İkinci Dünya Savaşı (1929-1945)

Batı’nın karşı karşıya kaldığı bu kaos ortamında ekonomisini geliştirebilen tek ülke ABD idi. Dört yıllık savaş sırasında uyguladığı “fırsatçı ekonomi politikası”, ABD’yi dünyanın en büyük ekonomik gücü haline getirmiş; savaş sonrası dönemde milli gelirini, 33 milyar dolardan 61 milyar dolara, yaklaşık iki katına çıkarmıştı.

Savaştan sonra Avrupa, (ABD’nin aksine) hem burjuvazinin savaş öncesi duruma dönüş arzusunu desteklemek hem de emekçilere ve köylülere daha yüksek yaşam standardı sağlama vaadinde bulunuyordu. Bu da emeksermaye arasında bir çelişkiye neden oldu. İngiltere ve Fransa gibi ülkeler, ABD’ye ulusal gelirlerinin neredeyse yarısı kadar borçlanmak durumunda kaldı. Bu sermaye aktarımının doğal sonucu olarak 1928’de Avrupalı yatırımcılar, ABD’de gelişmekte olan borsa balonundan ve “kısa vadeli kârların” fırsatçılığından yararlanmak üzere sermayelerini Atlantik ötesine, ABD’ye kaydırdılar.

24 Ekim 1929’da New York’ta bulunan Wall Street borsasının çöküşü; bankaların kapanmasına, paraların değer kaybetmesine, hisse senetlerinin buharlaşmasına ve dünyanın en büyük mali bunalımlarından birinin yaşanmasına neden oldu. 1929 Büyük Buhranı’na sebep olan sorunlar ile ilgili uzun yıllar tartışmalar devam etti. Buna göre buhranın nedenleri arasında ilk öne çıkan, ABD’nin savaş sonrası gerçekleştirdiği “dengesiz” ekonomik büyümeydi.

Birinci Dünya Savaşı’ndan önce “İtalyan Sosyalist Partisi”nin L’Avanti adlı gazetesinde çalışan Benito Mussolini, kurduğu “fasci d’azione rivoluzionaria” örgütü aracılığıyla İtalya’nın savaşa katılmasına büyük destek sağlamıştı. Savaş sonrası İtalya hakimiyetine bırakılmayan yerlerin, ulusal çıkarlar gereği elde edilmesine çalışılması konusunda güçlü bir propaganda yürüttü. Milano’da 1919 yılında kurduğu “fascio di Combattimento-Faşist Mücadele Birliklerinin İttifakı”, otoriter bir düzeni, barış sonrası yapılan antlaşmaların İtalya lehine düzeltilmesini ve “mevcut statükonun” değiştirilmesini talep ediyordu.

Almanya’da Nazi Partisi hızla yükseliyordu. Bu yükselişin itici gücü, Polonya Koridoru’nu Almanya’dan ayıran ve Fransa’nın Ruhr bölgesini işgal etmesine olanak tanıyan Versailles kızgınlığıydı.

Hitler, “Arileştirme” politikasıyla toplumun dezavantajlı gruplarını tasfiyeye girişirken devlet memurlarını da Nazi ideolojisini benimsemeye zorladı. Bu nedenlerden ötürü siyasal literatürde 1933 dönemi, “Hitler Terörü” olarak adlandırıldı (Griffin, 2014: 163-165).

Çiftlik ve fabrikalarda verimliliği artırmak amacıyla 1921 yılının Mart ayında Komünist Parti’nin X. Kongresi’nde Yeni Ekonomi Politikası (NEP) açıklandı. NEP, komünist idarenin daha önce öngördüğü, köylülerin topraklarına el koyma uygulamasından vazgeçerek tarım kesimine çok daha düşük oranlı yeni bir vergi uygulaması getirilmesini öngörüyordu. Bunun yanında köylülerin elde ettikleri artık ürünü serbest ticaret ile satmalarına izin verilmiş, tarımsal atölyeler başta olmak üzere kapitalist girişimlere olanak tanınmıştı.

Stalin, Avrupa’da giderek yükselen totaliter rejimlere katılmakta gecikmedi. Üstelik burada iş birliğinde bulunduğu kişi İkinci Dünya Savaşı’nda en büyük düşmanı haline gelecek olan Hitler’di. Nazilerle anlaşarak Polonya’nın bir kısmını ve Baltık ülkelerini ele geçirmeye çalışan Stalin, uluslararası siyasi arenaya oldukça güçlü bir şekilde yerleşmişti. Sovyetler Birliği, Stalin döneminde (İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra daha da etkili bir biçimde) uluslararası siyaseti belirleyici bir konuma yükselmişti. İkinci Dünya Savaşı sonrası ise ABD ile birlikte dünyanın iki süper gücünden biri olacaktı.

Tanaka Memorandumu, açıkça ABD aleyhine bir hedef belirlemişti; “(…) eğer Çin’i kontrol altına almak istiyorsak geçmişte Rusya’ya yaptığımız gibi gelecekte de her şeyden önce Birleşik Amerika’yı ezmek gerekecektir.” Tanaka’nın mimarı olduğu bu politika totaliter rejimi güçlendirmesinin yanında, militarist saldırganlığa dayanan bir dış politikayı da hedefliyordu. Japonya’da bu politika, “pozitif politika” olarak adlandırılmıştır (Belge, 2014: 390-393).

Meiji Restorasyonu; 1868 yılında İmparator Meiji tarafından başlatılan ve Japonya’nın imparatorluk yönetimini yenileyen reformların genel adıdır. Bu restorasyonla Japonya, hızlı bir sanayileşme dönemine girmiş, Meiji’nin sloganı olan “Ülkeyi zenginleştir, orduyu güçlendir.” sözüyle sembolleştirilmiştir.

Nazi Partisi’nin liderliğini ele geçiren Hitler’in en önemli vaadi ve iktidara gelmesine olanak tanıyan en önemli argümanı, Versailles Antlaşması’nın hükümlerinin ortadan kaldırılmasıydı.

Habeşistan’a yönelişte İtalya’nın artan nüfusu da önemli bir etkendi. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra 40 milyonu bulan İtalyan nüfusu yılda yaklaşık 1 milyon artıyordu. Üstelik ABD Hükümeti ülkesine İtalya’dan gelen çok sayıda göçmeni engellemeye başlamıştı. Habeşistan’ın el değmemiş zenginliklere sahip topraklarına yöneliş, İtalya’nın bu sosyo-ekonomik durumu nedeniyle daha da önemli hale geldi. Üstelik İtalya, Doğu Afrika’ya yabancı değildi; Eritre ve Somali sömürgeleriydi. Bu durum iki İtalyan sömürge toprağı arasında kalan Habeşistan’ı açık hedef hâline getirmekteydi.

Danimarka ve Norveç’in kısa sürede Alman hakimiyetine girmesi hiç beklenmedik bir gelişmeydi; öyle ki İngiltere hükümeti, Norveç açıklarında bulunan İngiliz donanmasına rağmen bu harekâtın başarıya ulaşmasını açıklamakta güçlük çekmekteydi. Nitekim Chamberlain, Norveç’teki başarısızlık üzerine istifa etmiş ve yerine yirminci yüzyıla damgasını vuracak olan Winston Churchill, Başbakanlığa getirilmişti.

Alman ordularının farklı cephelerde bu denli hızlı harekât gerçekleştirmesinin en önemli nedeni, o güne kadar Avrupa’da pek bilinmeyen “mekanize” birliklerini seferber edebilmesiydi. Başında Alman General Guderian’ın bulunduğu “Panzer Birlikleri” Almanya’nın üstün konumda olmasını sağlamıştı.

Maginot Hattı; Bu hat Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Fransa’nın Almanya tarafından yeniden işgalini önlemesi amacıyla inşa edilmişti. Fransa’nın kuzey ve doğu sınırlarını korumayı amaçlayan hat, Fransız devlet adamı Andre Maginot’un ısrarıyla kurulmuştu.

Hitler, Balkanlar nedeniyle tedirgin olan Sovyetler Birliği’ni de Üçlü Pakt’a dahil ederek Avrupa’nın paylaşılmasına bu ülkeyi de ortak etmek istiyordu. Bu nedenle 12-13 Kasım’da Berlin’de Molotov ile bir görüşme gerçekleştirildi. Hitler, bu görüşmede Sovyetler Birliği’ne Üçlü Pakt’a katılmalarını, İran ve Hindistan’ı almalarını ve Hint okyanusuna yerleşmelerini teklif etti. Molotov, bu teklifi olumlu bulmakla birlikte bazı isteklerde bulundu. Bunlar arasında Almanların Finlandiya’dan askerlerini çekmesi, Türk Boğazlarında kara, deniz ve hava üsleri verilmesi yer alıyordu. Hitler, Molotov’un isteklerini kabul etmemişti ve Molotov Berlin’den ayrılırken artık Alman-Sovyet savaşının yaklaştığı tüm Avrupa’da hissedilmeye başlanmıştı.

Ödünç Verme ve Kiralama Yasası: 1941 yılında ABD’nin Hitler’e karşı savaşan devletlere yönelik hayata geçirdiği yardım programıdır. Yardım yaklaşık 50 milyar dolarlık bir paketi kapsıyordu ve 10 milyara yakını gıda ve hizmet, geri kalanı ise savaş malzemesiydi.

İkinci Dünya Savaşı sırasında gerçekleştirilen ve hem savaşın hem de savaş sonrası dönemin koşullarını yakından ilgilendiren siyasal nitelikli buluşmaların ilki Kanada açıklarında bir savaş gemisinde gerçekleşmiştir. 1941 yılının Ağustos ayı başlarında İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve ABD Başkanı Roosevelt arasında gerçekleşen görüşme (bu tarihte ABD henüz savaşa girmemişti) sonucunda 14 Ağustos 1941 tarihli Atlantik Bildirisi adı verilen ortak bir bildiri yayınlanmıştır.

6 Haziran 1944 tarihinde başlayan ve tarihin en büyük çıkarma harekâtlarından biri olan Normandiya Çıkarması, Avrupa’da savaşın sonunun geldiğini işaret ediyordu. Normandiya Çıkarması ile açılan İkinci Cephe (diğer adıyla Fransa Cephesi) sayesinde Sovyetler Birliği üzerindeki Alman baskısı azaltılmış ve Almanya, Avrupa’da iki ateş arasında bırakılmıştı.

Balkan ve Birinci Dünya Savaşları’nda elde ettikleri deneyimler savaşın, bir ülkenin yıkımında oynadığı role yakından tanık olan Cumhuriyetin kurucu kadrosu, Osmanlı Devleti’nin savaşa sürüklenerek ortadan nasıl kaldırıldığını ve Türk milletinin yok olma tehlikesiyle nasıl başa çıktığını biliyorlardı. Üstelik Türkiye’nin her alanda modernleşmesini ve kalkınmasını sağlamayı temel hedef olarak belirlemişlerdi. Bu nedenle ülkeyi savaştan uzak tutmak, dünyada oluşan bloklara karşı tarafsız kalmak Türk dış politikasının temel ilkeleri idi.