Sporcu Sağlığı

1. Spor hekimliği ve araştırıcı sporcu sağlığı; hareketsizliğin organizma üzerindeki etkileri, sporun organizma üzerindeki etkileri,

2. Koruyucu sporcu sağlığı; kitle sporu, yaşlılar ve spor, sağlık eğitimi, okul sporları,

3. Destekleyici sporcu sağlığı; antrenmanın yönlendirilmesi, takım doktorluğu, doping, kadın ve verim sporu,

4. Tedavi edici sporcu sağlığı; spor yaralanmaları, spor yaralanmalarında ilkyardım, spor yaralanmalarının önlenmesi, engellilerde spordur

Sporda sakatlık veya yaralanma travma mekanizmasına bağlı olarak kas sakatlıkları doğrudan ve dolaylı olarak sınıflandırılabilir. Diğer bir sınıflandırmaya göre ise;

• Spora katılımı 1-7 gün engelleyen yaralanmalar hafif.

• Spora katılımı 8-21 gün engelleyen yaralanmalar orta.

• Spora katılımı 21 günden daha uzun süre engelleyen veya kalıcı yaralanmalarla sonuçlananlar ise ciddi olarak sınıflandırılır.

1. Spor yaralanmasının tipi,

2. Spor yaralanmasının süresi ve tedavi şekli,

3. Spor yaralanması sebebiyle spordan ve mesleki iş gücünden uzak kalma süresi,

4. Kalıcı sakatlık durumu,

5. Spor yaralanmasının genel maliyeti ve tedavi maliyetidir.

• Yaş ve cinsiyet, • Fiziksel yapı ve spora uygunluk, • Hayat tarzı, • Kullanılan spor malzemelerinin uygun olmaması, • İyi planlanmamış bir çalışma sistemi veya antrenman programı, • Yeterince ve uygun olmayan ısınma ve soğuma evresi, • Ara dönem sonrasındaki tekrar spora başlama dönemleri, • Fiziksel güçler arasındaki farklılıklar, • Yorucu olan antrenman ve müsabakalar, • Mevsim geçişleri, • Antrenman ve maç sonrası yetersiz dinlenme, • Fiziki ve psikolojik olarak hazır olmama durumu, • Saat farklılıkları ve uzun süreli, rahatsız yolculuk durumu, • İklimsel farklılıklar ve kötü hava şartları, • Tamamlanmamış tedaviler, tam iyileşmeyen sakatlık ve hastalıklar, • Lokal enfeksiyon odakları ve diğer hastalıklar, • Seçilen branşa uygun olmayan vücut yapısı, • Yetersiz ve dengesiz beslenme, • Ayak ve el bakımına gerekli özeni göstermeme, • Spor siyaseti ve anlayışı, kasıtlı ve sakatlayıcı hareketler, • Spor yapılan zeminin uygunsuz oluşu, • Sağlık ekibiyle işbirliği içerisinde çalışmamak, • Anatomik problemler (biyomekanik anormallikler, esneklik azlığı, zayıf kas gücü…vb),

• Liptosom tipler; dar gövdeli ve uzun boylu insanlardır. Çok yemek yemelerine rağmen çok kilo almaz ve şişmanlamazlar.

• Atletik tipler; kemik ve kas yapısı gelişmiş kuvvetli kişilerdir. Geniş omuzlu, dar kalçalı ve boyları orta uzunlukta ya da uzundur.

• Piknik tipler; kısa boylu ve geniş gövdelidirler. Kol ve bacakları kısa gövde kısadır.

Diğer bir gruplandırmaya göre ise:

• Ektomorfi: İnce, uzun yapıda narin bir vücut tipidir. Omuzlar dar ve kolar ve bacaklar gövdeye göre uzundur.

• Mezamorfi: Kaslı yapılı, göğüs kısmı ve omuzlar geniştir. Kalın kemikli ve eller iridir. Sporcuların yoğun olarak bulunduğu gruptur.

• Endomorfi: Yuvarlak, yağlı vücut tipidir. Karın bölgesi göğüsten daha geniştir ve boyun kısadır. Kaslar çok belirgin değildir.

a. Aktif dinlenme: Yüklenme sonrası hareketsiz kalma.

b. Pasif dinlenme: Laktik asit, kasta yorgunluğa neden olan faktörlerden biridir. Kasın tam olarak dinlenebilmesi için laktik asidin kaslardan ve kandan uzaklaştırılması gerekir. Yapılan çalışmalar sonunda, laktik asidin düşük yoğunlukta aktif dinlenmelerle kaslardan daha çabuk uzaklaştırıldığı ortaya çıkmıştır. Özellikle antrenman bitiminden sonra yapılacak şiddeti düşük egzersizler, antrenman yorgunluğunun daha kısa sürede ortadan kalkmasını sağladığı için çok faydalıdır

Isı kaybını artıran mekanizmalar ise şunlardır:

• Radyasyon (ışıma ile ısı kaybı),

• Konveksiyon (hava akımı ile ısı kaybı),

• Kondüksiyon (temas ile ısı kaybı),

• Evaporasyon (buharlaşma ile ısı kaybı),

• Terleme,

• Solunum,

• İdrar ve dışkılamadır

Isı kaybı azalır; • Deri damarlarında daralma olur, • Vücudun yüzey alanında azalma olur, • Kalın ve kat kat giyinme ihtiyacı oluşur.

Isı oluşumu artar; • Titreme ile, • İstemli kas aktivitesinin artması ile, • Tiroksin ve adrenalin salgılanmasındaki artış ile, • İştah artışı ile.

Hafif hipotermi: Vücut sıcaklığı 35-32 derce arasındadır. Yüzeysel sıcaklık düşüktür. Üşüme titreme, ciltte solukluk, davranış değişimi, dalgınlık, karar vermede zorluk ve kondüsyon kaybı gibi belirtiler ortaya çıkar.

Orta derece hipotermi: Vücut iç sıcaklığı 32-26 arasındadır. Titreme kaybolur, göz bebekleri genişler. Zihinsel ve fiziksel aktiviteler yavaşlar, istemli hareketlerin ve refleksler kaybolur, kalp ritminde bozukluklar görülür, bireyde uyku hali görülür.

Yüksek şiddetli hipotermi: Vücut iç sıcaklığı 26’ nin altındadır. Nabız zayıflar, hipotansiyon, bradikardi, akciğer ödemi ve aritmi gelişir. Solunum yavaşlar, beyindeki kan akışı azalır ve bilinç kapanır. 25 derecenin altında ölüm gerçekleşir.

Hava sıcaklığına bağlı olarak alınacak genel önlemler ise şunlardır:
• Hava sıcaklığı18°C civarında ise: herhangi bir önlem gerekli değildir.
• Hava sıcaklığı 18-21°C arasında ise: hafif ve ince giysiler giymek gereklidir.
• Hava sıcaklığı 21-25°C arasında ise: egzersiz veya antrenmana aralar verilerek sıvı tüketilmelidir.
• Hava sıcaklığı 26-29°C arasında ise: her zaman yapılan antrenman şiddetinden daha az düzeyde ve tempoda uygulamalar yapılarak yukarıda belirtilen önlemler gerçekleştirilmelidir.
• Hava sıcaklığı 30°C üzerinde ise: çok kısa sürelerde aralıklı egzersiz yapılarak, bol dinlenme aralıkları verilmelidir.

Kas zorlanmaları, ciddiyetlerine göre üç dereceye ayrılabilir.

• Hafif (birinci derece) zorlanma: birkaç kas lifinin hafif şişlik ve rahatsızlık ile yırtılmasıdır. Kuvvet kaybı ve hareket kısıtlaması olmayabilir veya çok az olabilir.

• Orta (ikinci derece) zorlanma: belirgin bir güç kaybıyla birlikte, kasta belirgin bir fonksiyon kaybının da (kasılma yeteneği) meydana gelmesi ile daha fazla kas hasarının oluşmasıdır.

• Şiddetli (üçüncü derece) zorlanma: kasın tüm kesiti boyunca uzanan ve kas fonksiyonunun tamamen yok olmasına neden olan bir yırtılmadır.

Yaralı bir iskelet kasının iyileşmesi, altta yatan nedene (çürük, gerilme veya yırtılma) bakılmaksızın oldukça sabit bir model izler. Bu süreçte üç aşama belirlenmiştir. Bunlar: • Yıkım aşaması: kas liflerinin yırtılması ve ardından hematom (dokuda kan toplanması) oluşumu ve bir inflamatuar hücre reaksiyonu ile gelişir. • Onarım aşaması: doku ölümü, miyoliflerin yenilenmesi, bir bağ dokusu (skar dokusu) yara izi oluşumu ve ayrıca yaralanan bölgede kılcal damarların genişlemesini içerir. • Yeniden şekillenme aşaması: yenilenen miyolifler, yara izi dokusunun geri çekilmesi ve yeniden düzenlenmesi ve kasın fonksiyonel kapasitesinin geri kazanılmasını içerir.

Yaralanmış bir iskelet kasının (veya bu konuda herhangi bir yumuşak doku yaralanmasının) acil tedavisi yani birincil tedavinin; kısaltması “PRICE” olan; koruma (protect), dinlenme (rest), soğuk uygulama (ice), sıkıştırma (compression) ve yukarıda tutma (elevation) yöntemlerini içermesi yaygın olarak savunulmaktadır. Çoğu spor yaralanmasının ilk tedavisi için “PRICE” ilkesi yaygın olarak tavsiye edilir. Bazı kaynaklarda ise bu tedavi ‘RICE’ ilkesi olarak belirtilmektedir. Birincil tedavi hedefi, yaralanan bölgedeki kas içi kanamayı en aza indirmek ve ağrıyı, kas içi ödemi ve skar dokusu oluşumunu daha da azaltmaktır. Bunlara ek olarak sporcuların sahadaki hareketlerinin sürekli gözlemlenmesi, doktorun yaralanma mekanizmasını değerlendirmesine yardımcı olabilir. Bu ise yaralanma olayının ardından, tedavinin temel ilk adımları açısından gereklidir.

Soğuğun fizyolojik etkileri şunlardır:

• Kan akımını azaltıp ödemi azaltır. (20-30 dakikada, 20 dakika damarlarda daralma, sonrası 5 dakika damarlarda genişleme yapar).

• Kas gevşetici etki yapar (uygulama tekniğine bağlı olarak).

• Ağrıyı azalır. • Hücre metabolizmasını yavaşlatır.

• Dokuların esnekliğini ve yumuşaklığını azaltır.

• Özel akut inflamasyonlarda iltihabı azaltır.

• Kanamayı önleyici etkisi vardır

• Arteriyel dolaşım bozuklukları, kalp hastalıkları.
• Soğuğa karşı aşırı duyarlılık, soğuk alerjisi, duyu bozuklukları.
• Açık yaralar.

• Yüzeysel sinirlerin üzerinde uzun süreli
uygulama.
• Altı yaşından daha küçük olan çocuklar,
• Genel durumu bozuk olan yaşlı anemik
hastalar.
• Hastanın tedaviyi reddetmesi.
• Peptik ülser.

Ameliyat, ilaç tedavisi, radyoloji, terapötik ultrason, termoterapi, hiperbarik oksijen tedavisi, trombositten zengin plazma tedavisi, elektriksel stimulasyon, spor masajı, egzersiz, 

• Egzersizin türü: Sporcunun ve spor branşının özelliklerine göre seçilmeli ve şiddeti belirlenmiş olmalıdır.

• Önlemler: Egzersiz programının zararlı olmaması için gerekli önlemler alınmalı, yaralı olan bölge atel, bandaj, flaster… vb. gibi araç ve gereçler kullanarak desteklenmelidir.

• Süre: Programda yer alan egzersizin süresi ve bir egzersiz seansındaki toplam sürenin belirlenmesi gerekir.

• Şiddet: Egzersizin şiddeti, geçirilen yaralanmanın derecesine göre değişik derecelerde olmalıdır.

• Hareketin niteliği: Bir hareketin niteliğini belirleyen faktörler; hareketin hızı, biyomekanik formu, kasılmanın türü ve tek ya da çift taraflı oluşunun belirlenmesidir.

• Eklem hareket açıklığı: Tüm rehabilitasyon programlarında, sonucu belirleyen en önemli faktörlerden birisi eklem hareket açıklığıdır.

• Ritmi: Egzersiz programlarının özellikle erken dönemlerinde doğal ritme uygun olarak yapılmasına dikkat edilmelidir.

• Zamanlama: Koordinasyonun korunması veya geri gelmesi amacıyla egzersizler arasında zamanlama faktörüne dikkat edilmesi gerekir.

• Gelişim: Rehabilitasyon programlarının esası gelişim sağlamak olduğuna göre, programın uygulanışı ve günlük haftalık seyri mutlaka izlenmeli ve kaydedilmelidir. İzlenen parametrelerde gelişim saptanmadığı takdirde programın yeniden gözden geçirilmesi gereklidir.

• Branşa özgü egzersiz: Rehabilitasyonun ilk safhasından başlayarak gelişmeye paralel olarak branşa özgü egzersiz ve tekniklere yer verilmelidir

Sporcular ve destek personeli için sakatlık bilgilendirme ve önleme yönergeleri geliştirin, uygulayın ve izleyin, Antrenman/müsabaka sırasında önlem almak için yüksek riskli sporcuları belirleyin; Yarışma sırasında tek odalı konaklama için düzenleme yapın. Sporculara ve grup olarak takıma sağlık eğitimlerinin verilmesi. Böylece sporda sağlık bilincinin oluşturulması.

Sporcu ve takım sağlık eğitimi,
Sağlığı korumada genel önlemler,
Sporda sağlık bilincinin oluşturulması,
Sporcu sağlık muayeneleri,
Isınma soğuma antrenmanları,
Sportif rehabilitasyon

• Sporcuya yönelik önlemler (sağlık bilinci eğitimi, sporcunun fiziksel uygunluk özellikleri, sporcu sağlık muayeneleri, sportif rehabilitasyon ),
• Çevresel önlemler (spor malzemeleri, uygun spor sahası veya spor salonu, spor yapmaya uygun çevre şartları).

• Spor disiplininin kazandırılması,
• Fair play ve centilmenlik ruhunun kazandırılması, 

• Spora özgü risklerin farkındalığının artırılması,
• Sporda ısınma, soğuma evrelerinin, esneklik egzersizlerinin önemini kavratma ve uygulanmasını sağlama,
• Sporda koruyucu malzemelerin kullanım önemini kavratma ve uygulanmasını sağlama,
• Kişisel hijyen ve temizlik davranışı kazandırma,
• Dengeli beslenmenin önemini kavratma ve alışkanlığı kazandırma,
• Sigara, alkol, uyuşturucu kullanımına ve doping kullanımına karşı farkındalık oluşturma