Bizans’ın Alacakaranlığı ve Çöküş (1391-1453)

V. İoannes Palaiologos’un ölümünden (16 Şubat 1391) sonra I. Bayezid’in onayıyla Bizans tahtına oğlu Manuel çıktı. II. Manuel Palaiologos’un (1391-1425), padişahın vassalı olarak Osmanlılara karşı izlediği itaatkar ve barışçı politika, Osmanlı birliklerinin 1391 yılı yaz aylarında Anadolu beyliklerine karşı seferlere birlikleriyle birlikte katılması için Bayezid’den aldığı çağrıya boyun eğmesinde ifadesini bulur.

I. Bayezid’in Ankara Savaşı’nda Timur’a yenilerek esir düşmesi Bizans İmparatorluğunun ömrünü mucizevi bir şekilde 50 yıl daha uzattı.

Vassal: Daha güçlü bir devletin koruması altına girme ve ona bağlanma durumunu anlatan siyaset terimi

Osmanlıların Balkanların kuzeyinde baskı yaratan varlığı, Batılıları bir kez daha yeni bir Haçlı seferi düzenlemeye zorladı. Seferin liderliği Macar 240 kralı Sigismund’a verildi; diğer yandan Fransızlar, Almanlar ve diğer Avrupalı şövalyeler kralın emri altına girdi. Sonucu belirleyen savaş, 25 Eylül günü Niğbolu’da gerçekleşti. Haçlı ordusu, Bayezid’in ordusu ve Hristiyan bağlaşıklarının birlikleri tarafından ezildi. Pek çok Avrupalı şövalye öldürüldü ya da esir düştü. Sigismund, kaçtı; bir gemiyle Balkan yarımadasının çevresini Karadeniz üzerinden dolaşarak ülkesine dönebildi.

Moğollar, askerî seferlerle terör estirdikten sonra Anadolu’yu kaos içinde bırakarak Orta Asya’ya geri çekildiler. Timur, Anadolu’dan ayrılmadan önce Osmanlı Rumelisinin idaresini Süleyman’a bıraktı. 2 Aralık 1402-16 Ocak 1403 tarihli temliknameye göre Timur, Süleyman’ın konumunu onayladı. Bayezid bin Emir Süleyman adıyla (muhtemelen Edirne’de) darp ettirdiği iki gümüş sikke, şehzadenin Rumeli hakimiyetinin kanıtıdır

Osmanlıların, Ankara Savaşı sonrasında içinde bulunduğu koşullar hakkında en ayrıntılı bilgileri veren tarihçi Bizanslı Dukas’tır. Ona göre; II. Manuel, Mehmed’den Çamurlu savaşı öncesi antlaşmadaki vaatlerini yerine getirerek Musa’nın ele geçirdiği Bizans topraklarını iade etmesini istedi. Elçiyi iyi karşılayan Mehmed, sözünü tuttu. Karadeniz kıyılarındaki bazı kaleleri, 8 Tesalya bölgesindeki bazı köylerle kaleleri içeren tüm toprakları ve Propontis (Marmara Denizi) kıyılarındaki (1403 Gelibolu Antlaşmasıyla Bizans’a verilen) tüm toprakları teslim etmeyi kabul etti. İmparatora beslediği iyi niyeti antlaşma metninde ona “Baba, Romalıların (Bizanslıların) imparatoru” şeklinde hitap ederek, “ona bir oğulun babasına olduğu gibi sadık kalacağına” yemin ederek gösterdi. Dukas’a göre, Mehmed, Vlah ve Bulgar vassalların, İoannina (Yanya) despotu Karolo Tokko’nun, despot I. Theodoros’un (1383-1407), Mora’daki Achaia Latin prensliğinin hâkimi Centurione Zacharias ile diğer Hristiyan liderlerin elçilerini de iyi karşıladı. Barışı koruma arzusunu dile getirdi. Anlaşma koşullarını kabul ederek Hıristiyan destekçilerine minnettarlığını gösterdi. Musa karşısındaki başarısında önemli rol oynayan Stefan Lazareviç’i unutmadı ve despota Niş’teki Kaprian kalesini, Znepolje bölgesini, Niş-Sofya arasındaki toprakları verdi. Bağımsızlıklarını yitirmiş olan Bulgarlar da bir heyeti göndermişti

Konstantinopolis Balyozu (Bailo de Costantinopoli) (ya da Baylosu),: Venedik Cumhuriyeti’nin Bizans başkentinde ikamet eden en üst düzey diplomatik temsilcisidir. Merkeze gönderdiği raporlar hem Bizans hem de Orta Çağ dönemi Türk tarihi konusunda önemli bilgiler içerir

Arhont: MÖ. 1000li yıllardan itibaren Antik Yunanistan’da birbirinden bağımsız kent devletlerinde oligarşik kökenli yöneticileri tanımlayan bir terimdir. Özellikle Geç Bizans döneminde megistanes ya da dynatos terimlerinin eş anlamlısı olarak yarı-bağımsız kastron (kale-kent) yöneticilerine verilen Yunanca bir unvandır

Konsil (Lat. Concilium, Yunanca synodos), Hıristiyan din adamlarının dinî veya kilise örgütünün idari konulardaki anlaşmazlıkları çözüm bulmak için toplandıkları kurul (meclis).

I. Mehmed’in II. Manuel ile savaşa girmemesinin nedeni, bu dönemde Anadolu’daki egemenliğini sağlamaya çalışmasıydı. Anadolu Türk beyleri, Mehmed ile Musa Rumeli’de savaştığı sırada iyice güçlenmişti (1411-1413). Anadolu, Osmanlı Devleti’nin insan gücünün kaynağı olduğundan çok önemliydi. Bu nedenle Mehmed, Hristiyan hükümdarlara gösterdiği barışçıl tavrı Türk beyliklerine göstermedi. Egemenliğini sağlamlaştırmak için ve Musa Çelebi’ye verdikleri destekten dolayı beyliklere karşı cezalandırma seferleri düzenledi. Sonunda Karamanoğlu, Hamidoğlu, Aydınoğlu ve Menteşeoğlu’na boyun eğdirdi (1414). Tüm Orta ve Batı Anadolu’daki beylikleri ilhak etti. St. Jean Şövalyelerinin tamire başladığı İzmir kalesini yıktırdı.

İsyan sonrası Mehmed’in Mustafa’ya karşı harekete geçmesi uzun sürmedi. Büyük bir orduyla Trakya’dan Makedonya’ya yürüdü. Mustafa’nın ordusuyla Tuna’yı geçerek Thessaloniki’ye indiğini öğrendi. Aynı yolu izleyerek rakibiyle “Thessaloniki’nin dış mahallelerinde” karşılaştı (1416). Mustafa, savaşta yenildi ve Vlahlar da dağıldı. Mehmed, Thessaloniki’ye kaçan şehzadeyi kent kapılarına dek takip etti. Kent ahalisinden çok az kişi savaşta Mustafa ile Cüneyd’e yardım etti. İki âsîyi “istenmedikleri” despot Demetrios Laskaris Leontaris karşıladı ve kent teslim olsa bile onları teslim etmeyeceğine söz verdi. Mehmed, Demetrios’tan aradaki dostluğun bozulmaması için asileri teslim etmesini istedi. Kentte bulunan veliaht prens İoannes Palaiologos, bu müzakerelerde rol oynadı. Mehmed, hayatta olduğu sürece asilerin hapiste tutulacağı sözünü alınca kuşatmayı kaldırarak Edirne’ye döndü. Leontaris, iki kaçağı gemiye bindirerek Konstantinopolis’e gönderdi. İmparator, Mustafa’yı Lemnos adasına gönderdi ve muhafızlarına onu dikkatle korumalarını emretti. Cüneyd ise Konstantinopolis’teki Pammakaristos manastırına kapatıldı. İmparator, Mehmed’e haberciler göndererek Mustafa ile yanındaki otuz adamının ve Cüneyd ile on adamının masraflarını karşılamasını istedi. İmparator, Mehmed hayatta olduğu sürece Mustafa’nın serbest bırakılmaması karşılığında Osmanlı hazinesinden yılda 300.000 altın alacaktı. Ölümünden sonra ise Bizans çıkarlarına uygun olarak ve padişahın haleflerinin kendisiyle kuracakları ilişkiye göre hareket etmekte özgür olacaktı. Böylece imparator, Mustafa’yı, Mehmed’i Bizans ile barışı sürdürmeye zorlayabileceği bir silah olarak kullanma fırsatı elde etti.

Halkokondyles’e göre “Amaç şuydu; civardaki milletler yani Romalılar (Bizanslılar), Sırplar, Cenevizliler, Venedikliler ve Anadolu’daki Karaman (Beyliği) hükümdarın ölümünü öğrenirlerse, veliaht Murad’ın sınır boylarından gelmesi imkânsız olurdu. Sonuç olarak, orduda tahta veraset konusunda büyük gürültü kopardı ve muhtemelen isyan hareketleri ortaya çıkardı. Trakya’nın bazı bölgelerinde Hristiyanların da yapmış olabileceği bir şeyi Karaman’ın (Beyliği) da pişmanlık duymadan yaptığı bir yağma vakası oldu. Bu tür olaylar, Türklerin zayıflamasına ve Romalıların (Bizanslıların) toparlanmasına yol açardı.” (Chalkokondyles, 1922).

Podesta: Podestà: Geç Orta Çağ Dönemi’nde Orta ve Kuzey İtalya’daki kentlerinde en yüksek sivil yöneticiye verilen unvandır. Bizans dünyasında başta Konstantinopolis olmak üzere Ceneviz kolonilerinin bulunduğu yerlerde Cenova Kent Cumhuriyeti’nin temsilcisi olarak bu unvanı kullanan yöneticiler mevcuttu. Bugün İstanbul-Galata’da bulunan Podesta Sarayı hâlâ ayaktadır ve 850 yıllık bu tarihî yapı Voyvoda sokakta bulunmaktadır.

Despot: Bizans’a ait bir asalet unvanı olmakla birlikte Latin İmparatorluğu, Trabzon İmparatorluğu, Bulgar, Sırp aristokrasisi tarafından da kullanılmış yöneticilere has bir soyluluk unvanıdır.

Thessalonike kentinin savunmasını üstlenen Venedik, yıldan yıla artan Osmanlı baskısına ve iaşe sıkıntısına dayanmaya çalıştı. Venedikliler, Bizans despotunun eskiden Osmanlılara ödediği yıllık haracı ödemeyi üstlenmeyi teklif etti. Yeni müzakerelere girişmek için yaptıkları başvurularda miktarı arttırdılar. Ancak bu çabaları sonuç vermedi. II. Murad, yedi yıllık kuşatmanın ardından güçlü bir savaş birliğiyle gelerek kısa bir operasyondan sonra kenti fethetti (29 Mart 1430). II. Murad, Selanik’te düzeni sağlar sağlamaz ordusuyla Epiros bölgesi ile Arnavutluk üzerine yürüdü. İoannina,
uzun zamandır Kuzeybatı Yunanistan’daki Bizans despotluğunun başkentiydi. Bu statüsünü ilkin Sırp istilası sırasında sonra da Kefalonya adasının İtalyan kontlarının yönetimine girdiğinde edinmişti. Kent, II. Carlo Tocco’nun yeğeni tarafından ele geçirilmişti (1429). II. Carlo, bu kazanımın keyfini süremeden Rumeli beylerbeyi Sinan Paşa kenti kuşattı. Ahali, Selanik’in fetih sonrası yağma haberlerini aldığından Sinan Paşa’ya metropolit başkanlığında bir heyet gönderdi ve koşullu olarak teslim olmayı teklif etti. Öneri, olumlu karşılanınca kent teslim oldu (9 Ekim 1430). Sinan Paşa, kiliselerin yıkılmayacağı, camiye çevrilmeyeceği, kimsenin esir edilmeyeceği, çocuklarının devşirilmeyeceği sözünü verdi. Ahalisi koruma altına alınan kentin metropolitine tüm özel haklarını koruma ve soylusınıfa mülklerini elinde tutma hakkı verildi.

II. Kosova Savaşı, Macaristan’ın varlığına son verdi. 

VIII. İoannes, ölümünden önce Mora despotu Konstantinos Dragatzes’i veliahtı olarak seçmişti. Konstantinos için Mistra’da ya da Konstantinopolis’te bir tören yapılmadı. Union’u kabul eden bir patriğin elinden taç giymek gergin olan atmosferi kötüleştireceğinden o da bu konuyu önemsemedi ve “taçsız imparator” olarak anılmayı umursamadı. Zaten koşullar bu konuya eğilmesine zaman bırakmadı.

Padişahın Anadolu’da olmasından yararlanmak isteyen imparator, Osmanlı hanedanından olan ve Konstantinopolis’te yaşayan Orhan Çelebi’yi kışkırtmaya kalktı. II. Mehmed, tahta çıktığında Orhan’ın yıllık masraflarının eskiden olduğu gibi Bizanslılara ödenmesini buyurmuştu. İmparator, padişahın Bursa’da bulunan vezirine elçi göndererek kendisine ödenen meblağın yeterli olmadığını ve arttırılmasını istedi. Aksi takdirde Orhan’ı serbest bırakabileceğini ima etti. Konstantinos, babasının Osmanlı şehzade mücadeleleri devrinde birçok kez devreye soktuğu politikayı izlemek istemişti. Ancak bu tehlikeli bir oyundu, çünkü karşısındaki Anadolu ve Rumeli’de kaybettiği otoritesini yeniden kurarak daha sağlam temeller üzerine oturmuş güçlü bir devletti.

Karadeniz’den Venedik’e dönen iki gemi savunmaya yardım etmek için Konstantinopolis’te kalmıştı. Cenova’dan da küçük gemilerle gelen gönüllüler vardı. Bunların en ünlüsü Cenova, Chios ve Rodos’tan toplanan 700 kişilik birliğin komutanı Giovanni Giustiniani Longo idi.

Union’a kuşkuyla bakan II. Mehmed, siyasi amaçlarına hizmet edecek ve Bizanslı uyruklarınca kabul
görecek Georgios Scholarios’u patrik olarak seçti. Havariyun Kilisesi’nde düzenlenen bir törenle onu patrik atadı (1454). Eski imparatorlar gibi ona makam sembolü olan asasını bizzat vererek kendisini Roma imparatorlarının halefi olarak kabul ettiğini gösterdi. Gennadios ile yaptığı anlaşmalar, patriğin Ortodoks dünyanın lideri olma statüsünün devam ettiğinin ilanı niteliğindeydi.