Kutuplaşma ve Soğuk Savaş (1945-1962)

İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte uluslararası sistem, tarihte ender görülen güç rekabetlerinden birine sahne olmuştur. Savaşta Hitler Almanya’sının öncülüğünü yaptığı Mihver devletlerine karşı aynı saflarda mücadele etmiş olan “demokrasi cephesi”nin iki büyük gücü SSCB ve ABD'dir. Bu ülkeler savaş sonrası sistemde birbirlerine karşı ideolojik temelli bir mücadelenin ana aktörleri haline gelmiştir.

Doğu Bloku’nun güvenlik örgütü olan Varşova Paktı, 1955’de SSCB öncülüğünde kurulmuştur.

İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesine yakın, 1945 yılı içinde üç büyükler; ABD, SSCB ve İngiltere tarafından dünyanın yeni siyasi haritasını oluşturmak ve uluslararası sistemi şekillendirmek amaçlarıyla üç konferans yapılmıştır. Bu konferanslardan ilki Yalta, ikincisi Potsdam ve sonuncusu ise San Fransisko Konferansı olmuştur.

Uluslararası İlişkilerde dış politika aracı olarak kullanılan diplomasi türlerinden biri olan Zirve Diplomasisinde görüşecek olan devletler, en üst yetkililer tarafından temsil edilirler. Bir veya birkaç konu üzerinde uzlaşı sağlamak amacıyla kullanılan Zirve Diplomasisinde karşılıklı taviz, bu diplomasi türünün başarıyla sonuçlanmasını kolaylaştırıcı bir işlev görür. Teknoloji ve ulaşım olanaklarının artması sayesinde devletlerin en üst seviyede temsil edilmesi kolaylaşmış; 1815 Viyana Kongresi’nden İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası sistemi belirleyecek olan Yalta ve Potsdam gibi konferanslara kadar birçok “zirve diplomasisi” örneği yaşanmıştır.

Konferansa ABD, SSCB ve İngiltere katılmıştır. Sovyet ordularının Berlin’e dayandığı ve Nazi Almanyası’nın teslim olmak üzere olduğu 1945 yılının Şubat ayında, ABD lideri Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve SSCB lideri Joseph Stalin, Kırım yarımadasındaki Yalta’da görüştüler. 4 11 Şubat 1945 tarihlerinde gerçekleşen konferansta, bu üç aktör arasındaki görüş ayrılıkları ortaya çıkmakla birlikte, dünyanın en kanlı savaşının ardından barışın sağlanacağı bir uluslararası sistem kurma amacıyla, belli konularda uzlaşma sağlanmıştır.

Monroe Doktrini, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar sürdürdüğü dış politika, ‘yalnızcılık’ (izolasyonizm) ilkesi üzerinden şekillenmiştir. Başkan James Monroe’nin 2 Aralık 1823 tarihinde kongreye ilettiği mesajla kavramsallaştığından, Monroe Doktrini adıyla da anılır. Bu doktrin, ABD’nin Avrupa’daki askeri meselelere müdahale etmemesini ve Batı Yarımküresindeki meselelere de bir Avrupalı gücün müdahale etmemesini öngörür.

Manhattan Projesi, ABD’nin nükleer silaha sahip olmak amacıyla başlattığı ve Berkeley Üniversitesi’nden fizik profesörü Julius Robert Oppenheimer tarafından yürütülmüş olan çalışmadır. İlk atom bombası denemesinin başarıyla sonuçlanmasıyla Manhattan Projesi, yeni dünya düzeninde belirleyici olacak olan nükleer silahlanma yarışlarının ve Atom Çağı’nın başlamasına vesile olmuştur.

Konferans’ta Almanya; ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB arasında dört işgal bölgesine bölünürken Nazi kurumlarının tamamen yok edilmesi kararlaştırılmıştır. Öte yandan Alman donanması tasfiye edilmiş ve savaş suçlularının yargılanması kararı alınmıştır.

Potsdam Konferansı'nda SSCB lideri Stalin, 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin revizyonunu talep etmiş ve Türk boğazlarında hak iddia etmiştir. Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı boyunca müttefik devletlerin yanında savaşa dahil olmaması ve Almanya ile 20 Nisan 1944’e kadar krom ticaretine devam etmesi, Stalin’in Boğazlar üzerindeki taleplerini meşrulaştırmak için kullandığı bahaneler arasında yer almıştır. 

Yalta’da kararlaştırıldığı gibi, 1 Mart 1945’e kadar Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmiş olan, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 50 ülkenin katılımıyla 25-26 Haziran 1945’de San Fransisko’da bir konferans düzenlendi. BM’nin kuruluş konferansında BM Antlaşması’nın son hali belirlenmiş ve kurucu üyeler tarafından imzalanmıştır. BM Antlaşması, 24 Ekim 1945’te resmen yürürlüğe girmiştir.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin beş daimî üyesi; ABD, İngiltere, Fransa, SSCB ve Çin’dir.

Yalta Konferansında kararlaştırıldığı gibi, 1 Mart 1945’e kadar Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmiş olan, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 50 ülkenin katılımıyla 25-26 Haziran 1945’de San Fransisko’da bir konferans düzenlendi. Bu konferansta BM Antlaşması’nın son hali belirlenmiş ve kurucu üyeler tarafından imzalanmıştır.

IMF, uluslararası bir finans örgütüdür. 1944 yılında düzenlenen Bretton Woods Konferansı’yla birlikte kurulan Uluslararası Para Fonu (IMF), serbest piyasa ekonomisini sağlamlaştırma ve bu piyasaya yönelik ekonomik kalkınmalara destek verme amaçlarıyla hayata geçirilmiştir. 1929’da yaşanan ve etkileri sonraki on yıla fazlasıyla yayılan Büyük Buhran’ın ardından, İkinci Dünya Savaşı’nın da yarattığı yıkımları çeşitli fon ve kredi imkânlarıyla ortadan kaldırma hedefiyle kurulmuştur.

Senatör Joseph McCarthy’nin ABD Dışişleri Bakanlığı’nda çalışan 205 kişinin komünist olduğuna yönelik iddiası üzerine birçok kişi işini kaybetti. Yaşanan bu olaylar, komünistlerin toplumsal yaşamın dışına itilmesi sürecini doğurmuş ve siyasi literatüre ‘McCarthizm’ olarak geçmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri, SSCB'nin etrafında yer alan ülkeleri batı blokuna katmak amacıyla soğuk savaş stratejisi izlemiştir. ABD’nin Moskova Büyükelçiliği’nde görevli diplomat George Kennan, Sovyetlerin tüm dünyada ‘çevrelenmesi’ gerektiğini savunmuş ve çevreleme politikası adı verilen bu politika, Soğuk Savaş süresince ABD’nin önceliği hâline gelmiştir.

Doğu Bloku askerî ittifaklarla çevrelenmeliydi. Bu ittifakların en önemlisi, 1949 yılında kurulmuş olan NATO’dur. Ancak Doğu Bloku’nun çevrelenmesi yeterli değildi. Bu politikaya, daha sonrasında “püskürtme” politikası eklenmiştir. Doğu Avrupa’yı kurtarmak ve Batı Avrupa’yı rahatlatmak için Sosyalizm, Sovyet sınırlarına geri itilmeliydi. 1953-59 arası ABD Dışişleri Bakanı olarak görev yapan John Foster Dulles’in çabalarıyla, esasında jeopolitik kuramlar doğrultusunda, ‘iç hilal’ ve ‘kuzey kuşağı’ gibi yeni teoriler esas alınmıştır.

Varşova Paktı 1955 yılında kuruldu. NATO’nun mutlak rakibi olarak Soğuk Savaş’ta yerini alacan Varşova Paktı’nın kurucu üyeleri Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan, Polonya, Romanya ve SSCB olmuştur.

Avrupa Konseyi, 5 Mayıs 1949 tarihinde İngiltere, İrlanda, Fransa, İtalya, Hollanda, Belçika,
İsveç, Norveç, Danimarka ve Lüksemburg’un imzaladığı anlaşmayla kurulmuştur. 

Yüzdeler Anlaşması, İngiltere Başbakanı Winston Churchill, Sovyetlerin tüm Doğu Avrupa’yı etkisi altına almasının önüne geçmek için SSCB lideri Joseph Stalin’i bir anlaşmaya razı etmiştir. Böylece İngiltere, bölgede Sovyetlere göre az da olsa belli bir rol oynayabilecekti. Buna göre Macaristan’da %50 İngiltere, %50 SSCB üstünlüğü; Bulgaristan’da %25 İngiltere, %75 SSCB üstünlüğü; Romanya’da %10 İngiltere, %90 SSCB üstünlüğü; Yugoslavya’da %50 İngiltere, %50 SSCB üstünlüğü; Yunanistan’da ise %90 İngiltere, %10 SSCB üstünlüğü; iki lider arasında kabul edilmiştir.

1919 yılından beri arzu ettikleri egemenliği İkinci Dünya Savaşı sonrası elde eden Arap devletleri, çok geçmeden kendilerini Soğuk Savaş’ın iki kutuplu sisteminde yaşanan rekabetin ortasında bulmuşlardır. Savaş sonrası sadece, yedi Arap ülkesi; Ürdün, Lübnan, Irak, Mısır, Suriye, Yemen ve Suudi Arabistan bağımsızdı. Bu ülkeler 22 Mart 1945’te bir araya gelerek Arap Birliği Paktı’nı imzaladılar. 

Soğuk Savaş, ABD liderliğinde Batı ve SSCB liderliğinde Doğu bloklarının arasındaki rekabetle şekillenmiş olan iki kutuplu sistemde, sürekli gerginlik ve kısmi çatışmalarla sürdürülen güç mücadelesi olarak tanımlanmaktadır. Soğuk Savaş’ın başlangıcı olarak Truman Doktrini’nin ilan edildiği 1947, bitişi olarak ise 1991 Sovyetler Birliği’nin dağılması kabul edilebilir. 

Amerika, SSCB’ye yönelik olarak üç aşamalı bir politika izledi. Bu aşamalardan ilki, Başkan Truman ve Dışişleri Bakanı Byrnes’in atom bombasının SSCB’yi Avrupa’da uyumlu bir politika izleyeceği yönündeki görüşleriyle şekillendi. Fakat SSCB’nin Doğu Avrupa’daki askerî varlığı ve komünist rejimleri Moskova güdümlü olarak oluşturması, bu görüşleri boşa çıkarmıştır. İkinci aşama, SSCB ile atom enerjisinin denetimini sağlamaya yönelik bire bir görüşmeydi. Ancak bu görüşmelerden de olumlu bir sonuç çıkmaması üzerine ABD’li yöneticiler, üçüncü aşamaya başvurdular; amaç demir perdenin ekonomik baskı yoluyla sindirilmesiydi. Bu anlayış çerçevesinde Truman, 1941 tarihli yasa kapsamında Sovyetlere de verilen Ödünç Verme ve Kiralama Yardımlarını kesti. Sovyetler bu yasa kapsamında 1947 değeriyle ABD’den 11 milyar dolar tutarında askeri yardım aldı. SSCB’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD’den borç talebine karşılık verilen yanıt ise, Stalin’in Doğu Avrupa’da uyumlu davranması koşulunu öne sürüyordu. SSCB’nin bu koşulu reddetmesi üzerine ABD’nin SSCB’ye yönelik üç aşamalı politikası, olumsuzlukla sonuçlandı. 

Soğuk Savaş’ın en ikonik yapılarından biri olan Berlin Duvarı, Berlin ablukasının kalkmasından 12 yıl sonra, 13 Ağustos 1961 tarihinde, Doğu Almanya tarafından inşa edilmeye başlandı. 1949 yılından 1961 yılına kadar milyonlarca insan, Sosyalizmle yönetilen Doğu Almanya’dan sosyo-ekonomik açıdan daha fazla imkâna sahip olabilecekleri Batı Almanya’ya kaçmıştır. Sınırlar arası bu geçişleri engellemek isteyen Doğu Alman hükümeti, daha sonrasında “Utanç Duvarı” olarak da anılacak olan Berlin Duvarı’nı inşa etmiştir. Berlin Duvarı, 9 Kasım 1989 tarihinde yıkıldı ve Soğuk Savaş’ın bitişini simgeledi.

1947 yılını izleyen gelişmeler neticesinde Amerikan dış politikasının bir numaralı tehdit algılaması, Komünizm olmuştur. Truman Doktrini, bu tehdite yönelik ABD tarafından geliştirilen ana reaksiyondur.

12 Mart 1947 tarihinde Truman, sonrasında Truman Doktrini olarak adlandırılan mesajını, ABD Kongresi’nde okumuş ve Kongre’den Türkiye ve Yunanistan’a 400 Milyon dolarlık askerî yardım tasarısını kabul etmesini istemiştir. 22 Mayıs 1947 yılında yardımlar, Yunanistan’a 300 Milyon dolar ve Türkiye’ye 100 Milyon dolar olacak şekilde başlamıştır. Truman Doktrini sonrasında Balkanlar’daki Komünist ittifaklaşma hareketleri hız kazanmış ve Batı Bloku’nda yer alan Türkiye ve Yunanistan’a karşı Doğu Bloku ülkeleri kenetlenmiştir. Hâlihazırda Potsdam ve Yalta konferanslarında Sovyetlerin Türkiye üzerindeki talepleri, Türkiye’yi Batı Bloku’nun doğal bir üyesi haline getirmişti. Sovyetler, Türk boğazlarında üs ve Kars, Ardahan gibi Türk illerini ve Montro Boğazlar Sözleşmesi’nin Ruslar lehine revize edilerek Boğazlardan geçişine yönelik karar hakkının kendileriyle paylaşılmasını talep etmişti. Sovyetlerin açık tehdidine karşın Türkiye, Truman Doktrini ile kendisini Batı Bloku içerisinde konumlandırmıştır.

Paris Konferansı sonucunda dört yıl süreli Marshall Planı’nın içeriği, resmi adıyla “Avrupa Ekonomik Yeniden Kalkınma Programı” hazırlandı ve ABD’ye sunuldu. ABD Kongresi planı 11 Eylül 1947’de onayladı. Bunun üzerine ABD, 3 Nisan 1948 yılında “Ekonomik İşbirliği Kanunu”nu çıkararak Avrupa’ya yardımlara başladı. Yardımların başlaması sonrasında 18 Avrupa ülkesi, 16 Nisan 1948 yılında Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü’nü (OEEC) kurdu. 

Marshall Planı ve OEEC’nin kuruluş amacı, Avrupa ülkeleri arasındaki işbirliğini artırmak ve kıtada sağlıklı bir ekonomik yapı inşa etmekti. 

Vandenberg Kararı, “Birleşmiş Milletler Yasası”nın amaçlarına ve hükümlerine uygun olarak bölgesel ve ortak savunma önlemlerinin alınmasını öngören yasa tasarısıdır. ABD’nin kanuni olarak etkili ve sürekli, ferdi ve karşılıklı yardımlara dayanan bölgesel veya ortak tedbirlere katılması önerisi, Kongre tarafından kabul edilmiştir. ABD’de Monroe Doktrini, yerini dış ilişkilerde etkinliğe bırakmıştır.

Belçika, Fransa, İngiltere, Hollanda ve Lüksemburg’un imzaladığı Brüksel Antlaşması ile ortak bir savunma çatısı kurmanın yanı sıra, ekonomik ve kültürel ilişkileri güçlendirme amaçlanmıştır. Söz konusu antlaşmanın 5. Maddesi, antlaşmaya taraf devletlerden birinin silahlı bir saldırıya maruz kalması durumunda bu saldırının bütün taraf ülkelere yapıldığını belirtmekte ve olası saldırılara ortak bir yanıt verileceğini vurgulamaktadır.

Aralarında ABD, Belçika, Birleşik Krallık, Danimarka, Fransa, Hollanda, İtalya, İzlanda, Lüksemburg, Norveç, Kanada ve Portekiz’in bulunduğu on iki ülke, 4 Nisan 1949 yılında Washington’da bir araya gelmiş ve Kuzey Atlantik Antlaşması’nı imzalayarak NATO’yu kurmuştur. Dönemin NATO genel sekreteri Lord Ismay, NATO’nun kuruluş amacını ‘Rusları dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları aşağıda tutmak’ olarak özetlemiştir.

Türkiye, NATO'ya 1952 yılında katılmıştır. 

Truman Doktrini ve Marshall Planı’na karşı SSCB reaksiyonu, Molotov Planı olmuştur. En yalın haliyle ikili ticaret sistemi olan Molotov Planı, SSCB’nin Doğu Bloku ülkeleriyle kendisi arasında kurduğu ideolojik temelin ekonomik yansıması haline gelmiştir.

SSCB, 5 Ekim 1947 yılında Fransa ve İtalya’nın Komünist Parti Liderleri, Polonya, Çekoslovakya, Romanya, Macaristan ve Yugoslavya’nın katılımıyla Kominform’u kurmuştur. Kominform’un amacı, özellikle Avrupa Komünist hareketlerinin koordinasyonunun sağlanması ve Sosyalist yayılmacılığın ideolojik sürdürülebilirliğinin oluşturulmasıydı. Kominform, 4. Enternasyonal olarak da nitelendirilmektedir.

De-Stalinizasyon, Stalin’in ideolojik rekabeti tırmandıran ve Doğu Bloku’nu katı bir perspektifle tutan yaklaşımının terk edilmesi ve Kruşçev önderliğinde SSCB tarafından “barış içinde bir arada yaşama” ilkesinin benimsenmesidir. Bu ilkeye göre nükleer silahların varlığı, farklı ekonomik sistemlerin ve ideolojilerin bir arada barış içinde yaşaması gerekliliğini doğurmaktadır. Kruşçev, De-Stalinizasyon hareketiyle Stalinist fikirleri Parti yönetiminden kazımıştır.

Balfour Deklarasyonu, İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour’un, 1. Dünya Savaşı sürerken, 2 Kasım 1917 tarihinde Siyonist hareket liderlerinden Lord Rothschild’e gönderdiği mektuptur. Balfour, Filistin bölgesinde Yahudiler için uluslar bir yurt kurulmasının İngiltere hükümeti tarafından desteklendiğini belirtmiş, bunun bölgede yaşayan Filistinlilerin haklarının gözeterek yapılması gerektiğini ifade etmiştir. Mektupta geçen ulusal yurt (national home) kavramı, devlet anlamına gelmemektedir. Daha doğru bir deyişle ulusal yurt ifadesi gibi fabrike edilmiş bir kavramın kastedilenin tam manasıyla belli olmaması için özellikle seçilip kullanıldığı  anlaşılmaktadır. Bu kavram, İngilizlere olayların gidişatına göre manevra alanı sağlayabilecekti.

Ben-Gurionizm, İsrail’in ilk cumhurbaşkanı David Ben Gurion’un adını alan bu strateji, İsrail’in savunulması için askerî birliklere yönelik yapılacak olan yatırımların sürekli bir şekilde yüksek tutulması gerektiği düşüncesiyle oluşturulmuştur. Ben Gurion’a göre İsrail, etrafı düşman Arap devletleriyle sarılı küçük bir ülkedir. Hayatta kalabilmek adına askerî açıdan güçlü olmalı, kendisine yapılacak saldırılara çok daha sert bir şekilde karşılık vererek düşmanlarını sindirebilmelidir. BenGurionizm, ABD tarafından yapılacak olan askeri yardımlarla perçinlenmiştir.

1956’da Mısır’da gerçekleşen anayasa referandumu ile Cumhurbaşkanı seçilen Cemal Abdülnasıri, iktidarı ele geçirdikten sonra iki temel mesele üzerinde durmuştur. Bunlar, militarizm ve ekonomik kalkınmaydı. Mısır militarizmi İsrail karşıtlığı üzerine kurulmuş olan bir Arap milliyetçiliği ve güçlü bir Arap dünyası için tüm Arap halklarının birliğine yönelik Pan-Arabizm idealine dayanmış ve Doğu Bloku’yla Mısır’ı yakınlaştırmıştır. Ekonomik kalkınma ise Mısır kaynaklarının tam anlamıyla millileştirilmesi fikrine dayanıyordu.

Eisenhower Doktrini, Amerikan Kongresi’nin, 9 Mart 1957 tarihinde kabul ettiği rapordur. Rapora göre ABD, Ortadoğu ülkelerinin bağımsızlıklarını ve ulusal çıkarlarını önemsemekte, Komünist cepheden gelebilecek herhangi bir saldırıya karşı bu ülkelerin toprak bütünlüğünü korumak adına her türlü yardımı yapacağını taahhüt etmektedir.

Bağlantısızlar Hareketi, esas olarak, Asya ve Afrika milliyetçiliğinin bir tezahürüdür. Bağlantısızlar Hareketi’nin meydana gelmesi ve Bandung Konferansı’na giden süreç, esasında Hindistan lideri Nehru, Yugoslav lider Tito ve Mısır lideri Nasır arasında oluşturulan bir ortak payda üçgeni aracılığıyla başlamıştır. Bu üç devletin ortak özelliği, sömürgecilik ve işgal geçmişine sahip olmalarıdır. Öte yandan 1960’lı yıllarla beraber birçok ülkenin bağımsızlığını kazanması ve uluslararası sisteme Bağlantısızlar Hareketi çatısı altında dahil olmaları, BM gibi uluslararası örgütlerde de hareketin gücünü arttırmıştır.

Balkanlar’da Doğu Bloku’ndan tehdit algılayan üç ülke; Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiye, ortak bir savunma zemininde buluşma kararı almışlardır. Balkan İttifakı, 9 Ağustos 1954 tarihinde kurulan bir ortak savunma paktıdır. NATO ve Varşova Paktları gibi, üye bir devlete saldırı olduğu takdirde bu saldırı diğer üye devletlere yapılmış sayılacaktır. ABD tarafından da desteklenen Balkan İttifakı, Kruşçev yönetiminin Tito’ya yönelik tutumunu değiştirmesiyle birlikte işlevsiz hâle gelmiş, 1960 yılında ise dağılmıştır.

Afrika halklarının birliğini sağlamaya yönelik bir ideal olarak ortaya çıkan Pan-Afrikanizm, kıtada kazanılan bağımsızlıkların fikirsel zeminidir. İlk Pan-Afrika konferansı 1900 yılında Londra’da düzenlenmiştir. Nelson Mandela, Malcolm X, Amy Ashwood, Frantz Fanon ve Ahmed Ben Bella gibi isimlerin de aralarında bulunduğu onlarca düşünür, Pan-Afrikan literatüre katkı sağlamıştır. Pan-Afrikanizm değerleri temelinde ilk olarak 1963 yılında Afrika Birliği Örgütü kurulmuş, sonrasında ise 2002 yılında bu örgüt Afrika Birliği olarak revize edilmiştir.

Domuzlar Körfezi Harekâtı, adını Küba’nın güney kıyılarında yer alan Playa Giron Körfezi’nden almıştır. Bu harekât, Castro devrimi sonrası sürgüne gitmek zorunda kalan Kübalıların, ABD desteğiyle 1961 yılında Castro’yu devirmeye yönelik yaptığı işgal girişimdir. Harekât, başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Esnek Caydırıcılık Doktrini, 1962 Küba Füze Krizi’nin ardından Kennedy öncülüğünde NATO tarafından uygulamaya konulan bir stratejidir. Bu strateji, Kitlesel Karşılık Doktrini’nden farklı olarak, SSCB tarafından gerçekleştirilecek olası bir saldırıya orantılı olarak karşılık verilmesini öngörüyordu. Eğer saldırı konvansiyonel olursa konvansiyonel, nükleer olursa nükleer karşılık verilecekti.