıdır.

Kimyasal bileşenler: organik ve inorganik mad­deler olarak ikiye ayrılmaktadır.

İnorganik bir bileşik, hem karbon hem de hidrojen içermeyen bir maddedir. Birçok inorganik bileşik, mide tarafından üretilen su ve hidroklorik asit gibi hidrojen atomları içerir. Buna karşılık, çok az inorganik bileşik karbon atomu içerir. Karbon­dioksit birkaç örnekten biridir. İnorganik madde­ler; su, elektrolitler, asitler, bazlar ve tuzdur.

Organik bir bileşik, hem karbon hem de hid­rojen içeren bir maddedir. Organik maddeler; kar­bonhidratlar, proteinler, yağlar, vitaminler, enzim­ler ve nükleik asitlerdir.

Oksijen (%65), karbon (%18,5), hidrojen (%9,5)

Hücre, canlı bir organizmanın bağımsız olarak iş­leyen en küçük birimidir. Bağımsız yaşa­yan ve en basit organizma olan bakteri bile hücresel yapıya sahiptir. Her bir bakterinin yapısı tek bir hücreden oluşur ayrıca insan vücudu da hücrelerden meydana gelir. Bir insan hücresi tipik olarak, organel adı veri­len çeşitli küçük işlevsel birimlerle birlikte su bazlı bir hücresel sıvı olan sitoplazmayı çevreleyen esnek zarlardan oluşur. Bütün organizma gibi insan vücudunda da hücre­ler, hayatın bütün işlevlerini yerine getirir.

Doku, vü­cutta herhangi bir işlevi yerine getirebilmek amacıyla birlikte organize bir şekilde çalışan birden fazla benzer hücreden meydana ge­len bir grup hücredir.

Üst uzuvlar, alt uzuvlar, gövde (göğüs, karın, pelvis, sırt), baş ve boyun. Bu yaklaşım vücudu, anatomik olarak kemiklerini, ek­lemlerini, kaslarını, arterlerini, damarlarını, sinirle­rini, lenfatiklerini ve organlarını içeren ayrı bölgesel alanlara böler.

Üst uzuv ekstremiteleri, çevre ile etkileşimden sorumlu yapılardır ve hareket, ağırlık taşıma gibi görevleri vardır. Üst ekstremite dört ana bölümden oluşur: omuz, kol, önkol ve el. Buna karşılık, uzvun hareketliliği, çeşitli kasların üzerinde hareket eden omuz, dirsek ve bilek eklemleri tarafından sağlanır.

Alt ekstremite, insan vücudundaki çeşitli bölümlere ayrılmış en güçlü kas­lardan bazılarını içerir. Kalça, uyluk, bacak ve ayak adı verilen dört ana bölümü vardır.

Femoral arter ve insan vücu­dundaki en uzun sinir olan siyatik sinir gibi önemli damarlar ve sinirler bu uzvu besler ve destekler.

Üst ve alt uzuvlar, genellikle gövde adı verilen anatomik bir yapıya bağlıdır. Gövde ise, göğüs, karın, pelvis ve sırt adı verilen birkaç bölgeden oluşur. Sırtın ortasından geçen omurga, omuriliği içeren omurdur. Sırt kasları, duruşunuzu korumanıza, gövdenizi bükmenize, kollarınızı hareket ettirmenize, omuzlarınızı silkmenize ve çok daha fazla hareketi gerçekleştirmede yardımcı olur. Büyük karın kasları da gövdeye katkıda bulunur.

Omurga, omurilik için merkezi bir kanal ve si­nirler için çıkış noktaları olan, birbirine kenetlenen çok sayıda omurdan yapılmıştır. Omurga omuriliği korur ve hem kaslar hem de kaburgalar için bağlan­tı noktaları sağlar.

Anatomik olarak vücutta göğüs bölgesine toraks denilmektedir ve boyun ile karın arasında yer alır. Bu bölge, dolaşım sisteminin merkez üssü ve ne­fes almada birincil oyuncu olarak kabul edilebilir. İkinci işlevi ise diyafram tarafından kontrol edilir. Göğüs kafesi, akciğerlerin genişlemesi ve daralması için hayati önem taşıyan göğsün sertliğini sağlar. Ayrıca göğüs içindeki hayati organların korunması­na da hizmet eder. Göğüs kafesinin dışı kadar içi de karmaşıktır. Her şeyden önce akciğerleri barındıran göğüs boşluğundan oluşur. Bu iki hayati organ, plevra adı verilen zarlarla çevrilidir ve solunumdan sorumludurlar.

Göğüs kafesinin altında karın ve pelvis bulun­maktadır. Birçok yapının ve organın etrafını saran periton adı verilen bir zar ile kaplıdır. Burada bu­lunan en büyük organ sistemi gastrointestinal sis­temdir. Gastrointestinal sistemin işlevlerini yerine getirmesine yardımcı olan dört yardımcı organ bulunur. Bunlar: karaciğer, safra kesesi, pankreas ve dalaktır. Ayrıca böbrekler, üreterler, idrar kesesi, kadın ve erkek üreme yapıları gibi organlar da bu­rada bulunur. Pelvik kuşak, vücuttaki en karmaşık anatomik yapılardan biridir. Üst vücudun ağırlığı­nı omurgadan bacaklara aktarır ve hem gövde hem de bacaklardaki çeşitli büyük kas grupları için çok sayıda bağlantı noktasına sahiptir.

Ha­yati sinirler ve kan damarları bu bölgede bulunur.

Kafa, bir kısmı beyni, bir kısmı da yüz iskeletini oluşturan kemikli kafatasını veya kafatasını oluştu­ran birbirine bağlı birkaç kemikten oluşur. Başın gözler, burun, kulaklar ve ağız gibi birkaç ilişkili yapısı vardır. Görme, koku alma, işitme, yeme ve konuşma gibi çeşitli işlevleri vardır.

Boyun ise, baş ile göğüs arasında bir geçiş yolu görevi görür. Burun ve ağız boşlukları, genellikle boğaz olarak adlandırılan farinks tarafından devam ettirilir. Bu kaslı geçiş, sıvıların, yiyeceklerin ve hava­nın sırasıyla nefes borusu ve yemek borusuna doğru hareketini kolaylaştırır. Boyunda farinkse ek olarak birçok kıkırdak, kas, organ, kan damarı ve sinir bu­lunur. Önemli yapılar arasında gırtlak, tiroid bezi, hyoid kaslar, karotis arterler, damarlar bulunur.

Sistem­ler; örtü sistemi, kas-iskelet sistemi, sinir sistemi, endokrin sistem, dolaşım sistemi, solunum sistemi, sindirim sistemi, boşaltım sistemi, üreme sistemi ve lenfatik sistem olmak üzere temel olarak 10 sistem şeklinde sınıflandırılır.

Örtü sistemi, deri ve saç kökleri, tırnaklar, ter bezleri ve yağ bezleri gibi ilişkili eklerinden oluşur. Koruma, dokunma ve termal duyum ve ayrıca ter­leme yoluyla sıcaklık düzenlemesi gibi çeşitli işlev­lerde yer alır. Örtü sistemi, vücudun iç sistemleri ile dış dünya arasındaki fiziksel sınırı sağlar. Vücu­dun iç ortamını düzenlemek, sıvıları tutmak, bak­terileri dışarıda tutmak ve hücrelerde kalıcı hasarı önleyen yenileyici bir tabaka sağlamak şeklinde hayati önem taşır.

Sinirler, beyin, omurilik, duyularımız ve her periferik anatomik yapı arasındaki iletişime izin veren elektriksel uyarıların taşınmasından sorum­ludur. Bu iletişim, insanların çevreleriyle etkileşime girmesine, duygularını hissetmesine, düşünmesine ve diğer birçok karmaşık bilişsel görevi yerine getir­mesine olanak tanır.

İnsan vücudunun 200 kemiği bir iskele görevi görerek destek, koruma, hareket kolaylığı ve hatta çeşitli hücre ve maddelerin depolanmasını sağlar. Kas-iskelet sistemi vücuda yapı sağlar, harekete izin verir ve vücudun diğer sistemlerini fiziksel olarak korur. Kas-iskelet sisteminin anatomisi, çok sayı­da kas ve kemik nedeniyle karmaşıktır. Kas-iskelet sisteminin anatomisi, kemiklerin ve kasların oluş­turduğu daha büyük yapılara dayanır. Kaslar, bir tendon yoluyla bir kemiğe bağlanan ve periferik si­nir sisteminden bir veya daha fazla sinir tarafından uyarıları ileten daha küçük liflerden oluşur. Tüm bedensel hareketler, eklemler boyunca kemikleri çeken kaslardan kaynaklanır.

Dolaşım sisteminin anatomisi yüzeysel düzeyde basittir, bir pompa yani kalp, borular yani damarlar ve bunların taşıdıkları kandan oluşur. Kalp, gevşe­diğinde kanla dolan ve sıkıştığında onu vücuda iten dört odacıklı bir pompadır. Kan damarları kanı ta­şır ve vücudun farklı bölgelerine akışını düzenler. Damarlar, hormonlardan ve sinir sisteminden ge­len sinyallere göre genişleyip büzülebilen düz kas tüpleridir. Kan, trombositler, kırmızı ve beyaz kan hücreleri, çeşitli protein, hormonlar, kimyasalları içermektedir.

Solunum sisteminin temel işlevi, oksijenin so­lunması ve karbondioksitin vücuttan dışarıya atıl­ması yoluyla bizi hayatta tutmaktır.

Hormon adı verilen maddele­ri kan dolaşımına salan bezlerden oluşur. Bu hor­monlar, anatomik yapılar arasında kimyasal ileti­şime izin vererek, hedeflerine ulaştıklarında çeşitli düzenleyici etkilere neden olurlar.

Sindirim sistemi aracılığı ile yiyecekler ağız yo­luyla alınır, işlenir ve sistem içinde emilir ve ortaya çıkan atık maddeler vücuttan dışarıya atılır.

Boşaltım sistemi, kanın temizlenmesinden ve atıkların giderilmesinden sorumlu olan insan vücudunun ana filtreleme birimidir. Tüm kan sürekli olarak böbreklerden geçirilir ve ortaya çıkan istenmeyen veya toksik maddeler mesaneye geçer ve sonuçta vücuttan dışarıya atılır.

Yeni bireylerin oluşmasını kolaylaştırmak ve genlerimizi aktarmaktır. Dişi sistem yumurtaları üretir ve gelişmekte olan fetüsü doğuma kadar besler, erkek sistem ise spermi sentezler ve döllenmeye yardımcı olmak için yumurtaya doğru iletir.

Lenfatik sistem dokulardan dokular arası sıvı­nın uzaklaştırılmasında, emilen yağların sindirim­den sonra taşınmasında ve vücudun korunmasında rol oynar. Bağışıklık hücreleri ve maddeler, lenfatik sistem yoluyla hareket eder, olası istilacılar için lenf örnekleme yapar ve gerekirse bir bağışıklık tepkisi oluşturur.

Or­ganizma, hücresel bir yapıya sahip olan ve yaşam için gerekli olan tüm fizyolojik işlev­leri bağımsız olarak yerine getirebilen canlı bir varlıktır. İnsanlar da dahil olmak üzere çok hücreli organizmalarda, vücudun tüm hücreleri, dokuları, organları ve organ sis­temleri, organizmanın yaşamını ve sağlığını korumak için birlikte çalışır. Sistemlerin birleşmesi sonucunda da kompleks bir canlı varlık veya bir organizma meydana gelir.

Çekirdektir. Hücrenin DNA›sını içeren bir hücrenin merkezi organelidir.

Kas hücreleri gibi vü­cuttaki bazı hücreler, çok çekirdekli olarak bilinen birden fazla çekirdek içerir. Kırmızı kan hücreleri gibi hücreler ise hiç çekirdek içermez.

Endoplazmik retikulum (ER), çekirdeği kapla­yan ve aynı lipid çift katmanlı malzemeden oluşan zar ile sürekli olan bir kanal sistemidir. Endoplaz­mik retikulum, malzemelerin taşınması, sentezlen­mesi ve depolanmasında işlev gören hücrenin ço­ğunda geçişler sağlar.

Hücre zarı, esas olarak iki fosfolipit tabakadan oluşan son derece esnek bir yapıdır. Kolesterol ve çeşitli proteinler de bu zara gömülüdür. Tek bir fosfolipid molekülünün bir ucunda “kafa” adı verilen bir fosfat grubu ve lipid “kuyruklarını” oluşturan yan yana iki yağ asidi zinciri vardır. Bir katmanın lipid kuyrukları, diğer katmanın lipid kuyruklarına bakar ve iki katmanın ara yüzeyinde buluşur. Fosfolipid başları dışa doğru bakar; bir katman hücre içi sıvıya ve bir katman hücre dışı sıvıya bakar. Hücre içi sıvı (ICF), hücrenin sıvı iç kısmıdır. Hücre dışı sıvı (ECF), hücre zarının dışındaki sıvı ortamıdır. Lipid çift tabakası hücre zarının temelini oluş­turur, ancak çeşitli proteinlerle kaplanmıştır.

İntegral protein, zara gömülü bir proteindir. Her biri farklı işlevlere sa­hip birçok farklı türde integral protein mevcuttur. Örneğin, iyonların hücreye girmesi veya hücreden çıkması için zardan bir açıklığı uzatan bir integral protein, kanal proteini olarak bilinir. Periferik proteinler tipik olarak lipid çift taba­kasının iç veya dış yüzeyinde bulunur, ancak aynı zamanda bir integral proteinin iç veya dış yüzeyine de eklenebilir. Bazı integral proteinler, bir hücrenin kimliğini diğer hücreler tarafından tanınabilmesi için işaretleyen hücre tanıma veya yüzey kimlik proteinleri olarak hizmet eder. Bazı integral prote­inler, enzimler olarak veya komşu hücreler arasında hücre yapışmasında işlev görür.

Bir hücrenin organellerinin en büyüğü ve en belirginidir. Çekirdek genellikle hücrenin kontrol merkezi olarak kabul edilir.Çün­kü protein üretimi için tüm genetik bilgileri depo­lar. Hücre nucleusu, genetik materyal içerir ve hüc­renin aynısını yapabilme yetisine sahiptir. Aslında nucleus, protein sentezi için bir model içerir. Bu nedenle, ribozomlarla birlikte protein sentezinden sorumludur. Bu iki organel, vücudun gelişimi için ya da antrenmanlar sonucunda, protein sentezi gerçekleştirerek kas hücrelerinin büyümesini yani hipertrofisini sağlar.

Ribozom adı verilen organeller, kaba endoplaz­mik retikuluma inişli çıkışlı, pürüzlü bir görünüm verir. Bir ribozom, protein sentezi bölgesi olarak hizmet eden bir organeldir.

Golgi aygıtı, endoplazmik retikulumdan gelen ürünleri sıralamak, değiştirmek ve paketleyerek hücreden göndermekten sorumludur. Golgi aygıtı yığılmış yassı disklere benzemektedir. Endoplaz­mik retikulum gibi, bu diskler de zarlıdır. Golgi aygıtının, her biri farklı bir role sahip iki ayrı yüzü vardır. Aparatın bir tarafı veziküller içindeki ürün­leri alır. Bu ürünler aparat aracılığıyla ayrıştırılır ve daha sonra yeni veziküller içerisinde kesecikler ha­linde yeniden paketlendikten sonra karşı taraftan serbest bırakılır.

Endoplazmik retikulum iki şekilde bulunabilir: kaba endoplazmik retikulum ve düz endoplazmik retikulum. Bu iki endoplaz­mik retikulum türü çok farklı işlevler gerçekleştirir ve hücre tipine bağlı olarak çok farklı miktarlarda bulunabilir. Kaba endoplazmik retikulum (RER) olarak adlandırılır, çünkü zarında gömülü granül­ler bulunmaktadır. Bunlar ise ribozomlardır. Düz endoplazmik retikulum (SER) bu ribozomlardan yoksundur. Ayrıca endoplazmik retikulum kas hücrelerinde sarkoplazmik retikulum adını alır ve kalsiyum deposu olarak görev alırlar. Dolayısıyla sarkoplazmik retikulum, kas hücresinde uyarıların hücre zarının yüzeyinden kasılabilir kas fibrillerine iletilmesinde önemli bir rol oynar.

Mitokondri, hücrenin “enerji dönüştürücüsü” olan çift zarlı, fasulye şeklinde bir organeldir. Mito­kondri, bir dış lipid çift katmanlı zarın yanı sıra ek bir iç lipid çift katmanlı zardan oluşur. İç zar, kris­tae adı verilen büyük bir yüzey alanına sahip kat­lanmış zar yapısındadır. Bir dizi protein, enzim ve diğer moleküller, hücresel solunumun biyokimya­sal reaksiyonlarını bu iç zar boyunca gerçekleştirir. Bu reaksiyonlar, besin moleküllerinde (glikoz gibi) depolanan enerjiyi, hücreye kullanılabilir ener­ji sağlayan adenozin trifosfata (ATP) dönüştürür. Hücreler sürekli olarak adenozin trifosfat kullanır ve bu nedenle mitokondriler sürekli iş başındadır. Oksijen molekülleri hücresel solunum sırasında ge­reklidir, böylece aerobik yolla mitakondrilerde ade­nozin trifosfat üretilebilir. Vücutta çok miktarda adenozin trifosfat kullanan organ sistemlerinden biri de kas sistemidir, çünkü adenozin trifosfat kas kasılmasını sürdürmek için gereklidir.

Golgi tarafından paketlenen protein ürünlerin­den bazıları, belirli maddelerin parçalanmasında kullanılmak üzere hücre içinde kalması gereken sindirim enzimlerini içerir. Golgi tarafından salı­nan enzim içeren veziküller yeni lizozomlar oluş­turabilir veya mevcut lizozomlarla kaynaşabilir. Bir lizozom, hasarlı bir organel gibi gereksiz hücresel bileşenleri parçalayan ve sindiren enzimler içeren bir organeldir.

Lizozomlar gibi, peroksizomlar da çoğunlukla enzimler içeren zara bağlı hücresel organellerdir. Peroksizomlar, lipid metabolizması ve zehirli mad­delerin sindirilmesi gibi birkaç farklı işlevi yerine getirir.

Epitel doku, insan vücudunun biyolojik, fizik­sel ve kimyasal olarak yıpranmasına karşı vücudu korur. Epitel hücresi, hücrenin geçirgenliğini kont­rol ederek ve hücre zarından maddelerin seçici ola­rak geçişine izin veren vücut kapı bekçileri şeklinde hareket eder. Vücut içerisine alınan bütün mad­delerin bir epitel dokuyu geçmesi gerekir.

Epitel dokuları, hücrenin şekline ve meydana gelen hücre tabaka sayılarına göre sınıflandırılmaktadır. Hücre şekilleri skuamöz (düz şekilde ve ince yapıda olan), küboidal (uzun aynı zamanda geniş kutulu olan) ya da sütunlu (dikdörtgen şeklinde ve enine göre daha uzun olan) şeklinde olabilir.

Doku terimi, vücutta bir arada bulunan bir grup hücreyi tanımlamak için kullanılır. Bir doku içindeki hücreler ortak bir embriyonik kökeni paylaşır. Bir dokudaki hücreler yapısal özellikle­ri paylaşarak dokunun işlevlerini yerine getirmek için bir düzen oluştururlar. Aynı fizyolojik işlev­lere sahip ve birbiri ile özdeş olan bir grup hüc­reden oluşan yapıya doku denilmektedir. Doku, tüm organizmanın yapısal bir öğesi olup, özgün işlevler gerçekleştirir. Vücuttaki her organ birden fazla doku içerir. Bir organa duyulan gereksinim arttığında dokular, hipertrofi (hücre büyüklüğü­nün artışı) veya hiperplazi (hücrenin sayıca artışı) ile yanıt verebilir.

A. Epitel doku: Epitel doku, vücudun dış yüzeylerini, iç boşlukları ve geçiş yollarını kaplayan ve belirli bezleri oluşturan hücre tabakalarını ifade eder.

B. Bağ ve destek dokusu: Bağ dokusu adın­dan da anlaşılacağı gibi, vücudun hücre ve organlarını birbirine bağlar ve vücudun tüm bölümlerinin korunması, desteklen­mesi ve birleştirilmesinde işlev görür.

C. Kas dokusu: Kas dokusu uyarılabilir, uya­rıya yanıt verir ve hareket sağlamak için kasılır. Üç tip kas dokusu vardır. Bunlar: iskelet (istemli kasılan kas) kası, düz kas (is­temsiz kasılan kas) ve kalp kasıdır (istemsiz kasılan kas).

D. Sinir dokusu: Sinir dokusu da uyarılabilir ve vücudun farklı bölgeleri arasında iletişim kurmaya yarayan sinir uyarıları şeklinde elektrokimyasal sinyallerin yayılmasına izin verir.

1. Yüzey Epiteli

2. Glandüler Epitel

3. Sensoriyal Epitel

Vücudun dış ve iç yüzeylerini örter ve salgı bezlerinin en önemli işlevsel bölümü olarak görev yapanyüzey epitel dokusunun özelikleri şunlardır:

• Hücreleri düz katmanlar oluşturur.

• İç ve dış vücut yüzeyinde yer alır.

• Kan damarlarından yoksundur. Birkaç ayrı­calık dışında, epitel içinde kan damarı bu­lunmaz.

• Diffüzyonla beslenir.

• Diğer dokulardan bir bazal membran ile ayrılır

Yüzey epitel dokusunun işlevleri ise şunlardır:

• Koruma (örnek: deri)

• Salgı yapma (örnek: ince bağırsağın epiteli)

Sensoriyal epitel doku, duyusal epitel doku ola­rak da adlandırılmaktadır. Sensoriyal epitel doku aynı zamanda, özgün duyusal işlevler için de uyum sağlayabilir. İşte sensoriyal epitel dokusu, özgün uyaranları algılama ve iletme yeteneği olan epitel hücrelerinden oluşmuş bir epitel doku tipidir. Tat, koku, işitme ve görme duyularına ait özel duyusal alıcı hücreleri vardır.

Bütün vücutta bağ dokusu vardır ve farklı gö­revleri bulunmaktadır. Kemik, kıkırdak ve tendon gibi bağ dokuları, vücut iskeletini meydana geti­rirler. Ayrıca vücutta bağ dokusu, organları kaplar ve birbiriyle birleşerek işlevsel birimler oluşturur­lar. Bazı bağ dokusu çeşitleri, bağışıklık savunma mekanizmaları içeresinde yer alırlar. Son olarak bağ dokusu, adipositler olarak yağ depolamada, kan damarı ve lenf sisteminde hücreler arasında madde taşımasında ve yaraların iyileştirilmesinde önemli görevleri bulunmaktadır.

İnsan vücudundaki en büyük organdır ve insan vücudu­nun tamamını kaplayarak insan vücut ağırlığının yaklaşık %15’ini meydana getirir. Deri çeşitli kat­manlardan oluşmuştur: Deri katmanları; üst deri (epidermis), alt deri (dermiş=bağ doku katmanı) ve deri altı (supkutis) katmanlarından oluşur. Dermis, bol miktarda liflerden (çoğunlukla kollajen lifler) oluşan bir ağ içerir. Bu nedenle, derinin mekanik olarak en aktif bölümüdür. Bu tabaka ayrıca kıl follikülleri, salgı bezleri, kan damarları, bağ doku­su hücreleri, bağışıklık sistemin hareketli hücreleri ve sinir dokusunu içerir. Tüm deri yüzeyi yaklaşık 300.000 soğuğa duyarlı nokta ile soğuk algılayı­cılara sahipken buna karşın, sadece 30.000 sıcağa duyarlı algılayıcılar ile kaplanmıştır. Bu bağlamda soğuk ortamda güçlü ve rahatsız edici duyarlılık daha yüksektir.

Derinin işlevleri:

• Epitel ve salgı bezlerinin salgılarıyla vücudu mekanik, kimyasal, termal hasardan ve bir­çok mikroptan korur.

• İçerdiği bağışıklık hücrelerinden dolayı, vücudun zararlı bir etkene karşı koruyucu kendi mekanizması vardır.

• Kan damarlarını büzer veya genişletir böy­lece kan akımını düzenler ve salgı bezleriyle vücuttan su kaybını sağlayarak vücut ısısını düzenler.

• Suyun vücuttan buharlaşmasına karşı vücu­du koruyarak ve elektrolit içeren çözeltileri dışarı atarak sıvı-elektrolit dengesinin dü­zenlenmesine yardım eder.

• Sinir sonlanmalarını içerdiğinden dolayı basınç, ısı ve ağrı duyumları için alıcı bir organdır.

• Otonom sinir sistemi mesajlarının iletilme­siyle, bir iletişim organı görevini üstlenir (örneğin; yüz kızarması, solması ve tüylerin ürpermesi gibi).

• Yaraların iyileşmesini sağlar. Yenilenme sü­reci boyunca vücut yıpranmış ve hasar gör­müş hücrelerin yerine yenilerini koyabilir, doku ve organları yenileyebilir. Kas ve sinir dokusunun tersine deri ve bağ dokusu, iyi bir yenilenme potansiyeline sahiptir. Ke­mikteki bir kırık veya bir deri yaralanması, genellikle kalıcı iz bırakmadan iyileşir.

Glandüler epitel dokusu, salgı bezi epiteli ola­rak da adlandırılmaktadır. Glandüler epitel doku, yüzeylerine mukus ve spesifik kimyasal bileşikler salgılama ve salma yeteneğine sahiptir. Örneğin ince bağırsağın epiteli, sindirim enzimlerini ser­best bırakır. Solunum yolunu kaplayan hücreler, gelen mikroorganizmaları ve partikülleri yakalayan mukus salgılar. Bir glandüler epitel birçok salgı hücresi içerir.

Glandüler epitel dokusunun özellikleri şunlardır:

• Belirli maddelerin yapımı ve vücuda dağılı­mında görev yapar (salgılama ve boşaltım).

• Kendine özgü epitel hücreleri içerir.

• Ürünlerinin vücut tarafından kullanılması­na ya da vücuttan atılışına göre salgı bezleri iki tipe ayrılabilir: Egzokrin (dış salgı bezle­ri) ve endokrin (iç salgı bezleri). Egzokrin bezler: ürün (salgı), ya doğrudan ya da bir boşaltım kanalı ile (örnek: ter bezleri, tük­rük ve gözyaşı bezleri, sindirim salgı bezle­ri) vücudun dış ya da iç yüzeylerine dağılır. Örneğin fiziksel aktivite sırasında, vücudun artan iç ısıya uyum sağlaması için öncelik­le ter bezleri daha fazla çalışarak, daha bol miktarda ter yapar, böylece vücut da daha ekonomik çalışır. Endokrin bezler: bu bez­ler kanal sistemi içermez ve ürünlerini (hor­monlar) ilgili hücre veya organa ulaştırması için kan akımına doğrudan verirler. Örne­ğin hipofiz, tiroid ve böbrek üstü bezleri.

Mezenkim, embriyonal yağ dokusudur ve yal­nızca fetüste bulunur ve diğer dokuların geliştiği te­mel maddedir. Mezenkim, gelişen embriyodaki üç ana tabaka olan ektoderm, mezoderm ve endoderm arasındaki boşlukları dolduran ve özellikle mezo­dermden kaynaklanan hücre kümesidir.

Bağ dokusu hücreleri, sabit bağ dokusu hücreleri ve hareketli bağ dokusu hücreleri olarak 2’ye ayrılır:

1. Fibrosit olarak da bilinen sabit bağ dokusu hücreleri, hücreler arası şekilsiz maddenin çoğunu ve bağ dokusu liflerinin temel bile­şenlerini oluşturur.

2. Hareketli bağ dokusu hücreleri (örnek: be­yaz kan hücreleri, plazma hücreleri… vb), hücreler arası maddenin oluşumuna katılmaz. Bağışıklık savunma mekanizmasının öğeleridir.

Üç tipi vardır: kollajen lifler, elastik lifler ve retiküler lifler.

Kollajen lifler: Bağ dokusu liflerinin bü­yük bir parçasını oluşturan kollajen lifler, hemen hemen bütün vücut bölümlerinde yer alır. Kollajen lifler, vücutta yapı blok­larıdır. Çekme kuvvetinin gerekli olduğu bütün vücut bölgelerinde kollajen lifler kullanılır. Lifin çapı, sürekli kullanımla artar, yaşlanmayla azalır. Klinik açıdan bir eklem zorunlu olarak uzun süre hareketsiz kaldığında eklemin bağlarındaki ve kapsü­lündeki kollajen lifler kısalır. Bu ise, eklem­de geçici bir sertliğe yol açar. Egzersiz, bu durumu genellikle düzeltir.

Elastik lifler: Bunlar temelde, yapıları ve özellikleri ile kollajen liflerden ayrılır. Elas­tik lifler belirgin olarak daha incedir, dallara ayrılır ve üç boyutlu bir ağ oluştururlar. Es­nek oluşları, en temel özellikleridir. Dinlen­me durumundaki uzunluklarının %150’sine kadar uzayabilirler. Çekme hareketi dur­duğunda lifler, dinlenme durumundaki uzunluklarına dönerler. Bu durum, elastik liflerden zengin organların kendiliğinden kasılmasına olanak verir. Böylece kas siste­minin işinin azalmasına ve enerji kaybının genelde önlenmesine yardımcı olur. Elastik lifler dinlenme durumda iken hafif büküm­lüdür. Böylece ani bir gerilmeyi karşılayabi­lir. Elastik lifler, özellikle biçimlerini sürekli değiştirmek zorunda olan elastik ligament­ler, bağlar, deri altı dokular gibi yapılarda ve akciğerler gibi organlarda bulunur. Yaşlılık ve hareketsizlik, elastik liflerin esnekliğinde bir azalmaya yol açar.

Retikulum lifleri: Vücuttaki en ince liflerdir. Esnek olup, tersinir bir biçimde genişleyebilirler. Ağ biçiminde örülmüş yapıları, genişletici ve baskılayıcı kuvvetlerden etkilenir. Retiküler lifler, salgı bezleri, karaciğer, yağ ve kas hücreleri gibi birçok or­ganı örter ve kemik iliği gibi diğer organlar için de yapı iskeleti görevi yaparlar.

1. Mezenkim doku

2. Jelatinli bağ dokusu

3. Retiküler bağ dokusu

4. Yağ dokusu

5. Gerçek bağ dokusu

Bu oluşum, yalnız göbek kordonunda ve ço­cukların diş pulpasında bulunan damar ve sinirden zengin bağ dokusudur.

Embriyonal bağ dokusu da denilen retiküler bağ dokusu ağ şeklindedir. Bu doku, dalak, lenf düğüm­leri ve kemik iliği gibi organların bir yapı iskeleti olarak görev yapar. Destekleyici işlevlerine ek olarak retikulum hücreleri, fagositler (hücresel artıkları ve yabancı maddeleri içine alarak yok eden hücreler) ve hareketli hücreler şeklinde görev yaparlar.

Yağ dokusu, bağ dokusunun özel bir biçimidir. Yağ hücrelerin yağı depolama yeteneği olması se­bebiyle yağ, hücre aralarında değil hücre içerisinde depolanmaktadır. Vücudun ihtiyacından daha fazla oranda kalori alımı, kilo almaya sebep olur. Kilo alma ise, yağ hücre sayısının artmasından ziyade, yağ hücre büyüklüğünün artması sebebiyledir. Vü­cutta yağ dokusu, vücut ağırlığının yaklaşık %10 ile %20’sini meydana getirmektedir.

Yağ dokusunun işlevleri aşağıdaki biçimde sınıf­landırılabilir:

• Mekanik olarak koruma: vücuda gelen dar­benin şiddetini tamponlayarak koruma (ör­neğin ayak tabanları).

• Organların arasındaki boşlukları doldurma.

• Vücudun dış ortama karşı yalıtımını sağlama.

• Vücutta enerji ve su depolama.

• Yapısal yağ: Bu tip yağ hücreleri, retiküler ve kollajen liflerce çevrilmiştir. Basınç al­tındayken yağ hücrelerinin biçimi değişir, lifler gerilir ve basıncı tamponlar. Ayak tabanı ve kalçalarda bu nitelikte yastıklar bulunmaktadır. Vücudun diğer bölgelerinde ise yapısal yağ, vücuttaki bazı boşlukları dol­durma ve organların yerlerini ve duruş pozis­yonlarını koruma görevi yapmaktadır.

• Depo edilen yağ: Yağ, tüm yiyecek madde­leri içinde en yüksek kalori değerine sahip olanıdır. Bu yüzden vücut, yağ birikimleri ile büyük bir enerji kaynakları depolayabi­lir. Depolama, özellikle deri altı dokularda ve karın boşluğunda yer alır. Yağ dokusu, ölü bir doku değildir ve kan damarları ile beslenerek sürekli bir değişim içindedir. Vücutta aşırı yağ birikimi, özellikle kalp ve dolaşımdaki yüklenmeyi gösterir ve yaşam süresini kısaltır.

Gerçek bağ dokusunun tipleri şunlardır:

Gevşek bağ dokusu: Vücudun en yaygın bi­çimde bulunan dokusudur. Kan damarları, sinirler ve tüm vücut organlarının çevresin­de ve içerisinde bulunmaktadır. Vücutta ge­reksinim duyulan yerlerde, bir dolgu ve bağ­lantı maddesi gibi görev yapar. İnterstisyel (dokular arası) boşlukları doldurduğundan, sıklıkla interstisyel bağ dokusu olarak söz edilir. Bol miktarda şekilsiz temel madde ve birçok hareketli bağ dokusu hücresi içeren hücreler arası geniş boşluklarla karakterize­dir. Gevşek bağ dokusu, elastik, retiküler ve özellikle de kollajen liflerden oluşmuş üç bo­yutlu bir ağ içerir. Bu yapı ve bileşim, hem birbirine komşu doku ve organlar arasında bir hareketliliğe, hem de aşırı olmayan bir durağanlığa izin verir. Bu lifler, dinlenme durumuna dönüş gibi bir devinime de olanak tanırlar. Bağ dokusu hücreleri olan fibrositler, liflerin arasında ayrı ayrı yerleşmişlerdir. Vücutta herhangi bir bölgede yaralanma olduğunda, öncelikler gevşek bağ dokusundaki fibrositler, o bölgeye giderek yara yüzeyini kaplarlar daha sonra ise yara izi meydana getirirler. Yani, yaralanmada bir bağ dokusunun yerine başka türde bir bağ dokusu geçer. Gevşek bağ dokusunun yenilenme özelliği olduğu için yara iyileşme­sinde önemli görevleri bulunmaktadır.

Sıkı bağ dokusu: Düşük miktarda temel madde ve az sayıda hareketli bağ dokusu hücresi içerir. Liflerden zengin, ancak gö­receli olarak da hücreden fakirdir. Gevşek bağ dokusu ile karşılaştırıldığında, düşük bir metabolik hızı vardır. Başlıca kollajen lif demetlerinden oluştuğu için, mekanik zor­lanmalara çok dirençlidir. Bu nedenle liga­mentler (bağlar), fasya, kas ve tendon kılıfı gibi vücudun özellikle gerilme ve sıkıştır­ma kuvvetlerine maruz kalan bölgelerinde bulunur. Kaslarla karşılaştırıldığında, bağ dokusunun metabolizması yavaştır, etkisini zor gösterir. Artan yüklenme ya da yaralan­madan sonra doku yenilenmesine, ancak yavaş bir işlevsel uyum gösterebilir.

1. Tendon 2. Kıkırdak 3. Kemik

Kasın oluşturduğu kuvveti ilgili kemiğe ve ekleme iletir.

Tendonların yapısı; kirişler, kiriş hücreleri ile kollajen fibriller, elastik fibriller ve dolgu maddelerinden oluşmuştur.

İlerleyen yaş, kuvvet ve gerilme kapasitelerinde %20’lik bir düşüşe neden olur. Yağ birikiminde ve liflerdeki bir artışla birlikte tendon hücrelerinin sayısında ve temel maddede bir azalmanın oluşu, yaşlanma sürecinin tipik bir özelliğidir.

Kasın origosu; kasın kemiğe bağlandığı noktayı, kasın insersiyosu ise kasın sonlandığı, tutunduğu, yapıştığı, yeri ifade etmektedir. İnsersiyo olarak da bilinen bu yapışma, tendonun kemiksel yapıdaki hedef organa geçişini ifade eder.

• Vücut yapısı ile seçilen spor arasında uyumsuzluk olması.
• Yüklenme şiddetinin birden aşırı arttırılması.
• Yüklenmeden sonra yeterli dinlenme süresinin olmaması.
• Yetersiz antrenman durumu.
• Sentetik, asfalt, yumuşak arazi…vb. gibi zeminlerin vücut üzerindeki etkileri.
• Spor dalına uygun olmayan spor araçlarının ve malzemelerinin kullanımı.
• Kassal dengesizlik ya da düz taban olma gibi ortopedik problemler

Kıkırdak dokunun beslenmesi yüzeyinde bulunan kılcal damarlardan ya da eklem kıkırdağı içerisindeki sıvıdan gerçekleşir. Yaşlanma ile birlikte kıkırdak sıvı içeriği de azalmaktadır. Bu azalma ise kişinin esnekliğinde bir azalmaya sebep olmaktadır. Kıkırdak dokusunun metabolizması düşüktür ve yenilenme özelliği de sınırlıdır.

Üç tip kıkırdak dokusu vardır:

• Fibröz kıkırdak

• Hiyalin kıkırdak

• Elastik kıkırdak

• Fibröz Kıkırdak

Kemiğin yapısında kollajen olmazsa daha kırılgan olur ve daha kolay bir şekilde parçalanabilir. Fakat kemiğin yapısında mineral kristalleri olmazsa da kemik daha fazla esnek olur ve vücuda daha az destek sağlar.

Kemik çok damarlı bir doku olduğu için kıkırdak dokuya göre yaralanmaları daha kısa süre içerisinde iyileşir. Kemik dokusunun basınç direnci, kıkırdak dokusundan 10 kat daha fazladır. Kemiğin bu özelliği, inorganik maddelerin ve organik maddelerin birleşmesi sebebiyledir. İnorganik tuzların hücreler arası maddeye çökmesiyle oluşan kemik dokusu, bükülüp, kesilemeyecek sertliktedir.

Kemiğin inorganik madde ve oranları şu şekildedir:

• kalsiyum fosfatın oranı %85
• kalsiyum karbonatı oranı %10
• alkali tuzlar magnezyumun oranı %5.

Kemiğin organik madde ve oranları ise şu şekildedir:

• kollajen liflerin oranı %95
• şekilsiz temel madde oranı %5.

Kemik mineral içeriği yaşa bağlı olarak değişir. 40’lı yaşlarda iskelet en yüksek kemikleşme düzeyine ulaşır. Bu yapı, yaşa bağımlı olarak kemik içeriği 40’lı yaşlarda 30’lu yaşlara göre % 30 oranında azalır. Kemik, osteosit olarak adlandırılan hücreleri de içerir. Osteosit hücreleri, kemiğin yapımı, yıkımı ve yapısal değişikliklerinden sorumludur. Yeni doğan bebeklerde 305 adet kemik bulunmaktadır. Bu sayı yetişkinlik çağında bazı kemiklerin birbirleri ile kaynaşması sonucunda 206’ya düşmektedir.

• Vücuda etki eden yerçekimi kuvvetine karşı direnmeye katkı sağlar.
• Kas kuvvet oluşumunu sağlar.
• İç organların korunmasını sağlar.

Biçim ve yapı açısından çizgili kas ve düz kas olmak üzere 2 tip kas bulunmaktadır. Çizgili kaslar ise, iskelet kası ve kalp kası olarak ayrılmaktadır. Çizgili ve düz kasların arasındaki en belirgin fark, çizgili kasta ışık ve elektron mikroskopuyla görülebilen, çizgi şeklin de ince hatların varlığıdır. Düz kasta böyle çizgilenmeler bulunmaz. Üstelik çizgili kas, sinir donanımını somatik sinir sisteminden, düz kas ise otonom sinir sisteminden sağlar. Düz kasın kasılmaları, istemsiz, yavaş ve sarmal biçimindeyken, çizgili kasın kasılması istemli, hızlı ve düzgündür.

Sinir dokusunun özellikleri, uyarılabilmesi, vücutta iletişim sağlayan elektrokimyasal sinyalleri gönderip alabilmesidir.

Nöron ve nöroglia olmak üzere 2 temel hücre tipi sinir dokusunu meydana getirmektedir. Nöron (sinir hücresi), biyokimyasal olarak aksiyon potansiyelleri aracılığı ile uyarıyı vücuttaki ilgili hücrelere iletir. Nöroglia, uyarıların vücutta yayılmasını düzenlemede görev alır ve nöronları destekler.

İskelet kası: Uzun silindirik lif, çizgili, çok sayıda periferik yerleşimli çekirdek.

İstemli hareket, ısı üretir, organları korur. Kemiklerin etrafında ve ağız ve boşaltım gibi vücuda giriş noktalarının çevresine bağlı kaslar.

İskelet kası, tendonlar aracılığı ile kemiğe bağlanır ve kas kasılması sonucunda vücudun hareketi, yüz ifadeleri, vücudun duruşu ve vücudun farklı istemli hareketleri gerçekleştirilir. Vücut kütlesinin %40’ı iskelet kasından meydana gelmektedir. Ayrıca iskelet kası, kasılma sonucunda bir yan ürün olarak ısı üretmektedir. Üretilen bu ısı ise vücudun termal iç dengesini korumak için kullanılır. Örneğin, vücudun titremesi, kişinin sıcaklığı normal vücut sıcaklığından daha az algılaması sonucu bir tepki olarak iskelet kaslarının istemsiz bir şekilde kasılmasıdır

Kalp kası: Kısa, dallı, çizgili, tek merkezi çekirdek. Kan pompalama. Kalp.

Kalp kası, kalp duvarlarını meydana getirir. Kalp kası hücreleri yani kardiyomiyositler de mikroskop altında çizgili şekilde görülürler. Kalp kası çizgili olmasına karşın, otonom sinir sisteminin kontrolü altındadır ve doğuştan otomatik çalışır. Bu yüzden özel bir kastır. Her kas hücresi sitoplazma ile çevrili, bir veya daha fazla çekirdek içeren uzun kas hücrelerinden oluşur. Çekirdek kalp kası ve düz kas liflerinde, hücrenin merkezinde yer alır. Herhangi bir dış uyaran olmadan kendi iç ritimleri ile kasılmaları kardiyomiyositlerin en temel özelliğidir. İstemsiz olarak kasılan kalp kası bütün vücuda kanın pompalanmasını sağlar.

Düz kas: Kısa, iğ şeklinde, belirgin çizgi yok, her lifte tek çekirdek. İstemsiz hareket, besinleri hareket ettirir, solunumun istemsiz kontrolü, salgıları hareket ettirir, damarlardaki kan akışını kasılma yoluyla düzenler. Ana organların ve geçit yollarının duvarları.

Düz kas dokusu, iç organlardaki istemsiz hareketlerinden sorumludur. Sindirim sistemi, üreme sistemi, boşaltım sistemi, solunum sistemi ve damarların kasılma özelliğini meydana getirirler. Her hücre tek çekirdekli ve görünür çizgileri olmayan iğ şeklindedir. Düz kas, hızlıdan ziyade, yavaş ve uzun süreli bir kasılmanın gerekli olduğu yerlerde bulunur. Düz kas hücreleri, belli bir kasılma durumunda uzun süre kalabilirler.

Eksenel iskelet: kafatası, işitsel kemikler, dil kemiği, kaburgalar, vertebral kolon, sternum, sakrum, kuyruk sokumudur.

Apendiküler iskelet: omuz kuşağı, üst eks­tremite, pelvik kemer, alt ekstremitedir.

İki veya daha fazla kemiğin birleş­tiği yerde eklem adı verilen yapılar bulunur. Tüm insan vücudunda çok sayıda eklem bulunmakta­dır fakat en önemlileri kranial, temporomandibu­lar, omuz, dirsek, bilek, kalça, diz ve ayak bileği eklemleridir.

• Craniumda : 8 adet kemik

• Yüzde : 14 adet kemik

• Kulakta: 6 adet kemik

• Columna vertebraliste : 26 adet kemik

• Sternumda ve Kostalarda: 25 adet kemik

• Üst ekstremitede : 64 adet kemik

• Hyoid kemiği: 1 adet kemik

• Alt ekstremitede : 62 adet kemik

Ancak bu kemiklerin yalnızca 177 tanesi istem­li hareketin oluşumuna katkıda bulunur. Dişlerden sonraki vücuttaki en sert yapı kemiklerdir. Yetişkin bir insanın vücudunun ağırlığına göre ortalama %15’i kemik yapıdır ve toplam vücudunun ağırlığının yaklaşık 5-6 kilogramı kemik yapıdır.

1.Vücuda şekil verilmesi ve bu vücut şeklinin koruması

2.Vücuttaki iç organların dış ortamdan korun­ması

3.Vücutta kan hücrelerinin üretimi ve yağ deposu

4. Fosfat ve kalsiyum depolanması

5. Kemikler vücudun hareketlerinde kaldıraç görevi görürler.

Uzun kemik, kısa kemik, yassı kemik, düzensiz kemik ve sesamoid kemik olmak üzere 5 grupta incelenebilir.

Uzun kemikler özellikle kol ve bacaklarda bulunurlar. Örneğin; üst ekstremitelerde (hume­rus, ulna, radius) ve alt ekstremitelerde (femur, ti­bia, fibula) ve ayrıca ellerde (metakarpals, falanks) ve ayaklarda (metatarsallar, falankslar) bulunurlar. Uzun kemikler, kaslar kasıldığında hareket eden sert çubuklar olarak işlev görürler. Kas kuvvetinin aktarılması için bir kaldıraç sistemi işlevini görürler.

İnsan iskeletindeki kısa kemikler, el bileklerinin karpallarında ve ayak bileklerinin tarsallarında bu­lunur. Kısa kemikler, bazı sınırlı hareketlerin yanı sıra stabilite ve destek sağlar. Kısa kemikler, sün­gerimsi gözenekli kemiklerdir ve daha çok destek kuvveti sağlayıcı işlevleri bulunmaktadır. Bu tip ke­mikler kayma tipi hareketlerin oluşumuna katılırlar.

Kraniyal (kafatası) kemikleri, kürek kemikleri (omuz bıçakları), sternum (göğüs kemiği) ve kaburgalar bulunur. Yassı kemikler, kas­lar için bağlantı noktaları görevi görür ve genellikle iç organları korur. Coxae kemiği (kalça kemiği) ve scapula kemiği (kürek kemiği) dışında hareketin oluşumuna çok az katılırlar.

Düzensiz bir kemik, kolayca karakterize edilen bir şekle sahip olmayan ve bu nedenle başka bir sınıflandırmaya uymayan bir kemiktir. Belir­li bir şekle sahip olmayan kemik türüdür. Kemik üzerinde oluşan baskılara karşı gelebilen sağlam kemiklerdir. Bu kemikler, omuriliği destekleyen ve onu basınç kuvvetlerinden koruyan omurlar gibi daha karmaşık şekillere sahip olma eğilimindedir. Yüzün birçok kemiği, özellikle dişleri içeren çene kemikleri, omurlar düzensiz kemikler olarak sınıf­landırılırlar.

Sesamoid kemik, tendonlarda oluşan küçük, yuvarlak bir kemiktir. Sesamo-=“susam” ve -oid = “benzer” kelime birleşimiyle susamsı kemik de de­nilmektedir. Tendonlar, kemikleri kaslara bağlayan yoğun bir bağ dokusudur ve bir eklemde büyük miktarda basıncın üretildiği sesamoid kemikler­den oluşur. Sesamoid kemikler, aşırı kuvvetlerin üstesinden gelmelerine yardımcı olarak tendonları korur, aynı zamanda tendonların ve bağlı kasların daha etkili olmasına izin verir. Sesamoid kemikler özellikle ayak, el, dizlerle ilişkili tendonlarda bulu­nur. Örnek olarak dizdeki patella verilebilir.

Kafatası, omurga, omuz kemeri, üst ekstremite, pelvik kemer ve alt ekstremite.

Omurga, insan vücudunun merkezi veya orta iskelet eksenini oluşturur. Omuriliği korur, başın durmasını ve hareket edebilmesini sağlar. Ayrı­ca omuz kemerine destek olur ve pelvik kemerin bağlantılarını yapar. Vertebra denilen 33-34 adet kemik bölümünden oluşur. Bunlar sacrumun üze­rinde küçük omurlar arası eklemler, omurlar arası diskler ve sağlam bir ligament sistemiyle birbirleri­ne bağlanmıştır.

Üst ekstremitenin gövdeye bağlanması omuz kemeri aracılığı ile gerçekleşir. Scapula, clavicula ve sternumdan oluşan omuz kemeri, gövdeye hareketli bir biçimde bağlıdır. Bir kas askısıyla olduğu yerde asılı tutulur. Bu kemerin toraksla kurduğu kemiksel bağlantı, işlevsel olarak küre ve çukur eklem tipin­dedir. Bu düzenleme, üst ekstremitenin maksimal hareketliliğine izin vermek için temeldir. Üst eks­tremiteyi oluşturan kemikler ise şunlardır: el ve el parmak kemikleri, radius, ulna, humerus kemikleri­dir. Ayrıca üst ekstremite, yakalama, tutma ve ifade etme aracı olarak görev yapar.

Üst ekstremiteye benzer şekilde, alt ekstremitenin de gövdeye bağlanmasını sağlayan bir kemer yapı vardır ve buna pelvik kemer denilmektedir. Pelvik kemer, iki kalça kemiği ve sacrumdan oluşmuştur. Kalça kemiği üç kemiğin birleşmesinden oluşur. Bunlar; ilium, ischii ve pubis kemikleridir. Pelvik kemerle birleşen alt ekstremiteyi oluşturan kemikler ise şunlardır: ayak ve ayak parmak kemikleri, ayak bileği kemikleri, fibula, tibia, femur kemikleridir. Büyüklüğü, bileşenlerinin sağlamlığı ve aslında birbirinden ayrı olan bu bileşenlerin, tek bir birim oluşturmak üzere birleşmesiyle, pelvik kemerin des­tekleyici bir yapı olarak önemi açığa çıkar.

1. Diartroz (diarthrosis: oynar eklem): Diartroz, bir eklemde karşılıklı olarak kemikle­rin birbirlerine hareketli bir şekilde bağlanmasıdır. Kemik uçları birbirlerine göreceli olarak hareket edebilirler. Böylece gerçek bir eklem oluştururlar.

1. Sinartroz (synarthrosis: oynamaz eklem): Sinartroz, kemiklerin bir ara dokuyla sağlam biçimde birbirine bağlanmasıdır. Bu tür eklemlerin hareketliliği hiç yoktur ya da çok kısıtlıdır. Bunlar oynamaz ya da az oynar eklemlerdir.

1. Tek eksenli eklemler

• Menteşe eklem (ginglimus); dirsek eklemi ve parmak kemikleri arasındaki eklemleri
• Dingil eklem (trochoid); dönme hareketleri gerçekleşti­rilir. Dirsek kemikleri arasındaki eklemleri ve birinci ve ikinci boyun omurları arasın­daki eklem.

2. Çift eksenli eklemler

• Kondiloid eklem (condyloid);el tarak kemiklerinin parmak kemikleri ile yaptıkları eklemleri gösterebiliriz.
• Eyersi eklem (sellaris); baş parmak tarağı ile el bilek kemikleri arasın­daki eklemdir.

3. Üç eksenli eklemler

• Küresel eklem (sphaeroidea); omuz, vücudun en ha­reketli ve en kolay yaralanabilen eklemidir. Bu eklem üç eksenli olup çok geniş hare­ketlere olanak tanır. Bunlar; fleksiyon-eks­tansiyon, abduksiyon-adduksiyon, sirkum­duksiyon, horizontal fleksiyon, horizontal ekstansiyon ve medial rotasyon-lateral ro­tasyon hareketleridir.
• “Civata somunu” şeklinde eklem; he­men hemen her yöne; ekstansiyon ve flek­siyon, adduksiyon ve abduksiyon rotasyon gibi çok fazla eksen doğrultusunda hareket gerçekleştirebilir. Omuz ve kalça eklemleri bu tipe örnektir.

4. Belli bir ekseni olmayan eklemler; el bileği kemik­leri ya da omur kemerleri arasındaki eklemleri verebiliriz.

Sinartroz, kemiklerin bir ara dokuyla sağlam biçimde birbirine bağlanmasıdır. Bu tür eklemlerin hareketliliği hiç yoktur ya da çok kısıtlıdır. Bunlar oynamaz ya da az oynar eklemler olup genel özel­likleri şu şekildedir:

1. İlk iki tipteki eklemler olan kavitesiz eklem­ler kartilaginöz ve fibrözdür. Kemik taslak­lar arasındaki mezankim dokusu, kıkırdak ve fibröz doku özelliği kazanmıştır.
2. Üçüncü tipde ligamentözdür. Bunlar ger­çek eklem olmayıp kemikler arasında liga­mentöz ilişkisi vardır.
3. Kavitesiz eklem aralığında, eklem kapsülü veya sinovyal sıvı… vb. bulunmaz.

• Sindesmoz (syndesmosis) (fibröz bağ doku yapısında)

Birbirine tamamen bitişik veya çok az ara­lıklı iki kemik bir veya daha fazla ligamentle diğer bir deyişle bağ ile bağlanmıştır. Ge­nellikle özelliği olmayan sınırlı bir hareket oluşturur. Örnek olarak kürek kemiğinde coracoid çıkıntı ve akromion arasındaki bağlantıyı; radius ile ulnanın orta birleşim­lerini ve tibia ve fibulanın alt ucundaki bir­leşimleri verebiliriz.

• Sinkondroz (synchondrosis) (kıkırdak ya­pısında)

Eklem ara dokusu fibröz kıkırdak ya da hyalin kıkırdak olabilir. Fibröz kıkırdak tipe örnek olarak vertebra yani omur göv­deleri arasındaki eklemler verilebilir. Bunlar hafif dönme şeklindeki hareketlere izin ve­rirler. Hyalin kıkırdak ise hafif kayma tipi hareketlere izin verir. Örnek olarak da uzun kemiklerin epifizindeki kıkırdak tabakası birleşmeleri gösterilebilir.

• Sinostoz (synostosis) (kemik özelliğinde)

Sinostoz eklemlere dikişsi eklemler de de­nilmektedir. Kemiklerin uçları fibröz doku­sundan bir plak aracılığıyla birleşmiştir ve bu plak periostla devam eder. Herhangi bir hareket söz konusu değildir. Örnek olarak kafatası kemiklerini verebiliriz.

1. Eklem ligamentleri.

2. Kassal yapılar

3. Fascia ve deri

4. Atmosfer basıncı

5. Kemik yapısının yüzeyi

• Tek baş içeren kaslar: Örneğin; brachialis kası

• İki baş içeren kaslar: Örneğin; biceps brachii kası

• Üç baş içeren kaslar: Örneğin; triceps brachii kası

• Dört baş içeren kaslar: Örneğin; quadriceps femoris kası

Yumuşak ve sert dokulardır. Eklem hareket genişliği; eklemin yüzey şekli, bağların sınırlandırıcı etkileri ve kasların kontrol etmeye yönelik hareketleri gibi çeşitli etkenlere bağlıdır. Kaslar ve tendonlar, eklemin stabilitesini aynı zamanda eklemin hareket etme derecesini belirleyen en önemli faktörlerdir. Eğer birisi dizlerini bükmeden parmakları ile yere temas ederse hamstring tendonlarının gerginliği belirgin şekilde hissedilir. İyi gelişmiş kas dokusu ve aşırı yağlılık hareketleri kısıtlar. Gelişmiş kol kasları ön kolun fleksiyonunu engellerken, karındaki yağ dokusu gövde fleksiyonunu sınırlar. Ayrıca; cinsiyet, vücut yapı tipi, kalıtım, iş türü, kişisel egzersiz alışkanlıkları, fiziksel uygunluğun o anki durumu ve yaş da eklem hareket genişliğini belirleyen faktörlerdendir. Ayrıca kasların üzerinden uzandıkları çeşitli eklemlerde hareket, kasların maksimal olarak kasılmasıyla sınırlandırılır. Örneğin, el bileği maksimal fleksiyonda iken yumruk yapılamaz. Eklemi yapan kemiklerin kendileri tarafından da hareket sınırlandırılır. Örneğin dirseğin ekstansiyonu, olecranon tarafından durdurulur.

• Fusiform kas: İğ şeklinde olan kaslardır. Bu kas tipi paralel lif düzeni içerir. Örneğin; biceps brachii kası.
• Unipennat kas: Tek sıralı tüysü yapılanma gösteren kaslardır. Örneğin; extensor digitorum longus kası, tibialis posterior kası.
• Bipennat kas: Çift sıralı tüysü yapılanma gösteren kaslardır. Örneğin; quadriceps femoris kası.
• Multipenniform kas: Çoklu tüysü yapıyasahip kaslardır. Örneğin; pectoralis major kası ve deltoid kası gibi.

• Anterior (veya ventral): vücudun önünü veya ön tarafına doğru olan yönü.
• Posterior (veya dorsal): sırtı veya vücudun arkasına doğru olan yönü.
• Superior (veya cranial): vücudun başka bir bölümünün üzerinde olan veya üstünde bir pozisyonu.
• Inferior (veya kaudal): vücudun başka bir bölümünün altında olan veya alt tarafında bir konumu.
• Lateral: vücudun yan tarafına doğru olan tarafı veya yönü.
• Medial: vücudun ortasını veya ortasına doğru olan yönü.
• Proksimal: bir uzuvda bağlanma noktasına veya gövdeye daha yakın olan bir pozisyonu.
• Distal: bir uzuvda bağlanma noktasından veya gövdesinden daha uzakta olan bir pozisyonu.
• Superficial (yüzeysel): vücudun yüzeyine daha yakın bir konumu.

1. Sagital düzlem
2. Frontal düzlem
3. Transvers düzlem

1. Frontal eksen veya horizontal eksen: Vücudun solundan sağına doğru uzanan eksen frontal eksen veya horizontal eksendir.
2. Sagittal eksen: Vücudun önünden arkasına doğru uzanan eksen sagittal eksendir.
3. Vertikal eksen veya dikey eksen: Vücudun yukarısından aşağısına doğru dikey uzanan eksen vertikal eksen veya dikey eksendir.

Abduksiyon, adduksiyon, lateral fleksiyon, hiperabduksiyon, hiperadduksiyon

hareketleridir.

1. Abduksiyon (Vücut merkezinden uzaklaştırma: Vücudun orta çizgisinden uzaklaştırma hareketi abduksiyondur. Genel olarak üst kol ve uyluk tarafından yapılan uzaklaştırma hareketleri için kullanılmaktadır.
2. Adduksiyon (Merkeze yaklaştırma): Abduksiyon hareketinin tersi olarak yapılan bir harekettir. Vücuttan uzaklaştırılmış bir ekstremitenin vücudun orta çizgisine yakınlaştırılması adduksiyondur.
3. Lateral fleksiyon (Yana doğru bükme): Gövdeyi veya başı yana doğru bükme hareketi lateral fleksiyondur. Ayrıca el bileği  için de kullanılmaktadır. El bileğini, ulna kemiği yönünde bükme hareketi ulnar fleksiyon olarak adlandırılırken, el bileğini radius kemiği yönünde bükme hareketi ise radial fleksiyon şeklinde tanımlanır. Lateral fleksiyon hareketinden tekrar başlama pozisyonuna dönüş ise, lateral fleksiyonun düzeltilmesi şeklinde belirtilir.
4. Hiperabduksiyon (Aşırı uzaklaştırma): Hiperabduksiyon hareketi de üst kol için kullanılmaktadır. Düşeye kadar vücuttan uzaklaştırılan kolun buradan sonraki

uzaklaştırılma halidir.

Oblik düzlemlerde diyagonal (oblik) hareketler yapılır. Örneğin teniste kolun gergin olarak arkadan öne hareketi esnasında alt ekstiremitenin hareketi oblik düzlemde yapılan bir harekettir.

İnternal ve eksternal rotasyon, sağa ve  sola rotasyon, supinasyon-pronasyon, horizontal  adduksiyon ve horizontal abduksiyondur.

1. İnternal rotasyon ve eksternal rotasyon (İçe döndürme ve dışa döndürme):

Uyluk ve üst kol veya alt ekstremitelerin içe doğru ve dışa doğru döndürülmesi hareketleri

2. Sağa rotasyon sola rotasyon (Sağa döndürme ve sola döndürme): Başın ve boynun sağa ve sola doğru çevrilmesi.
3. Supinasyon: Ön kolun dışa döndürülerek elin avuç içinin öne ya da yukarıya doğru getirildiği hareket
4. Pronasyon: Ön kolun içe döndürülerek elin avuç içinin arkaya ya da aşağıya getirildiği pozisyon
5. Horizontal adduksiyon: 90 derece yataya doğru kaldırılan kolun yataya doğru vücuda yakınlaştırılma hareketine denir.
6. Horizontal abdüksiyon: Horizontal adduksiyon pozisyonunda bulunan kolun yataya doğru vücuttan uzaklaştırılması hareketine denir.