Mezîdünfih Masdarlar (I)

Sülâsîlerin bunlardan başka mezîdünfih (artırılmış) adıyla anılan masdar şekilleri de vardır. Bunlar aynı zamanda “Kıyâsî Masdarlar” adıyla da anılırlar. Bu şekilde isimlendirilmelerine sebep, her bir mezidünfih masdar mücerred masdardan belirli bir anlam kazandırmak amacıyla üretilirler. Herbir mezidünfih masdarın ayrı bir çatısı olup, basit masdarlara bu çatıya göre anlam kazandırırlar.

Mücerred sülâsî masdarın ilk aslî harfinden önce hemze ve ikinci aslî harfinden sonra elif eklenerek oluşturulur.

Arapça’da bu bâbdaki masdarlar birçok mana meydana getirmek üzere kullanılırsa da, Osmanlı Türkçesi’nde çoğunlukla geçişlilik (müte‘addî) manası için kullanılır. Geçişsiz olan (lâzım) masdarlar bu bâba aktarıldıklarında geçişlilik kazanır, ettirgen olurlar.

Nâkıs kelimelerde if‘â vezni kullanılır. Osmanlı Türkçesi’nde kelimelerin sonundaki (ا)in peşinden gelen (ء )genellikle yazıda gösterilmez.

احيا ihyâ (canlandırmak, şenlendirmek)  حئ  hayy (diri, canlı)

ابقا ibkā (ebedîleştirmek, devamlı etmek) بقئ  bakī (ebedî, sonsuz)

İf‘âl bâbının ism-i fâ‘ili müf‘il şeklindedir.

خمضر muhzır (hazır eden  اخضار ihzâr (hazırlama)

خمرج muhric (çıkaran)       اخراج ihrâc (çıkarma)

مفرط  müfrit (aşırı giden)   افراط  ifrât (aşırı gitme)

İf‘âl bâbının ism-i mef‘ûlü müf‘al şeklindedir.

حمكم  muhkem (sağlamlaştırılmış    احكام ihkâm (sağlamlaştırmak)

منكر  münker (inkâr edilmiş)          انكار  inkâr (kabul etmemek)

Misâl ve mehmûzü’l-fâ’da vezin, mû’il dir.

موجب   mûcib (gerektiren)   اجاب îcâb (gerekli)

Misâlde vezin, mû’al şeklindedir: موجر mûcer (kiralanan   اجار  îcâr (kiralamak)

muzâ‘afta vezin müfell şeklindedir: مقر mukarr (kabul edilmiş) اقرار ikrâr (kabul etmek)

ecvefte vezin müfâl şeklindedir: مشار  müşâr (işaret edilen  اشارت  işâret

nâkısta vezin müf’â şeklindedir: ملغى mülgā (lağv edilmiş)  الغا ilgā (lağv etme)

Tef‘îl bâbı başına (ت )ve ikinci aslî harften sonra uzun î sesi veren (ى )harflerinin eklenmesiyle oluşturulmuştur. Osmanlı Türkçesi’nde bu bâbda kelimeler sıklıkla kullanılmıştır. Bu bâbtaki kelimelerin dört özelliği vardır.

1. Mücerred sülasî masdarlardan geçişsiz olanları geçişli hale getirerek ettirgenlik sağlar.
2. Aslında geçişli olan mücerred sülâsî masdarlardan geçişli olanlarının geçişliliğini bir kat daha artırır.
3. Bu bâb bazen saymak, kabul etmek manasını verir.
4. Sayıları gösteren masdarlara geçişlilik verir.

Son harfi hemze (ء )olan köklerde, tef‘îl bâbındaki zâid olan (ى )harfi düşerek hemzeden sonra (ة) gelir ve tef‘i’e veznini alır.

ختطئه tahtı’e ( hatalı görmek )  خطا  hatâ’dan

تربئه tebri’e (kurtarmak)  برء  ber’ (kurtulmak) 

Tef‘îl bâbının ism-i fâ‘ili mufa‘‘il dir. İlk aslî harfin başına ötreli mim (م )ilâve edilir. İkinci aslî
harf ikizleşerek şeddeli okunur. 

Bu bâbda baştaki te (ت )eklemedir. İkinci aslî harf ikizleşir ve şedde ile gösterilir. Sülasî mücerred dönüşsüz masdarları dönüşlü hale getirmek için kullanılır. Sülâsî mezidünfih masdarlardan tef‘îl bâbındaki dönüşsüz kelimeler bu bâba çevirildiklerinde dönüşlülük kazanırlar. Bu bâbdaki bazı kelimeler yapmacıklık ifade eder.

Tefa‘‘ül bâbının ism-i mef‘ûlü mütefa‘‘al Tefa‘‘ül bâbı dönüşlülük için kullanıldığından ism-i mef‘ûlü pek fazla kullanılmaz.

مرتدد  müteredded (tereddüt edilen)   تردد tereddüd

متجسس mütecesses (gizlice araştırılan) جتسس   tecessüs (gizlice araştırmak)

Tefâ‘ül bâbı ilk aslî harften önceki (ت )sonrasına (ا )eklenmesi ve ikinci aslî harfin ötreli okunmasıyla oluşur. Genellikle iki veya daha fazla kişi arasında işteşlik sağlamak için kullanılır.

1. Genellikle iki veya daha fazla kişi arasında işteşlik sağlamak için kullanılır.
2. Bu bâb bazen gerçekte olmayan bir hali ve durumu varmış gibi gösterir, yapmacıklık, sahtelik bildirir.
3. Tef‘îl bâbındaki bazı dönüşsüz masdarlar bu bâba çevrildiklerinde dönüşlü hâle gelirler. Bazen fiilin birbiri ardına veya derece derece gerçekleştiğini ifade eder.

Tefâ‘ül bâbının ism-i fâ‘ili mütefâ‘il şeklindedir.

Tefâ‘ül bâbının ism-i mef‘ûlü mütefâ‘al şeklindedir. Oldukça az kullanılır.

Bu bâbda baştaki mim, ilk aslî harften sonraki elif (ا )ve sondaki (ة)harfleri eklemedir. (ة )harfi bazı kelimelerde (ه )yazılarak –e, -a sesi verir, bazı kelimelerde de açılarak te (ت )şeklinde kullanılır. Bu bâb, masdarın belirttiği iş veya hareketin iki veya daha fazla kişi arasında karşılıklı olarak yapıldığını ifade ederek kelimeye işdeşlik (müşâreket) kazandırır. Bir diğer fonksiyonu da kelimeyi geçişsiz yapmaktır.