Dopingle Mücadele

• M.Ö. 668 Olimpiyat Oyunları’nda 200 metre şampiyonluğunu elde eden Charmis’in kuru incirden oluşan bir beslenme ile yarıştığı,
• M.Ö. 500-400 yıllarından itibaren sporcular ve savaşçıların cesaret, güç ve sürat vermesi amacıyla aslan kalbi ve geyik ciğeri gibi hayvansal yiyecekleri tükettikleri,
  M.Ö. 3. Yüzyılda sporcuların spor müsabakalarında daha süratli koşabilmek amacıyla mantar yedikleri,
• M.Ö. dönemlerde Roma uygarlıklarının savaş arabası ile yaptıkları yarışlarda kazanabilmek için atlarına hydromel şeklinde adlandırdıkları bal ve su karışından oluşan
  madde verdikleri,
• Sporcuların M.Ö. 300 yılları civarında atkuyruğu olarak adlandırılan bitkiyi kaynatarak kullandıklarını ve güzel sonuçlar aldıkları,
• Yine M.Ö. dönemlerde gladyatörlerin daha iyi dövüşebilmek amacıyla çeşitli uyarıcı
  maddeler aldıklarını,
• İskitlerin savaştan önce atların performansını artırmak için çeşitli uyarıcı otları yedirdikleri ve ve sonuç olarak savaş boyunca atların çok iyi koştukları,
• Güney Amerika yerlilerinin uzun süreli yaptıkları dağ yolculukları boyunca yorgunluğu azaltmak için uyarıcı özelliği olan koka filizlerini çiğneyerek uzun süreli yürüyebildikleri ve koştukları tarihi kayıtlarda belirtilmiştir.

Türkiye’de ise 1998’de Hacettepe Üniversitesinde “Türkiye Doping Kontrol Merkezi” kurularak Türkiye’deki farklı branşlardaki sporcuların doping kullanımından uzak tutularak, yarışma öncesi veya yarışma sonrasında yasaklı olan doping madde ve yöntemlerinin tespit edilmesi için çeşitli uygulamalar gerçekleştirmektedir. Gerçekleştirilen bu uygulamalar sonucunda ise yasaklı maddeler listesinde yer alan herhangi bir maddenin kullandığının saptanması ile ilgili sporcu dopingli sayılarak belirlenen cezayı almaktadırlar. 

Doping kavramı, Güney Doğu Afrika’daki yerlilerin dillerinden kökenini alarak sonradan
Hollanda göçmenlerinin dillerine “dop” sözcüğü şeklide yerleşmiştir. Kökeni ise eskiden savaşçı insanların tapınma törenlerinde uyarıcı madde olarak aldıkları üzüm kabuğundan yapılan alkollü bir içecek veya özel bir bitkiden gelmektedir.

Doping kavramı ile narkotik (uyuşturucu) ve opium (afyon) karışımı olan bir madde tanımlanmaya çalışılmıştır. Bazı yeterli olmayan kısa tanımlamalardan sonra doping kavramının ilk resmi tanımı ise 1963 yılında “oyuncuların veya sporcuların müsabaka öncesinde veya müsabaka sırasında sporcunun psikolojik ve fiziksel sağlığına zararlı olan, spor ahlakına uygun olmayan şekilde sporcuların performanslarını doğal olmayan yollarla arttıracak madde veya diğer yöntemleri kullanması” olarak tanımlanmıştır. 

1963 yılında Avrupa Konseyi, doping kavramını “müsabakada yarışacak sporcunu müsabaka
öncesi ve müsabaka esnasındaki zihinsel ve fiziksel durumunu doğal olmayan yollarla geliştirerek performansını artıracak bütün yöntem ve maddeler” şeklinde tanımlamıştır.

Doping, yarışmaya katılmak için, doğal olmayan ve haksız bir şekilde performansı arttırmaya
yönelik olarak, sağlıklı bir kişiye yüksek dozda yabancı bir veya birkaç fizyolojik maddenin herhangi
bir yöntemle ve normal olmayan yollarla uygulanması veya kendisi tarafından uygulanmasıdır.

Uluslararası Olimpiyat Komitesinin 1967 yılında kurduğu Tıbbi komitenin yaptığı tanımda ilk defa “yasaklanmış madde ve yöntemlerin kullanılması” ifadelerine yer verilmiştir.

En son doping tanımı ise, Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) tarafından 20 Şubat 2003 tarihinde yayınlanan WADA sözleşmesinde yapılmıştır. Bu tanıma göre, “dopingin spor ruhunun temeline olduğu” ndan giriş bölümünde bahisle, sözleşmenin birinci maddesindeki “ikinci maddede sekiz alt başlık şeklinde belirtilmiş ihlallerden biri veya daha fazlasının gerçekleştirilmesi durumu” doping kullanım suçu olarak ifade edilmiştir. 

Ayrıca doping, normalin üzerinde herhangi bir sportif müsabaka içerisindeki hareket özelliğini artırmak amacıyla kullanılan herhangi bir uyarıcı maddeye verilen ad olarak belirtilir.

• Sporcudan almış olan örnek içerisinde yasaklı bir maddenin, metabolitlerinin veya
  belirteçlerinin belirlenmesi,
• Sporcu tarafından yasaklı bir madde veya
  yasaklı bir yöntemin kullanılması veya kullanılmaya teşebbüs etmesi,
• Sporcu tarafından örnek vermekten kaçmak, örnek vermemek veya örnek vermeyi
  reddetmek,
• Sporcuların yarışma dışı testleri için uygunluğa ilişkin geçerli koşulları ihlal etme,
• Doping kontrolü ile ilgili herhangi bir bölümü bozmak, bozmaya teşebbüs etmek, ile yapmak veya hile yapmaya teşebbüs
  etmek,
• Sporcu tarafından yasaklı bir maddenin veya yasaklı bir yöntemin bulundurulması,
• Herhangi yasaklı bir yöntemin veya yasaklı bir maddenin yasal olmayan ticaretinin yapılması veya yasal olmayan ticaretini yapmaya teşebbüs edilmesi,
• Herhangi yasaklı bir madde veya yasaklı bir yöntemi herhangi bir sporcuya bir müsabaka içinde uygulamak veya uygulamaya teşebbüs etmek veya herhangi bir sporcuya müsabaka dışında yasak olan herhangi yasaklı bir madde veya yasaklı bir yöntemi müsabaka dışındaki uygulamak veya uygulamaya teşebbüs etmek,
• Suça ortak olmak (azmettirmek, teşvik etmek, yardım etmek, yataklık etmek, örtbas etmeye çalışmak, komplo kurmak veya doping karşıtı kuralları ihlal eden herhangi bir yardım ya da yataklık girişimi),
• Sporcunun uygun olmayan bir destek personeli ile yasaklanmış işbirliği,
• Yetkililere bilgi aktarmak isteyen kişinin vazgeçirilmesi veya yetkililere bilgi aktarmak isteyen kişiye zarar vermek amacıyla gerçekleştirilen eylemler şeklindedir.

Sporda, sürekli kırılan rekorlar, sporcular arasındaki rekabetin de giderek artmasına sebep olmaktadır. Hayatında sporu iş olarak kabul edip adeta spor için yaşayan sporcularda kendini beğenme, sinirli davranışlar, herkesten daha üstün olma ve şöhret olma isteği vardır. Kişisel bazda sporcunun hayatında iz bırakma isteği, kişisel prestij oluşturma ve onu koruma, sporcuların transfer ücretlerinin çok fazla olması, yarışmalarda şampiyon olma, ödül ve madalya kazanma isteği sporcunun doping kullanması için temel oluşturmaktadır. Çoğu sporcu, dopingin yasak olmasına ve bunun farkında olmasına rağmen sosyal baskı, kazanma hırsı ve statü sebeplerinden dolayı doping kullanımını tercih edebilmektedir. Uzmanlara göre özellikle günümüz sporunda sporun siyasi ve ticari bir rekabet alanına dönüşmesi, kısa süreli başarıların her ne pahasına olursa olsun istenmesi,
transfer ücretlerinin astronomik rakamlara ulaşması, sporcu, antrenör, yöneticilerin doping konusunda yeterli bilgi sahibi olmamaları ve eğitim görmemeleri ayrıca sporcuya fiziksel ve psikolojik olarak kapasitesinin üzerinde yüklenilmesi sporcuların doping kullanım sebeplerindendir. Türkiye’de doping kullanımının önemli sebeplerinden birisinin de sporcuların ve antrenörlerin yarışmalar üzerinden ödül alma isteğidir. Sporcuları doping kullanmaya yönlendiren
diğer önemli nedenlerden birisi de profesyonellik kavramıdır. Çünkü profesyonellikte temel amaç
başarı olduğu için sporcu, antrenör, kulüp yönetimi, seyirci, spor basını tarafından baskı altına alınır. Ayrıca profesyonel sporlar bağlamında yapılan bu tespit, amatör spor branşları için de geçerlidir. Ülkemizde ise doping kullanımının en temel sebeplerinden birisinin spor içerindeki kişilerin bilgisizliği olarak belirtilmektedir. 

1. maddenin spor performansını artırma potansiyeline sahip olduğu veya sahip olduğu gösterilmiş
olmalı,
2. sporcu için gerçek veya potansiyel bir sağlık riskini temsil etmesi gerekli,
3. spor ruhunu ihlal ediyor olmalıdır.

Etik, sağlık ve ekonomik sebepler

1.A Her Zaman (Müsabaka İçi ve Müsabaka Dışı) Kullanımı Yasaklı Olan Maddeler
Dünya Dopingle Mücadele Ajansı’nın Yasaklılar Listesi’nde her zaman (müsabaka içi ve müsabaka dışı) kullanımı yasaklı olan madde sınıfında 6 ana grup bulunmaktadır:
S0-Onaylanmamış Maddeler
S1-Anabolik Maddeler
S2- Peptid Hormonlar, Büyüme Faktörleri, İlgili Maddeler ve Mimetikleri
S3- β-2 (Beta-2) Agonistler
S4- Hormon ve Metabolik Modülatörler
S5- İdrar Söktürücüler ve Diğer Maskeleyici Maddeler

1.B Her Zaman (Müsabaka İçi ve Müsabaka Dışı) Kullanımı Yasaklı Olan Yöntemler

M1- Kan ve Kan Ürünlerinin Uygulanması
M2- Kimyasal ve Fiziksel Müdahale
M3- Gen Dopingi

2. Müsabaka İçinde Kullanımı Yasaklı Maddeler
S6- Uyarıcılar
S7-Narkotikler
S8- Kannabinoidler
S9-Glukokortikosteroidler

3. Bazı Özel Sporlarda Kullanımı Yasaklı Maddeler
P1-β (Beta) Bloke Ediciler

Anabolik maddelerin uygun bir diyet içerisinde bulunması vücut ağırlığının artmasını
sağlar.
Bazı sporcularda uygun bir diyet ve antrenman ve ancak aşırı anabolik madde kullanımı ile vücut kas oranında artış sağlar.
Anabolik maddeler dayanıklılık kapasitesini artırmaya yardımcı olmaz.
Anabolik madde kullanımı üreme sistemi, kalp damar sistemi, karaciğer ve psikolojik
olarak sağlık üzerinde çok ciddi zararlara sebep olur.
Belirtilen birçok sebeple sportif verim ve performansın artırılması için müsabakalardan önce anabolik madde kullanımı sakıncalı ve yasaktır.

Doping olarak kullanılan sentetik anabolik maddelerin androjenik etkileri tamamen yok edilemediği için erkeklerde, saç dökülmesi, memede büyümeye, testis hacminde ve sperm yapımında
azalmaya, kısırlık ve cinsel istekte azalma yada aşırı artmaya, prostatta büyümeye ve prostat kanserine, kadınlarda ise vücutta erkek tipi kıllanmanın artması, memelerde küçülme, erkeksi görünüm, menstrasyon dönemlerinde bozulmalar, sesin kalınlaşması, cinsel isteğin aşırı artması gibi yan etkilere sebep olmaktadır.

Peptid hormonlar, büyümeyi artırıcı ve ağrıyı
azaltıcı etkileri olan diğer hormonların salınımını kontrol eden doğal hormonlardır. Peptid hormonlar: İnsülin, İnsülin benzeri büyüme faktörü
(IGF-1), Koryonik gonadotropin (hCG), Büyüme
hormonu (hGH), Hipofizyel ve sentetik Gonadotropinler (LH), Kortikotropinler (ACTH) ve Eritropoietin (EPO) şeklinde belirtilmektedir.

β-2 agonistler aynı anabolik-androjenik steroidlere benzer olarak sporcular tarafından
sürat ve kuvvet özellikleri içeren spor dallarında
kullanılmaktadır.

Sporcular tarafından hormon antagonistleri ve modülatörlerinin kullanım amacı testosteron üretimini artırmak ve anabolik steroid kullanan erkek sporcularda oluşan meme büyümesini önlemektir. 

Sporda ise doping maddelerinin fazlasını vücuttan uzaklaştırarak bu maddeyi vücutta normal sınırlarına getirmek amacıyla veya vücut ağırlığı sınıflandırmalarının bulunduğu
güreş gibi spor dallarında kısa süre içerisinde kiloyu azaltmaya yönelik olarak maskeleyici ajan olarak kullanılmaktadır. Ayrıca daha hafif bir vücudun performanslarını artıracağına inanan cimnastikçiler gibi sporcular arasında kilo kontrolü için diüretikler kullanılmaktadır.

Kassal aktivitenin devam ettirilebilmesi için
en önemli ihtiyaç dolaşım ve solunum sistemleri
sayesinde kandaki ve dokulardaki oksijen oranının artırılmasıdır. Dokulara oksijen alyuvarlardaki hemoglobin ile taşınır. Dolayısıyla dokulardaki
oksijen oranının artırılması için vücuttaki hemoglobin miktarının artırılması veya vücuda hemoglobine benzeyen maddelerin dışarıdan verilmesi
ile sağlanabilir. Sportif performansı artırmak için
bazı yöntemlerle dokulara daha fazla oksijen sağlanması özellikle dayanıklılık özelliği gerektiren
spor dallarında kullanılmaktadır. Bu yöntemler
kan dopingi ve modifiye hemoglobin ürünlerinin
kullanılmasıdır.

Son yıllarda insanların gen haritasının ortaya
çıkarılması en önemli bilimsel araştırmalar içerisinde yer almakta ve böylece genetik mühendisliği
ile birçok önemli hastalık da tedavi edilebilir hale
getirilerek sağlık açısından önemli bir yol alınacağı
düşünülmektedir. Fakat aynı zamanda genetik
mühendisliğinin çalışmaları sonucu tedavi için
üretilen birçok ilacın sportif performansı artırmaya
yönelik olarak kullanılması genetik mühendisliği
alanının sporculara avantaj sağlayacak çalışmaları
da kapsayacağı belirtilmektedir. Bu çalışma konuları içerisinde steroidler, büyüme hormonu, eritropoietin, insülin benzeri büyüme faktörü (IGF-1)
gibi doping olarak kullanılan maddelerin salgılanmasının, özellikle genetik tedavi yöntemleriyle artırılmasının sporcuların performanslarında önemli
avantajlar sağlayabileceği varsayılmaktadır.

Narkotikler, aşırı şiddetli ağrıların tedavi edilmesi için beyindeki ağrı merkezine direkt etki eden
morfin ve benzeri maddelerdir. Morfin ve benzeri
maddeler ağrı giderici etkisiyle birlikte cesaret ve
kendine güven duygusunu artırdığı için tekvando, karate, boks gibi mücadele sporlarında sportif
performansı artırmaya yönelik olarak kullanılmaktadır.

Kannabinoidler, keyif verici özelliği olan esrar, marijuana gibi maddelerdir. Kannabinoidlerin
içinde çok kuvvetli bir depresan madde olan tetrahidrokannabinol (THC) bulunmaktadır.

Ergojenik yardımlar, bir sporcunun performansını artıran maddeler veya uygulamalardır. Doğru
antrenman ve temel spor beslenmesi gibi bazı ergojenik yardımlar, sporun mantıklı birer parçasıdır
ve faydaları kapsamlı bir şekilde araştırılmıştır. Bununla birlikte, birçok ergojenik madde veya tekniğin ileri sürülen faydalarının doğrulanması için
bilimsel destek bulunmamaktadır. Sporcular çoğu
zaman arkadaşlarından veya antrenörlerinden ergojenik yardımlar hakkında ipuçlarını almakta ya da
internetteki tavsiyeleri uygulamakta ve bu kaynakların güvenli ve doğru olduğunu sanmaktadır. Kimi
sporcular, muhtemel olumsuz sonuçlarına aldırış
etmeden hafif bir performans gelişimini vaat eden
diyet takviyelerini, özel kıyafetler ve ekipmanları ya
da farklı antrenman tekniklerini denemektedir.

Kas liflerini doğrudan aktive eder.
Yorgunluk sonucu oluşan yan ürünleri tekrar kullanımını sağlar.
Kas kasılması için gereken yakıtı sağlar.
Kalp ve kan dolaşım sistemini etkiler.
Solunum merkezini etkiler.
Yorgunluğu geciktirir.
Merkezi sinir sisteminin kas kasılması ve diğer fonksiyonlara etkisini inhibe ederekökasın daha fazla güç oluşturmasını sağlar.

Vücudun kuvvet ve gücünü artırır.
Dayanıklılığı artırır.
Hücuma yönelik saldırganlığı artır.
Süratti artırır.
Psikolojik olarak müsabakalardaki üstünlük duygusunu artırır.
Konsantrasyonu artırır.

Genel hareket koordinasyonunu artırır.
El-göz koordinasyonunu artırır.
Vücudun ağrı duyusunu azaltır.
Kaygı duygusunu azaltır.
Vücutta meydana gelen titremeleri azaltır.
Yorgunluğun başlamasını geciktirir.
Kilo kontrolünü sağlar.

• Sporcular tarafından kullanımı serbest olan maddeler çok fazla oranda kullanılsalar
  dahi sporcuların sportif performanslarını antrenmanlardaki kazandıkları performansın üzerine çıkaramazlar.
• Normal şartlarda vücutta ve besin maddeleri içerisinde yer alan vitamin, mineral, kreatin, protein, karnitin…v.b. gibi kullanımı serbest olan maddeler içerisinde yer alırlar. Sadece bu maddeler vücutta yeterince bulunmadığında sporcuların sportif performanslarında azalma görülebilir.
• Genellikle kullanımı serbest olan yöntem
  ve maddelerin sağlık üzerinde olumsuz etkileri ve ölümle sonuçlanabilen yan etkileri
  bulunmamaktadır.

1- fizyolojik ergojenik yardımcılar, 2- psikolojik
ergojenik yardımcılar 3- mekanik ve biyomekanik
ergojenik yardımcılar, 4- farmakolojik ergojenik
yardımcılar, 5- besin ile ilgili ergojenik yardımcılar.