Yazılı (Tarihi) Sürecin Başlangıcı

Yazı öncesi dönem (prehistorya) ile yazının kullanılmaya başlandığı dönem arasındaki sürecin adı Protohistorik Dönem'dir.

Koloni: Ticari etkinliklerde bulunmak üzere başka bölgelere giden halkın yerleştiği yer.

Eski Assur dilinde yazılmış Kültepe tabletleri ilk çözümlendiğinde, Assurluların politik anlamda Orta Anadolu’da Kayseri’ye kadar genişlediği şeklinde bir görüş ileri sürülmüştür. Ancak yapılan araştırmalar bu kolonizasyonun tamamen ticari amaçla gerçekleştirildiğini göstermiştir. Dolayısıyla Assur Ticaret Kolonileri Çağı Anadolu’da bir Assur egemenliği şeklinde düşünülmemelidir.

Karum: Assurlu tüccara ait ticaret (ya da pazar) merkezidir.

Bütün karumlar içinde bilimsel olarak en uzun araştırıldığı için en önemli merkez şimdilik Kültepe’deki Kaniş Karumu kabul edilmektedir.

Assurlu tüccarların ticaret amacıyla kullandıkları yazıların satır aralarında Anadolu’nun yerel halklarıyla ilgili zengin bilgiler bulunmaktadır.

Assurlu tüccarların yazışmalarında kullandığı "rubaum" kelimesi "kral" anlamına gelmektedir.

Tabletlerden anlaşıldığı üzere kralların emri altında çalışan "rabi" unvanlı yüksek düzeydeki memurlardır.

Kral veya kraliçeden sonra en yetkili kabul edilen kişi ‘rabi simmiltim’, üst düzeydeki kişilerin ölüm ve para cezalarını onaylama yetkisine sahip kişidir.

Assurlu tüccar ile Eski Assur dilini bilmeyen Anadolu halkı arasındaki iletişimi sağlayan tercümana Targumannum denilir.  

‘İqqati’, üst düzeydeki kişilerin ölüm ve para cezalarını gösteren belgedir.

Koloni çağında Kaniş çevresinde tarım etkinliği yapılan üç tip arazi olduğunu göstermektedir. Bunlar; sulanmamış ürün arazisi, bahçe arazisi ve çeşitli yollarla geliştirilmiş bozkırlardır.

Kültepe metinlerine göre yetiştiriciliği yapılan meyveler arasında ilk sırayı üzüm almaktadır.

Assurluların Anadolu’ya getirdiği mallardan belki de en önemlisi, bakır ile karıştırıldıktan sonra bronza (tunç) dönüşen ve bu yüzden o günün dünyasında hayati öneme sahip olan kalaydır.

Assurluların Anadolu’ya getirdiği mallardan önem açısından ikinci sırada belirtilmesi gereken mal, Babil’den getirilen tekstil ürünleridir. Belgelerden anlaşıldığı kadarıyla kırktan fazla kumaş çeşidi, Anadolu’da büyük kârla satıldığı için Assurlu tüccar yoğun bir dokuma ve kumaş taşımacılığı gerçekleştirmiştir.

Hem Mezopotamya’da bulunmayışı hem de bronz yapımında asıl işlevi gören ve Anadolu’dan götürülen bakır, Assur Devleti için yaşamsal öneme sahip temel ürün olmuştur.

Evlilik sözleşmesi yapılırken Anadolu’daki kadınların eklemek
istedikleri en önemli ayrıntı, Assurlu tüccarın Anadolu’da ikinci bir eş alamayacağı olmuştur.

Boşanan bir çiftin tekrardan buluşmasına yasalar ölüm cezası vermiştir.

Yerli halklar arasındaki hukuka göre çiftler hayattayken veya ölüm halinde miras konusunda eşit haklara sahip olmuşlardır.

Koloni çağının başlarında; taş, kurşun, fildişi veya tunçtan küçük ölçekte yapılmış tanrı ve tanrıça figürinlerinin insan şeklinde betimlendiği görülmektedir.

Koloni Çağı Panteonu iki farklı coğrafyadan beslenmiştir. Bunun ilk grubunda Anadolu inançları, ikinci grupta ise Mezopotamya’dan getirilmiş tanrıları ve tanrıçaları yer almaktadır.

Kültepe tabletlerinde ismi en çok geçen tanrının Assur olduğu belirtilmelidir.

Rahipler din işlerinin yanında, genellikle yerli halklar arasında düzenlenen borç veya satış sözleşmelerinde, idari nitelikli belgelerde veya boşanma belgelerinde şahit olarak da görülmektedirler.

Koloni çağı sanatında zengin mühür veya figürin gibi küçük eserler üretilmiştir.

Kil zarflar ve etiketler üzerine basılmış silindir ve damga mühür baskılarda Eski Assur, Eski Babil, Eski Suriye ve Yerli Hatti olmak üzere dört üslup ortaya konulmaktadır.

Damga mühürleri ve seramik eserler yanında Kaniş’teki mezarlarda çok sayıda takı ve değerli eşya da ele geçirilmiştir.

Kültepe’deki en gösterişli mimari eserler höyükte açığa çıkarılan saraylardır.

Anadolu’daki sarayların bu dönemde doğrudan dinle ilgili olmadığı, daha çok idari birimler olarak kullanıldığı belirtilebilir.