Hristiyanlaşan Bizans (450-610)

Ekümenik Konsil: Kilise doktrini ve uygulamalarına ilişkin sorunları tartışmak ve çözmek için bir araya gelen, dünyanın (ekümene) dört bir yanından oy kullanma hakkına sahip kilise yetkilileri ve teolojik uzmanların bir araya gelip oturumlarda tartışarak bağlayıcı kararlar aldıkları dinsel meclislerdir.

Epigrafi: Yazıtları tanımlama, anlamlandırma, kullanımlarını tarihlere ve kültürel bağlamlara göre sınıflandırma, yazıtları yazdıran şahıslar hakkında sonuçlar çıkarmak şeklinde özetlenebilecek çalışmaların yapıldığı bir bilim dalıdır.

Sigillografi ya da sfragistik, resmî ya da özel yazışmalarda kullanılan belgelerin sahihliğini doğrulamak için belgelere bağlanan ve üzerinde gönderen kişinin adı, aile adı, varsa onursal unvanları, makam unvanları ve makam yeri vb. bilgilerin yer aldığı, balmumu, kurşun, kil ve diğer malzemelerden yapılan mühürleri inceleyen bir bilim dalıdır.

Nümizmatik: Nümizmatik, madeni paralar (sikkeler), jetonlar, kağıt paralar, madalyalar gibi nesnelerin dâhil olduğu materyalin tespit edilmesi, incelenmesi ve belgelenmesi ile ilgilenen bilim dalıdır. İlgili materyal üzerinde incelemelerde bulunan uzmanlar ve bu materyali toplayan koleksiyonerler nümizmat olarak adlandırılır.

İmparatorluk Kanun ve Tüzükleri: İmparatorların bizzat çıkardıkları imparatorluk kararnameleri, yasalar ve fermanlar, saltanatlarının siyasi ve hukuki yönleri hakkında değerli bilgiler sağlar. I. Justinianos döneminde oluşturulan ve Corpus Iuris Civilis diye adlandırılan kodeks önemli ve Avrupa tarihinde uzun vadede geçerliliği devam etmiş bir metindir.

Kilisenin Dördüncü Genel Konsili olarak bilinecek olan Khalkedon Konsili Ekim 451’de toplandı. Özet olarak, konsilin ilahiyat alanındaki gündeminde İsa Mesih’te insani ve ilahi tabiatların (Yun. physeis, Lat. naturae) birbirleriyle karışmayacak ama aynı zamanda da birleşmeyecek şekilde tek bir “hipostaz” veya “dayantı”da (Yun. hypostasis, Lat. substantia, Arapça uqnum) bulunduğuna karar alındı. Bu teolojik karar alınırken elbette birbirine taban tabana zıt düşünceler taşıyan ilahiyatçılar arasında çetin tartışmalar oldu.

Latince Tomus ad Flavianum “Flavianos’a Kitap” diye adlandırılan metin 5. yy’ın ilk yarısında Roma’daki Papa I. Leo tarafından Konstantinopolis başpiskoposu Flavianos’a gönderilen ve papalığın khristolojik görüşlerini özetleyen bir metindi. Buna göre Hristiyanlığın Kutsal Üçlemesindeki Baba ve Oğul tamamen zamandaşlar, eşit derecede ezeli ve ebedidirler. İsa Mesih hem Tanrı Baba gibi tanrı hem de Meryem’den doğma olarak insandan insandır, dolayısıyla tabiatları farklıdır ama beraberdir. 

Markianos, 457 yılında beklenmedik bir anda öldü. Yerine kimin geçeceği belli değildi. Esasen Theodosios hanedanına evlilik yoluyla eklendiği için Markianos’un ölümünden sonra herhangi bir komutanın hemen tahta geçmemesi hanedan fikri ve icraatlarının çok yerleşik olduğunun bir işaretidir. Markianos’un önceki bir evliliğinden olan kızı Euphemia ile evli Anthemios, büyük ihtimal tahta geçmesi düşünülebilecek bir kimseydi. Ancak II. Theodosios’un (408-450) ölümünden sonra olduğu gibi komutan Aspar hükümdar atayıcı bir rol oynadı ve Trakya’daki komutanlardan ellili yaşlarındaki Leon’u imparator atadı.

missorium (Lat., çoğulu missoria) en temel anlamı büyük tepsi veya sini olsa da Geç Roma Devleti’nde ve Bizans’ta önemli makam sahiplerine imparator tarafından hediye edilen ve onların yetkinliklerine, makamlarına ve imparator gözündeki önemlerine dair figüratif dekorasyonlar, simgeler ve yazıtlar taşıyan değerli metallerden yapılan objelerdir.

466 yılında Leon, Aspar ve oğlu Ardaburios’u ihanet ile suçlayıp öldürttü. Bu eylemde ve onların komutanı Tarasikodissa onun en büyük müttefiğiydi. Bu katliam nedeniyle Leon’a “kasap” (Yun. makelles) lakabı verildi.

İsauria: Anadolu’nun güneyinde Kilikya’nın batısında Kalykadnos (Göksu) nehrinin aktığı Taşeli platosunu da içeren yöredir. Helenistik dönemde Konya ovasının güneyinde tepelerin ve dağ eteklerinin başladığı yerde bulunuyordu. Romalıların bu yöredeki varlıkları MÖ 1. yüzyılda başladı. Halkı çok savaşçı ve merkezi otoriteyle kavgalı, isyankâr insanlar olarak tanındı. Ammianus Markellinus (öl. y. 400) tarafından o dönemde bile çetin savaşçılar olarak anlatıldılar. Doğu Roma İmparatorluğu’na çok sayıda, asker ve komutan verdiler, hatta 460 civarında excubitores denilen imparator muhafızları ilk kurulduğunda çoğunluğu İsaurialılardan oluşuyordu.

Eski imparatoriçe Verina, Zenon’un kayınvalidesi, ağabeyi Basiliskos ile anlaşarak, sevgilisi Patrikios’u tahta geçirmek için tertipte bulundu. Basiliskos’un aslında Zenon’a sadık olması gereken İsaurialı komutanlar İllos ve Trokundes’i ve Got komutan Theodorik Strabo’yu kendi saflarına çektiği anlaşılıyor. Bu askerî komplo başarıya ulaştı ve Basiliskos tahtı gasp etti. Zenon eşini ve annesini yanına alarak İsauria’ya kaçtı ve orada bir kaleye kapandılar. Peşlerinden giden İllos, Zenon’un ağabeyi Longinos’u esir alarak Zenon’un köşeye sıkışmasına neden olduğu sırada bu “darbe”deki ortaklar birbirleriyle çatışmaya girdiler. Basiliskos Verina’nın aşığı Patrikios’u öldürüp tahta kendisi çıktı. Ayrıca başkentte ikamet etmekte olan İsaurialıları da katletti. Got komutan Theodorik Strabo’ya önceden verdiği bir sözü de bozarak yeğeni Armatos’u ordular komutanı olarak atadı. Böylece Zenon’u deviren güçler birliği tamamen dağıldı. 

Ariadne’nin kendisine eş ve taht namzedi olarak seçtiği Anastasios, Balkan kökenli olan ve ömrü boyunca sivil bürokrasi basamaklarını yavaş yavaş tırmanarak kendisine kariyer edinmiş bir kimseydi. İki gözü farklı renklerde olduğu için halk arasında “Dikoros” diye tanındı. Tahta geçtiğinde 60 yaşını geride bırakmıştı.

527-565 arasında uzun bir süre tahtta kalan I. Justinianos, hırslı kişiliği ve imparatorluğu eski sınırlarına sahip görkemli günlerine döndürmeye çalıştığı, ancak kısmen gerçekleştirebildiği renovatio imperii (imparatorluğun restorasyonu) projesinin mimarı olarak bilinir. Hem kendi çağına hem çok sonraki dönemlere etki eden uzun soluklu pek çok icraata, karara ve esere imzasını atan imparatordur. İmparatorun hırslı karakteri, Cermen istilalarıyla elden çıkmış eski Batı Roma eyaletlerinin kısmen de olsa geri alınmasını sağladı.

I. Justinianos döneminin etkisi çağları aşan eserlerinden bir diğeri de bugün birçok devletin medeni hukukunun temelini oluşturan Corpus Iuris Civilis adlı kanun külliyatıdır.

Bu eser, Latince kısaca Corpus Iuris Civilis (“Sivil Kanun Külliyatı”) adıyla bilinir. Bu külliyat (Codex Justinianos), Digesta ya da Pandectae, Institutiones ve Novellae (Yun. Nearai “Yeniler”) adı verilen kısımlardan oluşur. Codex veya Codex Iustinianus “Justinianos Yasası”: II. yüzyıldan beri imparatorluk arşivlerinde korunan imparatorluk yasaları, kararları, emirlerinin derlenmesiyle ortaya çıktı. Digesta veya Pandectae “(Tam-) Kapsayanlar”: Eski hukuk metinlerinin bir derlemesi ve hukuk ilkelerinin açıklaması Institutiones “Öğretiler”: Esasen hukuk öğrencilerine yönelik bir ders kitabı niteliğindeki hukuk ilkelerinin açıklaması (533 yılında tamamlandı) Novellae : I. Justinianos’un çıkardığı yeni kanunlar (534 yılından itibaren)

Miafizit: İsa Mesih’te ilahi ve insani tabiatların ikisinin de var olduğunu kabul etmelerine rağmen ete kemiğe bürünmüş Mesih’te ilahi tabiatın insani tabiata baskın olduğunu ama insani tabiatın kaybolmadığını kabul eden inanıştır. İskenderiyeli Kyrillos’un μία φύσις τοῦ θεοῦ λόγου σεσαρκωμένη (mia physis tou Theou Logou sesarkomene) “Söz-Allah’ın ete-kemiğe bürünmüş “bir” tabiatı” ifadesinden kaynaklanır.

II. Justinos’un yaptığı ilk uluslararası icraatlardan biri Sasanilere yapılan yıllık ödemenin kesilmesi oldu.

Özellikle “denizaşırı” yörelerde imparator Maurikios’un idareyle ilgili bir reformu oldu. Normalde Geç Roma geleneklerine göre sivil ve askerî idareler birbirlerinden ayrı ve paralel olarak bulunurlar. 584’te İtalya’da giderek artan Lombard tehdidiyle uğraşabilmek için Maurikios, eksarkhos unvanıyla sivil ve askerî yetkilerle donatılmış yeni bir komutan atadı.

Phokas, fevkalade başarısız bir şekilde Roma topraklarını düşmana kaybetmeye devam ediyordu. 607’de Roma’da III. Bonifatius’un papa olması üzerine yapılan mektuplaşma sırasında Phokas papanın şehri Roma hakkında “bütün kiliselerin başı” ifadesi kullanarak kendinden önceki imparatorların papalara vermekten imtina ettikleri bir unvanı serbestçe vermiş oldu. Bunun karşılığında Papa III. Bonifatius Phokas şerefine Roma’daki Forum Romanum’da uzun yıllardan sonra ilk defa bir imparator sütunu diktirdi.