Question 1

1960’larda ortaya çıkan ve çok kutupluluğa geçiş olarak adlandırılabilecek yumuşama olgusunun bir süre sonra geçici olduğunun anlaşılmasına neden olan gelişmeler nelerdir?

Accepted Answer

1960’ların başlarında ortaya çıkan yumuşama olgusu, 1970’lerin sonlarına kadar uluslararası sistemin yeniden şekillenmesinde çok belirleyici olmuştu. Kendini en çok iki süper güç arasındaki ilişkilerde gösteren bu dönem, aynı zamanda blok içi ülkelerin özerkliklerinin de artışını sağlamıştı. Üçüncü Dünya hareketinin de en güçlü ve iddialı olduğu bu dönemde uluslararası sistemde bir "çok kutupluluğa geçiş sanrısı" bile ortaya çıktığı iddia edilebilecekti. Fakat bu durumun geçici olduğu bir süre sonra anlaşılacaktır. Çünkü yumuşamayı ortaya çıkaran ve güçlendiren dinamikler bir süre sonra etki­lerini kaybedeceklerdir. 1970’lerin ortalarından itibaren kendini göstermeye başla­yan siyasal ve ekonomik dinamikler, 1980’lerin ilk yarısının "İkinci Soğuk Savaş" ya da "Soğuk Barış Dönemi" olarak adlandırılması­nı sağlayacaktır. 1980’lerin ikinci yarısında ise bazı açılardan yumuşama (détente) döneminin bile önüne geçen çok hızlı bir geçiş süreci yaşanacaktır. ABD ve SSCB arasında yeniden yakınlaşma süreci ortaya çıkacak, süreç önce Doğu Bloku’nun, sonrasında ise SSCB’nin yıkılmasıyla sonuçlanacak­tır.

Question 2

1973 petrol ambargosuyla başlayan ekonomik krizin, aslında Batı ekonomilerinin krizden maksimum fay­da sağlamalarıyla sonuçlandığını gösteren gelişmeler nelerdir?

Accepted Answer

1973’te petrol ambargosuyla başlayan ekonomik kriz Batı ekonomileri için başta ciddi zorluklara neden olsa da petrol üreten ülkelere akan kaynakların bu ülkeler tarafından kullanım biçimi, Batı ekonomilerinin krizden maksimum fay­dayı sağlamalarıyla sonuçlandı. Öncelikle kriz sonucu büyük gelirler elde eden İran, Irak, Venezuela, Cezayir gibi ülkeler elde ettikleri büyük fonları ulusal kal­ kınma programlarının finansmanında kullandılar. Bu da Batı ekonomilerinin bu ülkelerin artan ara, tüketim ve yatırım malları talebi karşısında, petrol fiyatla­rındaki artıştan kaynaklanan maliyetleri fiyatlara yansıtarak, maliyetleri tekrar bu ülkelere ödetmelerine neden oldu. Özellikle Arap ülkelerinin artan lüks mal talepleri ve silah alımları, Batı ekonomilerinden petrol ihraç eden ülkelere yöne­len artı­değerin tekrar Batılı ekonomilerine dönüşünü sağladı. Petrol ihracatçısı olmayan az gelişmiş ülkeler açısından çok daha önemli olan sonuç ise petrol ihra­catından kazanılan fonların Batı banka sistematiğine sokulması oldu.

Question 3

1980'li yıllarda ABD'nin hangi politikaları, borç sarmalına girmiş ülkelerin borçlanma maliyetlerinde artış ve az gelişmiş ülkelerin az sayıda maldan oluşan ihracatlarında düşüş yaşanmasına sebep olmuştur?

Accepted Answer

1980’li yılların başında Ronald Reagan başkanlığında kurulan ABD hükümeti­nin, o dönemde ortaya çıkan Yeni Sağ ideolojisi çerçevesinde izlemeye başladığı neo-liberal ekonomi politikaları radikal biçimde uygulamaya sokmasıy­la başlayan yeni süreç, aşağıda incelenecek olan siyasal gelişmelerle birliktelik ta­şımaktaydı. 1979'da başlayan yeni Soğuk Savaş’ta ABD hegemonyasının her alanda yeniden tesisini isteyen ABD hükûmeti, uluslararası sermayeyi ülkesine çekerek küresel mücadelenin ekonomik boyutunda önemli bir hamle yapmayı başardı. Yükselen faiz oranları ve finansal liberalizasyon uluslararası sermayeyi ABD’ye çekerken, sıkı para politikaları ABD ekonomisinin ihraç talebinin düş­mesine neden oldu. Bu iki gelişmenin sonucu, borç sarmalına girmiş ülkelerin borçlanma maliyetlerinde müthiş bir artış ve talebin azalması nedeniyle fiyatla­rın düşmesi sonucu az gelişmiş ülkelerin zaten katma değeri düşük olan bir veya birkaç maldan oluşan ihracatlarında düşüş oldu. Bu ekonomik çöküş dünyadaki birçok az gelişmiş ülke ekonomisinin bağımlılık kıskacına daha belirgin bir bi­çimde girmesine yol açtı. 1970’lerde dünya üzerindeki hegemonyası aşınmış olan ABD’nin, 1980’lerin başından itibaren hegemonik konumu yeniden belirginleşti.

Question 4

İkinci Soğuk Savaş döneminde uluslararası ekonomik sistemin yeniden yapılanması ile birlikte SSCB'yi çöküşe götüren gelişmeler nelerdir?

Accepted Answer

Öncelikle bu dönemde bloklararası yumuşamaya rağmen özellikle nükleer silahlarda ABD’nin gerisinde olan SSCB, dengeyi sağlamak için Brejnev döneminde askerî harcamaları sürekli olarak artırmıştır. Sofistike silah sistemlerinin geliştirilmesi ve SSCB donan­masının genişletilmesi doğrultusunda konvansiyonel silahlanmayı da içeren bu politika, askerî harcamalarda yarattığı düzenli artış ile SSCB eko­nomisi için büyük bir yük oluşturmuştur. Ekonomiye binen bu yük SSCB ekonomisinin kendini yeniden üretememesi dinamiğiyle birleşince ekonomik çöküş daha da belirginleşmiştir. Üçüncü endüstriyel devrimin yakalanamamış olması, SSCB ekono­misinin uluslararası rekabet gücünü zayıf­latarak ihracat gelirlerinin düşüşüne de neden olmuş; 1970 yılından itibaren Sovyet ekonomisindeki tüm göstergeler sürek­li bir gerilemeyi göstermiştir. SSCB’nin dünya üzerindeki ekonomik gücü öylesine bir gerileme sürecine girmişti ki 1985 yılına gelindiğinde ihracat içinde petrol ve doğal gaz gibi enerji ürünlerinin payı % 53’e; ithala­tı içinde ise sanayi ürünlerinin payı % 60’a çıkmıştı. İhracat gelirlerindeki düşüş tam da o dönemde ortaya çıkan petrol krizinin neden olduğu enerji kaynakları ihracı ile ikame edildi. Bu, ülkenin ekonomik durumundaki kötü gidişi bir süreli­ ğine perdelese de kaynakların askerî harcamalar için kullanılması ve bundan daha önemlisi SSCB ekonomisinin dayandığı endüstriyel sektörlerin geri dönülmez bir biçimde demode olması, SSCB ve Doğu Bloku’nun ve bir yapı ve model olarak sosyalizmin çöküşünün temel nedenlerinden birini oluşturdu.

Question 5

1973 Petrol Krizi ile kısa vadede Batı ekonomik hegemonyasına darbe vuran Üçüncü Dünya ülkelerinin, orta vadede Batıya olan bağımlılıklarının artmasının başlıca nedenleri nelerdir?

Accepted Answer

Öncelikle, petrol fiyatlarındaki artış, petrol üreticisi ülkelerin gelirlerinde çok büyük oranlarda artışa neden olsa da petrol üreticisi olmayan ülkelerin, 20. yüzyıl boyunca artan sanayi üretimi ve genişleyen iç pazar talebinin neden olduğu enerjiye (büyük oranda petrole) bağımlılığı bu ülkelerin petrol alımı için ödedikleri bedelin artmasına neden oldu. Ayrıca az gelişmiş ülkeler ham madde, yatırım malları ve ara mallarında, petrol fiyatlarının tetikleyicisi olduğu dünya ekono­misindeki enf­lasyonist eğilim nedeniyle artan maliyetleri karşılamada ciddi sıkıntılar içine girdiler. İkinci olarak, petrol fiyatlarındaki artıştan nemalanan ülkeler ile bunun bedelini ödemek zorunda kalan ülkeler arasında be­liren çıkar farklılaşması Üçüncü Dünya hareketinde ciddi bir ayrışmaya neden oldu. Üçüncü olarak, dış borca ihtiyaçları ekono­mik bağımsızlıklarını koruma güdülerinin önüne geçen ulusal kalkınmacı ülkelere ihracata yönelik dışa açık modelin dayatıldı ve borç sarmalına giren devletler dış borçlarını erteletmek ya da taze para bulmak amacıyla IMF ve Dünya Bankası ile anlaşarak bu iki uluslararası kuruluşun yapısal uyum ve stabilizasyon programlarını benimsemek zorunda kaldılar. Kamu harca­malarının azaltılması, gerçekçi kur politikalarının benimsenmesi, iç talebin kısıla­rak kaynakların ihracata yönelmesi gibi temellere oturan bu programlar, bir anlam­da ekonomilerin zorla dışarı açılması anlamına geliyordu.

Question 6

Amerikan yönetimi tarafından "Kriz Yayı" olarak adlandırılan alan hangi coğrafyayı kapsamaktadır?

Accepted Answer

1975 yılından itibaren geçen dört yılda Asya ve Afrika’da yedi Sovyet yanlısı hareket askerî güçle iktidara gelmiş; kısa sürede, SSCB yanlısı olmayan bir rejim kurulsa da İran’ı da kapsayacak şe­ kilde genişleyen ve Kamboçya’dan Etiyopya’ya uzanan ve ABD yönetimi tarafından "Kriz Yayı" olarak adlandırılan alanda siyasi bir değişim gerçekleşmiştir.

Question 7

Richard Nixon ve Henry Kissinger ta­rafından 1969’da oluşturulan ve ABD’nin küresel müdahaleci retoriğini değiştiren stratejisinin temel ilkelerine bağlı kalarak, yeni stratejik açılımlara yönelen ABD başkanı kimdir?

Accepted Answer

ABD’de 1976’da yapılan seçimleri kazanan Demokrat Partili Jimmy Carter yöneti­mi, temelde Başkan Richard Nixon ve Dışişleri Bakanı Henry Kissinger ikilisi ta­rafından 1969’da oluşturulan ve bloklararası ilişkilerde yumuşamayı ve ABD’nin küresel müdahaleci retoriğini değiştiren yeni stratejisine özellikle iktidarının ilk iki yılında büyük oranda sadık kalmıştı. Ancak Nixon­-Kissinger stratejisinin özellikle Üçüncü Dünya üzerinde başarısızlığa uğradığının düşünülmesi, Carter yönetimini eski stratejinin temel ilkelerini değiştirmeden yeni stratejik açılımlara yöneltti.

Question 8

1975'ten itibaren askeri güçle iktidara gelen yeni rejimlerin ortaya çıktığı, Kamboçya’dan Etiyopya’ya uzanan coğrafyadaki değişim hangi nedenlerle ABD'de endişeye neden olmuştur?

Accepted Answer

1975 yılından itibaren geçen dört yılda Asya ve Afrika’da yedi Sovyet yanlısı hareket askerî güçle iktidara geldi. Kısa sürede, SSCB yanlısı olmayan bir rejim kurulsa da İran’ı da kapsayacak şe­kilde genişleyen, Kamboçya’dan Etiyopya’ya uzanan ve ABD tarafından kriz yayı olarak adlandırılan bu coğrafyada gerçekleşen bu değişim, ABD’de büyük endişeye neden olmuştur. Bunun nedenlerinden birincisi, bu kadar çok sayıda ülkenin ardı ardına SSCB’nin nüfuz alanına girmesi ABD yönetiminde ve kamuoyunda domino teorisi çağrışımını uyandırdı. İkinci olarak, 1973 Krizi ile o dönemde belki de dünyanın jeopolitik olarak en önemli yeri hâline ge­len Basra Körfezi bölgesi çevresinde SSCB etkinliğinin artışı, SSCB’nin bu bölgeyi kontrol altına alma stratejisinin bir parçası olarak görüldü. Üçüncü olarak, bu geliş­me Nixon-Kissinger stratejisinin en temel boyutlarından biri olan Çin Halk Cum­huriyeti (ÇHÇ) ile iş birliği yaparak SSCB’yi çevreleme politikasının çökü­şüne neden olabilirdi. Özellikle Kamboçya, Vietnam ve Afganistan gi­bi ülkelerin Sovyet etkinlik alanı altı­na girmesi ÇHC’nin "çevreleyen ama çevrelenen" bir ülke konumuna gel­mesine ve ABD­-ÇHC işbirliğinin dar­be yemesine yol açtı. Dördüncüsü ve küresel sistem açısından en önemlisi, SSCB’nin etkinliğindeki bu artış, ABD kamuoyunda ve politikacıları arasında Yumuşama’nın SSCB yayılmacılığını sağlayan ve ABD’nin küresel hegemon­yasını sarsan bir olgu olarak görülmesi oldu.

Question 9

ABD'de Carter yönetiminin SSCB ve yumuşamaya bakışı hangi politikaları beraberinde getirmiştir?

Accepted Answer

Carter yönetiminin SSCB’ye ve yumuşama’ya bakışı Nixon ve Ford yönetimle­rinden önemli bir kopuşu ihtiva etmekteydi. Carter yönetimine göre Yumuşama SSCB’ye karşı askerî ve siyasal güç mücadelesinin arka plana atılması anlamına gelmemekteydi. Bu dönemde SSCB’nin Üçüncü Dünya’daki etkinliğinin genişlemesi olgusu ile tetiklenen bu bakış açısı, gerek ABD’nin ge­rekse NATO’nun askerî ve siyasal açıdan güçlendirilmesi ve etkinleştirilmesi politikalarının benimsenmesine yol açtı. Bu politikanın önemli bir boyutunu da Üçüncü Dünya’da Amerikan askerî varlığının güçlendirilmesi ve ABD’nin bu böl­gelerde ortaya çıkabilecek bunalımlara askerî müdahale gerçekleştirebilmesi oluş­turmaktaydı. 1969 yılında ilan edilen Nixon Doktrini’nin terki anlamına gelen bu politika değişikliği Reagan yönetimi döneminde oldukça keskinleştirildi.

Question 10

Basra Körfezi’nde ABD’nin yaşamsal çıkarlarına karşı girişilebile­cek bir harekete, ABD’nin gerekirse askerî güç kullanarak doğrudan müdahale etmesini içeren doktrin hangisidir?

Accepted Answer

Carter yönetimi 1980 Ocağı’nda İkinci Soğuk Savaş’ı res­men başlatan yeni doktrinini açıkladı. "Carter Doktrini" olarak adlandırılan bu doktrin, Basra Körfezi’nde ABD’nin yaşamsal çıkarlarına karşı girişilebilecek bir harekete, ABD’nin gerekirse askerî güç kullanarak doğrudan müdahale etmesini içermekteydi. Nixon Doktrini’nin terki ve Eisenhower Doktrini’nin restorasyonu anlamına gelen bu değişiklik, ABD’nin yeniden güç ve çatışma politikalarına döndüğünü göstermekteydi.

Question 11

Yeşil Kuşak Doktrini'nin amacı nedir?

Accepted Answer

Carter yönetiminin etkin isimlerinden olan ulusal güvenlik danışmanı Zbigniew Brzezinski tarafından geliştirilen "Yeşil Kuşak Doktrini"ne göre Orta Doğu’da İslam, komünizme ve SSCB’ye karşı kullanılabi­lirdi. Bunun yolu ise bölgede ABD politikalarıyla uyumlu ülkelerde İslami gelişi­mi kontrol ederek, uyumsuz ülkelerde ise kışkırtarak, bu bölgelere SSCB etkisinin girmesini önlemek ve SSCB’yi “Yeşil Kuşak” ile çevrelemekti.

Question 12

Carter yönetimi askeri harcamalar alanında nasıl bir politika izlemiştir?

Accepted Answer

Carter yönetimi askerî harcamalarda önemli artışlar ya­parak konvansiyonel ve nükleer silahlanma yarışını yeniden başlattı. ABD’nin dünya çapındaki artan yükümlülüklerine paralel biçimde Amerikan askerî har­camaları önemli artışlar gösterdi. Carter’ın bu silahlanma politikası NATO’nun Avrupalı müttefiklerinin de askerî harcamalarda artışa gitmelerini içeriyordu. NATO’nun askerî ve siyasal açıdan güçlendirilerek bir anlamda 1960’ların or­talarından itibaren gerileyen NATO ittifakının yeniden tesisini hedef­leyen bu politika blok politikasının eski sıkılığını yeniden kazanmasını ve NATO üyeleri arasında eş güdümün sağlanarak "bağımsız" hareketlerin engellenmesini amaçlamaktaydı.

Question 13

Carter yönetimi, dış politikada insan hakları kavramını kullanma stratejisi ile neyi amaçlamaktaydı?

Accepted Answer

Carter yönetiminin ilk döneminden beri uyguladığı dış politikada insan hakları kavramını kullanma stratejisinin birincil hedefi, o dönemde Polonya’da beliren huzursuzlu­ğun gösterdiği gibi ABD karşıtı ülkelerde, yönetimler ve halk arasındaki gerginliği arttırmak ve bu antidemokratik yönetimlerin meşruiyetine doğrudan bir darbe vurmaktı. Özellikle Polonya ve Macaristan gibi Doğu Avrupa ülkelerinde izlenen bu strateji halk gözünde meşruiyetini yitirmiş hükûmetlerin SSCB müdahalesi ile ayakta kalabilecekleri gerçeği göz önüne alındığında, SSCB imajına da indirilebilecek çok önemli bir darbe niteliği kazanacaktı. Bu da girişilen küresel mücade­lede SSCB’nin gücünün zayıf­lamasına ve dikkatini daha çok blok içi meselelere çevirmesine neden olacaktı.

Question 14

İkinci Soğuk Savaş Döneminde Batı Avrupa'yı ABD ile yakınlaşmaya iten gelişmeler nelerdir?

Accepted Answer

İkinci Soğuk Savaş Batı Avrupa’nın ABD politikaları­na doğrudan eklemlenmesine neden oldu. Yumuşama sürecinde Avrupalı güçle­rin Doğu Bloku ve SSCB ile geliştirdikleri siyasal ve ekonomik işbirliğinin büyük etkisi olmuştu. Avrupa’nın özerklik alanını genişleten bu olgu ilk darbeyi 1968'de SSCB’nin Çekoslovakya’yı işgali ile yemişti. Diğer yandan 1970’lerde or­taya çıkan iki Almanya’nın yakınlaşması sürecinin de gösterdiği gibi, Avrupa'da işbirliği ve yakınlaşma 1945’ten sonra hiç görülmediği ölçüde artsa da, bu durum, 1970’lerin sonundan itibaren değişen koşullar nedeniyle kısa bir süre olumsuz yönde değişecekti ve Batı Avrupalı güçler blok lideri olan ABD’ye daha fazla yaklaşmak zorunda kalacaklardı. Özellikle, 1979'da SSCB’nin Af­ganistan’ı işgali ve sonrasında Doğu Avrupa’ya, Batı Avrupa’yı hedef­leyen SS­20 füzeleri yerleştirmesi Avrupalı güçlerin SSCB ile ilişkilerini gözden geçirmelerine ve ABD’nin yeni çatışmacı politikalarını en azından doğrudan karşı çıkmadan benimsemelerine neden oldu.

Question 15

Hangi iki temel dinamik SSCB'nin Doğu Avrupa ülkeleri üzerindeki hakimiyetini kaybetmeye başlamasına neden olmuştur?

Accepted Answer

1980’lere girerken Doğu Avrupa ülkeleri büyük oranda SSCB tarafından dayatı­lan kalıplar içinde donmuş bir görüntü vermekteydiler. Diğer yandan SSCB açısından geçerli olan iki büyük dinamik; ekonomik koşullar ve milliyetçilik alttan alta kendini göstermeye başlamıştı. Ko­münist ekonomilerin, halkın refah düzeyini yükseltme hususundaki başarısızlığı iyiden iyiye ortaya çıkmış; merkezî planlama halkın temel ihtiyaçlarının üre­timinde bile başarısız kalmaya başlamış; verimlilik azalmış; rejim içinde bir seçkinler sı­nıfının doğmasına tepkiler artmaya başlamıştır. 1970’lerin ikinci yarısından itibaren uluslararası ekonominin yeniden yapılanmasına paralel biçimde şartlar daha da ağırlaşmıştır. Başta Polonya ol­mak üzere, birçok Doğu Bloku ülkesi yetersiz kaynakları finanse etmek için borç­lanma sarmalına girmiştir. Buna paralel olarak, Doğu Avrupa’daki milliyetçi uyanış da kendini yeniden göstermeye başladı. Doğu Avrupa’daki milliyetçiliğin temelinde Moskova’ya ve Doğu Bloku’na karşı bağımsız ya da en azından özerk politikalar izleme isteği yat­maktaydı.

Question 16

Doğu Avrupa'daki rejim karşıtı ilk hareket hangi ülkede ortaya çıkmıştır?

Accepted Answer

Doğu Avrupa’daki rejim karşıtı hareketlerin ilk ortaya çıktığı yer Polonya'dır. Polonya 18. yüzyıldan itibaren Rus etki alanına girmiş ve Rusya’nın ön ayak olmasıyla iki defa da parçalanarak bağımsızlığını yitirmişti. Bu husus Polonyalılardaki Rus karşıtlığının temelini oluşturmaktaydı. Buna paralel olarak, nüfusunun çoğunluğu Katolik olan ülkede komünist rejime rağmen dinî duygular hâlâ güçlüydü ve kilise önemli bir kurum olarak varlığını sürdürmekteydi. Ayrıca ekonomik koşulların en çok bo­zulduğu Doğu Avrupa ülkelerinden biri de Polonya’ydı. Özellikle dış borçlanmanın çok büyük miktara ulaşması, Polonya ekonomisinin ekonomik dalgalanmalardan çok daha fazla etkilenmesine sebep oldu.

Question 17

SSCB'nin Afganistan'ı işgalinin temelinde yatan neden nedir?

Accepted Answer

Sovyet işgalinin temelinde yeni Afgan yö­netimine karşı savaşan Mücahitlere karşı harekete geçme düşüncesi yatmaktaydı. Sovyet yönetimi kendi nüfuz alanına girmiş bir ülkede İslami bir yapılanmaya izin vermek istememekteydi. İran’daki İslam devriminin bölgede yarattığı İslami dal­galanmanın, kendi topraklarında da milyonlarca Müslüman’ın yaşadığı SSCB’yi de etkileyebileceği endişesi Moskova’yı böyle bir adım atmaya yönlendirdi.

Question 18

İran-Irak Savaşı'nın temel nedenleri nelerdir?

Accepted Answer

İran­-Irak Savaşı’nın savaşın başlıca çıkış nedenlerini, Saddam Hüseyin’in İran’daki rejim hazır çıkmaza girmişken İran’la olan sınır sorunlarını çözmek, İran’ın rejim ihracını engellemek ve kolay bir zafer kazanarak Arap dünyasında gerçek bir lider olarak belirmek isteği oluşturmaktaydı. İki ülke arasındaki tarihsel sorunları da sınır anlaşmazlıkları, ideolojik çekişme, dinsel ve mezhepsel sorunlar ile Kürt sorunu başlıkları altında toplamak mümkündür.

Question 19

Irangate Skandalı olarak adlandırılan olay nedir?

Accepted Answer

1985 yılında Reagan yönetiminin İran’a gizlice silah sattığının ortaya çıkması Irangate Skandalı olarak adlandırılmaktadır.

Question 20

"Asya Kaplanları" olarak adlandırılan dört ülke ülke hangisidir?

Accepted Answer

"Asya Kaplanı" kavramı, ­Hong Kong, Singa­pur, Tayvan ve Güney Kore­ için kullanılmıştır.