Hitit İmparatorluğu’nun Sonu: Geç Hititler

Hitit kralı III. Hattuşili döneminde Hitit ülkesi, üç büyük coğrafi bölgeye ayrılmıştı: Merkezde Kızılırmak kavsi içerisindeki Hattuşa ve çevresi, güneybatıda merkezi Konya-Karaman’da bulunan Tarhuntaşşa ve çevresi ile güneybatıda Gaziantep-Nizip yakınlarında bulunan Kargamış.

Hitit Devleti’nin kurucusu olan I. Hattuşili ile ortaya konulan dış politikanın temelinde Suriye yönünde yayılma eğilimi yatmaktaydı.

Kuzey Suriye, Zagros Dağları ve Torosların sınırladığı “Bereketli Hilal” olarak adlandırılan bölgenin bir parçasıydı. Yıllık 300 milimetrenin üzerinde yağış alan bölge kuru tarım için elverişli geniş ovalara sahipti.

Geç Hitit Devletleri’nin yayılım alanını kabaca tanımlamak gerekirse: Tuz Gölü’nden Akdeniz’e kadar güney doğrultusunda çekilecek bir çizgi batı
sınırını oluşturur. Kuzey sınırı ise, Tuz Gölü’nden Malatya’ya kadar doğu yönünde çizilecek bir çizgidir. Bölgenin doğu sınırı ise, Malatya’dan güneye, Kargamış’a çizilecek bir çizgi olarak belirlenebilir. Kargamış’ın daha güneyi ise, Arami etkisine daha çabuk girmiş olduğundan, Hitit’ten çok bir Arami bölgesi sayılabilir.

Aramiler Sami bir halktır, MÖ birinci bin yılda Kuzey Mezopotamya ve Suriye civarında yaşamışlardır. MÖ 10-8. yüzyıllarda günümüz Suriye coğrafyası ve çevresinde çeşitli prenslikler kurmuşlardır. Bugün Türkiye’de Aramca’nın bir lehçesini konuşan Süryani olarak bilinen halkın Aramilerden geldiği bilimsel olarak kanıtlanmıştır.

Geç Hitit krallıkları hakkında önemli bir kaynak grubunu da kentlerde geliştirdikleri kendilerine özgü mimari ve sanat anlayışlarını yansıtan
kalıntılar oluşturur. Bunların genel özellikleri şöyle sıralanabilir:
• Geç Hititler, genellikle kabartmalarla süslü
anıtsal kapıları olan surlarla çevrilmiş kentler kurdular.
• Sarayları ve tapınakları bit-hilani (sütunlu
portico) denen plan tipindedir.
• Yönetici veya tanrılara ait heykeller, stel ve
kaya kabartmaları yaygındır.
• Kabartmalarla birlikte Hiyeroglif Luwicesi
ve Arami alfabesi ile yazılmış yazıtlar vardır.
• Doğu Akdeniz kıyısına yakın olan bölgede
fildişi ve maden işçiliği de gelişmiştir.

Kargamış’ın iç şehir ve kalesi bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde, Gaziantep ili, Nizip ilçesi, Barak (Karkamış) bucağı, Karkamış köyü yakınlarındadır. Dış şehir ise, büyük ölçüde Suriye’nin Jerablus/Jerabis (Hierapolis) Köyü sınırlarındadır. Şehir Fırat’ın batı yakasında önemli
geçiş yerlerinden birinde geniş düzlüğünün kuzey ucundadır.

Ortostat; Geç Hitit kentlerinin anıtsal girişlerinde duvarların alt bölümlerine yerleştirilmiş, üzerinde çeşitli kabartmalar bulunan yassı taşlar.

Hitit kaynaklarında Maldiya, Assur yazıtlarında Melid adı ile anılan kent, modern Malatya ilinin yedi kilometre kuzeydoğusunda bulunan Arslantepe Höyüğü üzerinde kurulmuştur. Kent, Fırat’ın kolu olan Tohma çayının suladığı ovanın
güneyindedir.

Tabal’ın, diğer Geç Hitit Devletlerine göre, Anadolu tarihi içerisinde önemli bir yeri vardır. Daha güneyde yer alan diğer devletler, bilindiği üzere Assur etkisindeydi. Assur kaynaklarında Tabal bölgesinde 24 Tabal kralından bahsedilir. Söz konusu krallar, uzun süre direnmekle birlikte Assur’a vergi ödemek zorunda kalmışlardır ve bu vesile ile Assur kaynaklarında adları geçmektedir. Ancak Tabal, Friglerin komşusu olması nedeniyle, daha çok onlarla etkileşim içinde olmuştur. Örneğin İvriz’de yer alan ve bir Bereket Tanrısı huzurunda Kral Warpalawas’ın yer aldığı kabartmada, betimlenen giysiler ve başlık Frig özelliklerini yansıtmaktadır.

İvriz, Konya ilinin Ereğli ilçesinin güneydoğusunda yer alır. Bölgede Tuwana
(Tyana/Niğde) kralı Warpalawas’ın Fırtına Tanrısı ile beraber temsil edildikleri,
hiyeroglifli bir anıt mevcuttur.

Kızıldağ’da keşfedilenler içerisinde en uzun metni içeren yazıtta, şu satırlar okunabilmektedir: “Kahraman, Fırtına Tanrısı’nın Sevgilisi, Büyük Kral, Kahraman, Murşili’nin oğlu, Güneşim, Büyük Kral, Hartapu; Fırtına Tanrısı’nın ve tüm tanrıların ilahî iyiliği sayesinde bütün ülkeleri yendi ve Maşa Ülkesi’ni yendi”.

Gurgum, bugünkü Kahramanmaraş ve çevresi olarak lokalize edilebilir. Gurgum’un tarihi de Geç Hitit Krallılarının pek çoğu gibi Assur kaynaklarına dayanır. Gurgum Devleti’nin adı, Assur kaynaklarında ilk kez II. Aşurnasirpal (MÖ 883-859) döneminde geçer.

Yaklaşık olarak MÖ 870’de Aşurnasirpal, batı seferi sırasında Pattin Ülkesi’ne girerek kralı Lubarna’dan vergi alır. MÖ 858 yılında Assur kralı Şalmaneser Kuzey Suriye’ye bir askeri sefer düzenler ve elde ettiği zafer sonucunda da Pattin Krallığı’nın bir kısmını işgal eder. Bundan bir yıl sonra Pattin Krallığı’nın tahtında Qalparunda adlı bir kralın oturduğunu ve Assur’a vergi ödediğini biliyoruz.

Kummuh Krallığı’nın sınırları bugün hemen hemen Adıyaman ili sınırları ile örtüşür. Bu krallığın aynı adı taşıyan başkenti, bugün Atatürk Barajı Gölü’nün altında kalan Samsat Höyük’te yer alır.

Semitik Orta Doğu’da yaygın olan ve günümüzde konuşulan Arapça, Süryanice ve İbranice Semitik dillerdir. Eski Semitik diller arasında Akkadca, Aramca ve Fenikece sayılır.

Geç Hitit Devletlerinin yönetimleri birbirinden bağımsız idi. Bu nedenle de ayrı ayrı krallar tarafından yönetilmekteydi. Bu dönemdeki kral adları, Hitit İmparatorluk Dönemi’ndeki kral adlarının değişikliğe uğramış biçimidir. Bu durum, Geç Hitit krallarının kendilerini Hititlerin devamı olarak gördüklerinin en önemli kanıtıdır.

Yazılı belgeler askeri güç hakkında fazla bilgi sağlamazken, kabartmalar üzerinde yer alan sahnelerden Geç Hitit askeri gücü içerisinde süvarilerin bulunduğunu öğrenmekteyiz. Assur’a ödedikleri haraç içerisinde at da vardır. Diğer taraftan arabalı savaşçılar ve yaya askerler olarak Assur’a karşı savaştıkları bilinmektedir. Kabartmalarda görüldüğü kadarıyla yaya askerler ok, yay ve mızrakla donanımlı iken, arabalarda iki asker bulunmaktadır.

Geç Hitit sanatını en iyi şekilde anlamamızı sağlayan buluntulardan bir grubu Kargamış’ta ortaya çıkarılmıştır. Bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenen ve Kargamış’ın Uzun Duvar, Kral Burcu, Kahramanlar Duvarı ve Su Kapısı olarak adlandırılan kabartmaları orijinal durumlarına uygun olarak yerleştirilmiştir. Kabartmalar üzerinde Tanrıça Kubaba için yapılan dinsel törenler, Kargamış kralı Araras’ın en büyük oğlu Kamanas’ın veliahtlığa atanması sahneleri, savaş arabaları, Assurlular ile yapılan savaşın zafer sahneleri, tanrı ve tanrıçalar, karışık varlıklar betimlenmiştir. 

Geç Hitit sanatı, kent surları, anıtsal girişlere yerleştirilmiş kabartmalarla bezeli ortostatlar, heykeller ve mezar stelleri gibi eserler yardımıyla tanımlanabilmektedir. Kentlerin birçoğunda benzer özelliklerle yapılmış kabartmalar üzerinde ilahi varlıklar, krallar, savaş sahneleri ve kutsal ziyafet sahneleri işlenmiştir.