Yumuşama Dönemi’nden Soğuk Savaş’ın Sonuna (1962-1989)

İkinci Dünya Savaşı sonrasında iki süper güç olarak bilinen ABD ve SSCB arasında başlayan Soğuk Savaş, Küba Füze Krizi’ne (1962) kadar tırmanış yaşamış, bu tarihten sonra ise karşılıklı taviz ve rölanti ile birlikte yumuşamaya başlamıştır. Dünyanın nükleer bir felaketin eşiğinden dönmesi üzerine ABD ve SSCB önderliğindeki iki kutuplu sistem, gevşek iki kutuplu sistem hâline gelmiştir.

Nükleer bir felaket tehlikesinin ardından ABD ve SSCB’nin karşılıklı olarak dış politikalarını yumuşatması, dönemin isimlendirilmesi açısından belirleyici olmuştur. Bu dönemde iki kutup arasında kültürel, ekonomik ve siyasal işbirliği çabaları hasıl olmuş, silahsızlanma yolunda önemli adımlar atılmıştır. ABD’nin SSCB karşısındaki nükleer üstünlüğü kaybetmesiyle birlikte Başkan Nixon önderliğinde izlemeye başladığı yeni politikalar ve SSCB’nin Kruşçev önderliğinde iki farklı ideolojinin çatışmasız bir zeminde bir arada yaşayabileceği fikri, sistemde barış yönlü bir trendin yakalanmasını kolaylaştırmıştır.

Öte yandan dünyanın çeşitli bölgelerinde çatışmalar devam etmiş, ABD ve SSCB bu bölgesel çatışmalarda farklı tarafları destekleyici tutumlarını sürdürmüşlerdir. Avrupa’da entegrasyon hız kazanmış; ekonomik kalkınma, iş göçü ihtiyacı ve bu gelişmelere paralel olarak toplumsal serbestleşme meydana gelmiş, özellikle ABD ve Avrupa’da muhafazakarlık karşıtı özgürlük ve öğrenci hareketleri artmıştır.

Üçüncü dünya ülkeleri arasında dekolonizasyon süreci hız kazanırken Afrika’da yeni devletler bağımsızlıklarını ilan etmiş ve Afrika Birliği Örgütü bu bağımsızlıkların kazanılması yolunda destekleyici bir etmen hâline gelmiştir. Asya’da ise yeni bölgesel aktörler yeni çatışma eksenleri doğurmuş, Çin Halk Cumhuriyeti Doğu Bloku’ndan uzaklaşarak iki kutuplu sistemde dengeleyici bir aktör hâline gelmiştir.

Türkiye’den Almanya’ya işçi göçü, 30 Ekim 1961 tarihinde imzalanmıştır. Bu anlaşmayla 750 binden fazla Türk vatandaşı, Almanya’ya göç etmiştir.

Nixon Doktrini, 1969 yılında ABD Başkanı Nixon tarafından ilan edilmiştir. Bu doktrine göre ABD nükleer caydırıcılığını kullanmaya devam edecek olsa da bölgesel meselelere doğrudan müdahil olmayacak, diğer aktörlerin Komünizm’le mücadelesine sadece dolaylı yollardan destek verecekti.

Washington’da yer alan Watergate Oteli’nde yaşanması nedeniyle tarihe bu isimle geçmiştir. Başkan Nixon, Watergate Oteli’nde bulunan Demokrat Parti ofisinin dinlenmesine yönelik bir girişimde rol aldığı gerekçesiyle suçlanmıştır. Nixon, bu skandalın ortaya çıkmasının ardından 1974 yılında istifa etmiştir.

Dünya şampiyonası için Japonya’da bulunan Amerikan Masa Tenisi takımının 1971 yılında Çin’e davet edilmesiyle sembolleşen ABD-Çin yakınlaşması, Kissinger’ın dış politika yönlendirmeleri ve Çin’in Kruşçev yönetiminden beri SSCB’yle arasındaki mesafenin açılmasıyla devam etmiştir. Bu yakınlaşma, Ping-Pong Diplomasisi olarak kavramsallaştırılmıştır.

Başkan Carter, güçlü bir NATO’nun SSCB karşısında caydırıcı olacağı öngörüsüne sahipti. Bu zeminden hareket eden ABD, 1979 NATO Bakanlar Konseyi toplantısında Batı Avrupa ülkelerine orta menzilli füzelerin konuşlandırılması kararını aldı. Carter, Nixon doktrininin aksine, ABD’nin Doğu Asya, Basra Körfezi, Afrika Boynuzu ve Ortadoğu’da tarihsel sorumlulukları olduğunu vurguladı. Nixon Doktrini’nden sonra bu söylem, Carter Doktrini olarak tarihe geçmiştir. 

1965 yılında BM Genel Kurul toplantısında Romanya öncülüğünde dokuz Avrupa ülkesinin Avrupa güvenlik konferansı yapılmasını öngören önerisi, oybirliğiyle kabul edilmiştir. Bu oydaşmanın akabinde 21-22 Haziran 1970 tarihinde Budapeşte’de bir araya gelen Varşova Paktı üyeleri, Avrupa güvenliği için Avrupa ülkeleri arasında kuvvet kullanılmasının yasaklanması; ekonomik, kültürel ve teknolojik işbirliği kanallarının geliştirilmesi ve Avrupa güvenliği ve işbirliği içi uluslararası bir organizasyonun kurulması önerisini sundular.

Nihai Senet, yani Helsinki Belgesi; sepet adı verilen üç ana bölümden oluşur. 1. bölümde “Avrupa’da güvenliğe ilişkin sorunlar” belirtilmiştir. Egemen eşitlik, güç kullanımına başvurmama, sınırların dokunulmazlığı, devletlerin ülkesel bütünlüğü, anlaşmazlıkların barışçıl çözümü, iç işlere karışmama ilkesi; düşünce, vicdan, din ve inanç özgürlükleri ve insan haklarına saygı, halkların kendi geleceklerine karar verme hakkı, devletler arası işbirliği, uluslararası hukukla üstlenilmiş olan yükümlülüklerin iyi niyet esasıyla yerine getirilmesi ilkeleri kabul edilmiştir. 2. bölümde “ekonomi, bilim, teknoloji ve çevre alanlarında işbirliği”, 3. bölümde ise “insani ve öteki alanlarda işbirliği” sepetleri oluşturulmuştur.

1. 5 Ağustos 1963 “Nükleer Denemeleri Sınırlandırma Antlaşması”: ABD, SSCB ve İngiltere arasında imzalanmıştır. Atmosfer, uzay ve su altında nükleer denemeleri yasaklanmıştır.
2. 27 Ocak 1967 “Dış Uzay Antlaşması”: ABD, SSCB ve İngiltere tarafından imzalanmıştır. Uzayda kitlesel yıkım silahlarını kullanmayı ve depolamayı yasaklamıştır.
3. 1 Temmuz 1968 “Nükleer silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması”: Nükleer yapım teknolojisinin transferini yasaklamıştır.
4. 11 Şubat 1971 “Deniz Yatağı Antlaşması”: Okyanus yatağına ve deniz dibine nükleer yerleştirilmesini yasaklamıştır.
5. 10 Nisan 1972 “Biyolojik Silahlar Sözleşmesi”: Kimyasal silahların geliştirilmesi, üretilmesi ve saklanması yasaklanmıştır.
6. 18 Mayıs 1977 “Çevreyi Değiştirmenin Yasaklanması Sözleşmesi”: Askerî amaçlarla çevrenin doğal yapısının değiştirilmesi ve yıpratılması yasaklanmıştır.

Küba Füze Krizi sonrasında 20 Haziran 1963 tarihinde ABD ve SSCB arasında imzalanmış olan “Kırmızı Telefon Antlaşması”yla birlikte iletişimsizlikten doğabilecek olan olası yanlış anlamaların ve koordinasyonsuzluğun önlenmesi öngörülmüştür.

Ostpolitik, 1967 yılından itibaren uygulamaya konulan Federal Almanya dış politikasıdır. SSCB ile doğrudan diplomatik ilişkilerin kurulması, Doğu Avrupa ülkeleriyle ilişkilerin geliştirilmesi ve Doğu Almanya’yı ayrı bir devlet olarak tanımaksızın geçici bir anlaşmaya varılması ve doğu sınırlarının kesinleştirilmesi sağlanmıştır.

1958 yılında iktidara gelen De Gaulle, Fransa’nın bağımsız bir tutum sergilemesine önderlik etmiştir.  Gaulle, Küba Füze Krizi’nde ABD’nin ulusal çıkarları doğrultusunda kendi başına hareket ettiği gerekçesiyle 1966 yılında NATO’nun askerî kanadından çekilme kararı almıştır. Fransa’nın NATO’ya dönüşü ancak 2009 yılında gerçekleşecektir.

Brejnev Doktrini, SSCB’de Kruşçev sonrasında 18 yıl iktidarda kalacak olan Leonid Brejnev’in Prag müdahalesi sonrasında yaptığı konuşmadır. Brejnev, dost ülkelerde yıkıcı faaliyetlere karşı Varşova Paktı çatısı altında ortak müdahale edileceğini ve bu çatı altındaki Komünist rejimlerin sınırlı egemenliklere sahip olduğunu vurgulamıştır.

Avrupa Topluluklarında Ortak Tarım Politikası ile ilgili ekonomik düzenlemeler önerisiyle başlayan süreçte, Avrupa Parlamentosu’nun güçlendirilmesi ve Komisyon’un bazı konularda oy çokluğuyla karar almasına yönelik taleplerin artması üzerine Fransız Devlet Başkanı Charles De Gaulle, yedi ay boyunca Komisyon ve Konsey görüşmelerine katılmayarak Avrupa Toplulukları’nın karar alma mekanizmasını kilitlemiştir. De Gaulle’ün sandalyesinin boş kalması; söz konusu krize adını vermiştir.

Enosis, sözlük anlamı olarak başka bir ülkeye bağlanma, dahil olma anlamında kullanılmaktadır. Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanması fikri, enosis olarak kavramsallaştırılmıştır.

5 Haziran 1964 tarihinde Başkan Johnson’ın İnönü’ye gönderdiği muhtıra olarak yorumlanabilecek olan mektuptur. Mektupta Johnson, Türkiye’nin ABD tarafından sağlanan askerî teçhizatla Kıbrıs’a müdahale edemeyeceğini, aksi takdirde SSCB’nin duruma müdahil olması durumunda NATO’nun Türkiye’yi korumayacağını ifade etmiştir. NATO’nun 5. Maddesini tam anlamıyla hiçe sayan bu ültimatom, Türkiye ABD ilişkileri tarihindeki en büyük krizlerden biridir. O tarihe kadar tam anlamıyla ABD çizgisinde dış politika üreten Türkiye, ulusal çıkarlar çatıştığında ABD tarafından yalnız bırakılabileceği algısına sahip olmuştur.

Taksim, Yunan tezi enosisin karşısında, adanın Türkiye ve Yunanistan arasında paylaştırılmasını öngören Türk tezidir.

28 Aralık 1967’de, Fazıl Küçük ve Rauf Denktaş önderliğinde “Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (KGTY)” kuruldu ve Türk toplumunun Rum kesiminden ayrılması kurumsallaştı. 1968 yılında Klerides ile Denktaş arasında toplumlararası görüşmeler başlamış, ancak bu görüşmeler de çözümsüz kalmıştır. Kıbrıs Türk toplumu, 24 Nisan 1971 tarihinde “geçici” niteliğini kaldırmış ve “Kıbrıs Türk Yönetimi” kurulmuştur.

Türkiye, Kıbrıs konusunda, Garantörlük Antlaşması’na riayet ederek İngiltere’ye, ortak hareket edilmesi hususunda, diplomatik kanallar aracılığıyla başvurmuş, ancak olumlu yanıt alınamamıştır.  Bunun ardından Yunanistan’a birliklerinin adadan çekilmesi ve darbenin sonlandırılması teklifini iletmiş ve ret cevabı almıştır. Türkiye, bütün diplomatik kanalları denedikten sonra, Garanti Antlaşması’nın 4. Maddesi ve 2. Fıkrasındaki hükümler çerçevesinde, 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs’a Barış Harekâtı’nı başlatmıştır.

Yunan lobisinin kuvvetli olduğu ABD Kongresi, Başkan Ford ve Dışişleri Bakanı Kissinger’ın çabalarına rağmen Türkiye’ye ambargo kararı almıştır. Ambargo, 5 Şubat 1975 tarihinde uygulanmaya başlanmıştır. Demirel hükümeti, ambargonun devam etmesi halinde Türkiye’deki ABD üslerini kapatacağını açıklamıştır. 1978 yılı başlarında ise Ecevit hükümeti, NATO’dan ayrılma kararını düşündüklerini ifade etmiştir. 26 Eylül 1978 tarihinde Başkan Carter, ambargonun kalktığını açıklamıştır. Kıbrıs ambargosu, Türkiye-ABD ilişkilerinde, Johnson Mektubu’ndan sonraki ikinci büyük kriz olmuştur.

Mısır güçlerinin Tiran Boğazı’nı kapatması ve abluka altına alması üzerine İsrail, askerî harekât kararı aldı. İsrail’in kuruluşundan beri benimsediği Ben-Gurionizm ilkesi, 5 Haziran 1967 sabahında da cereyan etti. İsrail hava kuvvetleri, Mısır hava üslerini bombalayarak Mısır’ın hava gücünü yok etti. Aynı gün Suriye ve Ürdün’ün de savaşa katılma kararı almaları üzerine İsrail hava güçleri, bu ülkeleri de vurdu. İsrail birliklerinin Süveyş’e ilerlemeye başlaması üzerine 9 Haziran günü Mısır’la ateşkes imzalandı. Batı Şeria’yı İsrail’e terk ederek çekilen Ürdün’den sonra Golan tepelerine yönelen İsrail, Suriye’yi de savaş dışı bıraktı. 11 Haziran’da Suriye’yle de ateşkes imzalanması üzerine İsrail, altı gün içinde üç Arap devletini mağlup etmiş oldu.

Altı Gün Savaşı’nın bir sonucu da Ürdün iç savaşı olmuştur. Ürdün, 1967 yılından sonra yeni bir Filistinli mülteci kriziyle karşı karşıya kalmıştır. Öte yandan Arafat liderliğinde güçlenen FKÖ, Ürdün monarşisi açısından tehdit haline gelmeye başlamıştır. 7 Haziran günü Ürdün birlikleri ile FKÖ militanları arasında çatışmalar başlamıştır. 15 Eylül 1970 tarihinde ise Ürdün birlikleri, on günlük bir harekâta başlamış ve 3.000’den fazla Filistinli öldürülmüştür. Bu olay, tarihe Kara Eylül olarak geçmiştir.

Anlaşmazlık içindeki iki taraf arasında arabuluculuk yapan üçüncü bir tarafın her iki tarafla da ayrı ayrı yaptığı diplomatik görüşmeler serisidir. Henry Kissinger’ın İsrail-Mısır barışını sağlamak amacıyla Kahire Tel Aviv arasında mekik dokumasıyla ortaya çıkmıştır. 

1973 Arap-İsrail Savaşı (Yom-Kippur Savaşı), dünyayı bir enerji krizine sokmuştur. 17 Ekim’de Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), İsrail işgal ettiği topraklardan çekilene dek petrol üretimini yaklaşık yüzde beş bandında keseceğini açıklamıştır. Bu kararın ardından petrol fiyatlarının dünya genelinde artması, batılı devletlerin gözlerini Filistin meselesine çevirmesine neden olmuştur. Petrol krizinden en çok etkilenen ülkeler, başta Japonya olmak üzere, İsrail’e tepki göstermeye başlamıştır. Ancak OPEC, gelişmekte olan Müslüman ülkeler açısından bir program hazırlamadığı için, bu ülkelerin krizden etkilenmeleri kaçınılmaz olmuştur. 1974 yılının kasım ayında batılı devletler tarafından kurulan Uluslararası Enerji Ajansı, gelişmiş ülkeleri rahatlatırken, gelişmekte olan ülkeler OPEC krizinin etkilerinden kurtulamamıştır. 

1973 Savaşı’nın ve Ürdün iç savaşının ardından Filistin-İsrail meselesi, Lübnan’a da taşınmış oldu. Esasında Hıristiyanlar ve Müslümanlar arasında hassas bir dengenin ve nispi bir istikrarın mevcut olduğu Lübnan, 1975 yılından itibaren on beş yıl sürecek olan bir iç savaşın pençesinde kalmıştır.

Lübnan’daki Maruni Kilisesine bağlı Hıristiyan topluluktur. Büyük çoğunluğu Ortadoğu’da yaşamakla beraber, Latin Amerika’da da Maruni gruplar bulunmaktadır.

Humeyni’nin Tahran’a gelişinin ardından Bahtiyar hükümeti görevi Humeyni başkanlığındaki İslam Devrimci Konseyi’ne devretti. 30-31 Mart 1979 tarihlerinde yapılan referandumun ardından İran İslam Cumhuriyeti kuruldu.

4 Kasım 1979’da Tahran’daki ABD büyükelçiliği, bir grup silahlı öğrenci tarafından basılmış ve içerdekiler rehine olarak alınmıştır. Grup, Şah’ın İran’a teslim edilmesini talep ediyordu. ABD’nin Nisan 1980’de yaptığı kurtarma operasyonu başarısızlıkla sonuçlandı. Şah, 27 Temmuz 1980’de, Mısır’da hayatını kaybetti. 21 Ocak 1981’de ABD’nin İran’da el koyduğu mali değerlerin teslim edilmesi karşılığında rehineler serbest bırakıldı. Bu kriz, ABD ve İran İslam Cumhuriyeti arasındaki ilişkileri tam anlamıyla koparmıştır.

Mac Mahon Çizgisi, Çin ve Hindistan’ın doğu sınırlarını belirleyen ve iki ülke arasında tartışma konusu olan düzenlemedir. Mac Mahon çizgisi, 1914 yılında Hindistan’daki İngiliz yönetimi ile Tibet arasında belirlenmiştir. Tibet’in söz konusu dönemde bağımsız bir devlet olmadığını savunan Çin, bu sınır düzenlemesini kabul etmemiştir.

Reagan Doktrini, Reagan’ın dış politika zeminidir. ABD, dünyanın her bölgesinde anti-Komünist hareketlere aktif bir şekilde destek verecektir.

Gorbaçov’un yönetimi eline almasıyla birlikte SSCB’de çok ciddi bir söylem değişikliği süreci başlamıştır. Seleflerinin aksine, Komünizm kelimesini oldukça az kullanan Gorbaçov, glasnost (şeffaflık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) kavramlarını çok sık kullanmaya başlamıştır. Gorbaçov’un bu tutumu, esasında liberalleşme çabaları olarak yorumlandı. Zira Sovyet ekonomisinin yeni bir yapılanma içine girmediği, reform geçirmediği takdirde ayakta kalamayacağı bilinmekteydi. Sadece savunma harcamaları, SSCB bütçesinin dörtte birine denk geliyordu. Daha çok demokratikleşme için daha çok Sosyalizm ilkesinden hareket eden Gorbaçov’un demokratikleşme vurguları, SSCB’nin ve Doğu Bloku’nun dağılmasına giden yolun taşlarını oluşturdu.

Birleşik Krallık’ta muhafazakar lider Margaret Thatcher, 1979 yılında Avrupa’nın ilk kadın başbakanı olarak göreve başlamıştır. Agresif bir dış politika izleyen Thatcher, iç politikada ise katı neo-liberal uygulamalarla ülkedeki işsizlik problemine çözüm olmaya çalışmıştır. Öte yandan Reagan yönetimiyle ilişkileri güçlü olan Thatcher, Soğuk Savaş’ın son on yılında, Sovyetler karşıtı tutumu sürdürmüştür.

Arjantin’in 2 Nisan 1982 tarihinde Falkland Adaları’nı işgal etmesi üzerine Thatcher, deniz ve hava kuvvetlerini seferber etmiş; iki ülke arasında savaş başlamıştır. İki aydan fazla süren savaş, 14 Haziran 1982 tarihinde Arjantin birliklerinin silah bırakması ve ateşkes talep etmesiyle sona ermiştir.

Asya Kaplanları, Güney Kore, Singapur, Tayvan ve Hong Kong’dan oluşan dört Asya ülkesini kapsamaktadır. Asya Kaplanları, 1990’lı yıllara kadar yüksek büyüme oranları ve sanayileşme hızlarıyla ön plana çıkmıştır.

Ortadoğu’nun iki komşu ülkesinde 1980 yılında başlayan savaş; Arap ve Pers ırkları arasındaki tarihsel rekabet, iki ülke arasındaki mezhep farklılığı ve jeopolitik sorunlara dayanmaktadır. 1979 devrimiyle kurulan İran İslam Cumhuriyeti, Ortadoğu’nun tamamında Şii temelli dönüşümleri hedeflerken özellikle Saddam iktidarıyla Sünni yönetimin Irak’ta pekişmesi, mezhep rekabetini ateşlemiştir. 

Körfez İşbirliği Konseyi, 25 Mayıs 1981 yılında Suudi Arabistan önderliğinde Körfez ülkelerince kurulmuştur. İran İslam Devrimi’nin bölgede yarattığı tehdit ve İran-Irak Savaşı’nın yıkıcı boyutları, Körfez ülkelerini ekonomi ve güvenlik alanlarında işbirliği içinde olmaya itmiştir. KİK, her ne kadar iki ülke arasında arabuluculuk yapabileceğini belirtse de üye ülkelerin çoğu savaşta Irak’a destek vermiştir.