Diokletianus’tan II. Theodosius’a Yeni Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun Oluşumu (284-450)

Aurelius Viktor, Eutropius, Festus ve bir dizi anonim şahsiyettir. Aurelius Viktor, 360 yılında De Caesaribus adlı eserinde Augustus’tan Konstantinus’a kadar olan imparatorların biyografilerini yayınladı.

Tetrarşi: Dörtler erki. İki ast ve iki üst olmak üzere toplam dört imparatorun imparatorluğun yönetimini paylaştığı idare sistemi.

Diokletianus’un formülü, 285-293 yılları arasında tedrici olarak uygulamaya koyduğu tetrarşi idi. Yönetim sorumluluğunu paylaşmak olarak yorumlanabilecek bu sistemde dört imparator vardı. Bu yeni yönetim sisteminde, imparatorluğun idari sorumluluk alanı Doğu’da ve Batı’da birer augustusun kontrolüne bırakılıyor ve bu augustusların astı ve daha sonra onların halefleri olacak birer de caesarlık yaratılıyordu. Böylece devasa imparatorlukta hem taht kargaşası önlenecek hem de sınırlar daha etkili biçimde korunacaktı. Tetrarşi sistemi, teoride kesinlikle imparatorluğun bölünmesi değildi, çünkü benimsenen hiyerarşiye göre, Doğu’daki augustus olan Diokletianus, Batı’daki augustustan daha üst konumdaydı ve Batı’daki ona bağlıydı. Diokletianus’un kurduğu bu idari sistem, kendisinin iktidarda kaldığı 305 yılına kadar sorunsuz olarak devam etti. 

Diokletianus’un kurduğu tetrarşi sisteminin tarafları, aralarındaki anlaşmanın bir gereği olarak 305 yılının Mayıs ayında görevlerini bıraktılar ve caesarlar augustusluğa terfi ettiler. Sistemin, ilk çatlağı bu terfiler esnasında ortaya çıktı. Batı’nın augustusluğuna yükselen Konstantius’un oğlu Konstantinus da caesarlığa atanmayı ümit ediyordu ancak, sadece liste dışında kalmadı, aynı zamanda teminat olarak Doğu’daki augustus Galerius’un yanında rehine olarak bırakıldı. Konstantinus bu duruma katlanamayacak kadar hırslı bir adamdı ve nitekim kısa süre sonra kaçarak Gallia’da bulunan babası Konstantius’a katıldı. Tetrarşi sisteminin iflası, 306 yılı yazında vefat eden babasının ordusu tarafından Konstantinus’un augustus ilan edilmesiyle su yüzüne çıktı. Buradan tetrarşi sistemini ayakta tutan faktörün Diokletianus’un güçlü kişiliğinden başka bir şey olmadığı anlaşılmaktadır.

Roma İmparatorluğu’na tek başına hükmeden son imparatoru olan Theodosius, 395 yılında ölümünden hemen önce imparatorluğun “yönetim sorumluluğunu” yine doğu ve batı olarak ikiye bölerek Arcadius ve Honorius adındaki iki oğlu arasında paylaştırdı.

II. Theodosius döneminin din tartışmalarında bir başka boyut paganlarla Hristiyanlar arasındaki kavgalardı. Bu kavgaların zirvesinde, 415 yılında ünlü pagan kadın matematikçi Hypatia’nın öldürülmesi vardır. Roma dünyasının pek çok yöresinden ve Hristiyanlar arasından bile öğrencileri olan Hypatia, İskenderiye patriğinin kışkırttığı bir grup fanatik Hristiyan tarafından linç edildi.

II. Theodosius’un Roma İmparatorluğu’nu derleme toparlama çalışmasının en önemli göstergelerinden birisi de o zamana kadar yayınlanan yasaların derlenmesidir. İmparator’un emriyle, Hristiyan imparatorlar tarafından yayınlanan yaklaşık 2.500 ferman bir araya getirilmiş ve 438 yılında Codex Theodosianus adıyla yayınlanmıştır.

Marcianus döneminin (450-57) en kayda değer iki olayı, yukarıda söz edilen Kadıköy konsili ve Avrupa Hun imparatoru Attila’nın ölümüdür. İmparator Marcianus’un on sekiz üst düzey bürokratının nezaretinde toplanan Kadıköy konsilinde bir araya gelen yaklaşık altı yüz piskopos, İsa’nın beşer ve tanrısal tabiatı arasındaki karmaşık ilişkiyi izah etmeye çalıştılar ve sonunda İsa’nın çifte tabiata (beşer ve tanrısal) sahip olduğuna karar verdiler.

Pers kraliyet ailesinden geldiklerini iddia eden Sâsâni hanedanının mensupları, 224 yılında İran’da son Part kralı Artabanus’un ordularını yenerek iktidara geldiler.

Savaşlar serisi, Sâsânilerin, Anadolu’da özellikle doğudaki Roma mevcudiyetine meydan okumalarıyla başladı. Sâsâni orduları 237-40 arasında ilk kez Mezopotamyayı istila etti ve Karrhae (Harran), Nusaybin (Nisibis) ve Hatra (Irak’ta al-Hadr) kentlerini ele geçirdi. Özellikle Hatra’nın Sâsâniler tarafından fethi, Mezopotamya bölgesinde Romalıları stratejik olarak hayli dezavantajlı bir konuma düşürdü. Sâsâni saldırılarını dengelemek isteyen Roma imparatoru III. Gordianus, 243 yılı baharında İran’a karşı bir sefere çıktı. Seferin başlarında Nusaybin’i Sâsânilerden geri alarak başarılı olsa da 244 yılı başında Sâsâni kralı Şapur, Roma’ya karşı çok kesin bir zafer kazandı ve Gordianus savaş alanında hayatını kaybetti. Armenia’da hanedan içi iktidar çatışmasına bulaşan Şapur, sorunu bu ülkeyi doğrudan Sâsâni kontrolüne alarak çözümledi. Şapur burada da durmadı ve askeri zaferlerine, kesin tarihi bilinmemekle beraber 60.000 kişilik bir Roma ordusunu yok ederek, bir yenisini ekledi. Bu savaşın hemen arkasından, “doğunun tacı” Antiokheia ve diğer Suriye kentlerini ele geçirerek, Kapadokya’ya kadar ilerledi. Roma’nın İran karşısında yaşadığı aşağılanmaların en ağırı yine Şapur döneminde ortaya çıktı. Şapur, 260 yılında Edessa (Urfa) yakınlarında İmparator Valerianus’un komuta ettiği bir Roma ordusunu bozguna uğrattı ve imparator ile beraber bazı önde gelen komutanları esir etti.

Bunlardan Nusaybin; Çin’den başlayıp Orta Asya, Horasan, İran ve Mezopotamya üzerinden Antiokheia’ya ve Doğu Akdeniz’e ulaşan İpek yolu diye bilinen yol ağının önemli değişim merkezlerinden birisiydi. Bu yol üzerindeki ipek ticareti uzun zamandır İran tarafından kontrol ediliyor ve baharat, değerli taşlar, buhur, fildişi yine bu yol vasıtasıyla batıya ulaşıyordu.

Got yazısı ilk olarak Hristiyanlığı onlara tanıtan ve Gotların havarisi olarak anılan Ulfilas adlı Kapadokya’dan gitme birisi tarafından IV. yüzyıl içinde icat edilmiştir.

Foederati: Roma’nın imtiyazlı müttefiklerine verilen isim.

Gotlar, Theodosius’un imparatorluğu sırasında fazla sorun çıkarmadan Balkanlar’da kaldılar ve hattâ Theodosius’a iç savaşlarında yardım da etmiş olmalarına rağmen, onun ölümüyle birlikte ortaya çıkan –özellikle bürokrasinin iktidar çekişmeleriyle büyüyen– siyasal boşluğu kullanmaktan kaçınmadılar. 395-410 yılları arasında önce komutanları Radagasius idaresinde Balkanları, Yunanistan’ı ve İtalya’yı işgal ettiler.

Bölgedeki Romalı yöneticilerin aşırı ve tutarsız davranışlarıyla çatışmaya dönüşen Got-Roma ilişkileri, sonuçta 9 Ağustos 378’de Gotlar ve Romalılar arasında Hadrianopolis Savaşı’na yol açtı.

Geç Roma İmparatorluğu, Diokletianus ve II. Theodosius arasındaki dönemde paganlıktan Hristiyanlığa evrilerek toplumsal ve dinsel olarak köklü bir dönüşüm geçirdi.

I. Theodosius dönemine gelindiğinde ise artık Hristiyanlık devletin resmî dini hâline gelmişti.

Çok tanrılı dinsel yaşamdır.

Geleneksel manastır tarihi literatürüne göre, manastır sistemi Doğu Roma başkentine ilk defa IV. yüzyılın son çeyreğinden Suriyeli İshak adlı bir keşiş tarafından getirilmiştir.

II. Theodosius döneminde bilhassa üst düzey bürokratların ve saraylıların sağladıkları maddi destekle başkentte ortaya çıkan manastırların en ünlüsü, 420’li yıllarda Süryani Hristiyanlar tarafından kurulan Uykusuzlar (Akoimêtoi) manastırıydı.