Hayvanlarda Üreme ve Gelişme

Hayvanlar aleminde, türlerin üremelerinin iki temel yolu vardır. Bunlar eşeysiz üreme ve eşeyli üremedir. Eşeysiz üreme, oluşacak yeni bireyin genlerinin tamamının tek bir ebeveynden gelmesidir. Eşeysiz üreme sonucunda genetik olarak özdeş organizmalar (klonlar) üretilir. Genel olarak eşeysiz üreme hücrelerin mitotik bölünmesine dayalı bir üreme şeklidir. Eşeyli üreme, iki bireyin genetik materyali, ebeveynlerinden genetik olarak farklı yavrular üretmek için birleşmesi sürecidir. Eşeyli üreme diploit (2n) zigotu (döllenmiş yumurta) oluşturmak için erkek ve dişiden gelen haploit (n) gametlerin birleşmesidir. Eşeyli üremede üreme sırasında erkek gamet (sperm) iç döllenme için dişinin vücuduna yerleştirilebilir veya sperm ve yumurtalar dış döllenme için ortama salınabilir.

Hayvanların eşeysiz olarak çoğalmasının birkaç yolu vardır. Hayvanlar fisyon, tomurcuklanma, parçalanma ve partenogenez yoluyla eşeysiz olarak
çoğalabilir.

Fisyon sonucunda orijinal hücrenin genetik olarak özdeş kopyaları üretilir. Bir organizma, bir büyüme döneminden sonra iki ayrı organizmaya ayrılır. Bazı tek hücreli ökaryotik organizmalar, mitozla ikili bölünmeye uğrar. Diğer organizmalarda, bireyin bir kısmı ayrılır ve ikinci bir bireyi oluşturur. Bu süreç, örneğin birçok denizyıldızında (echinoderm) merkezî diskin bölünmesi yoluyla meydana gelir. Bazı deniz anemonları ve mercan polipleri de fisyon yoluyla ürerler.

Tomurcuklanma, bir hücrenin veya vücut bölgesinin bir kısmının büyümesinden kaynaklanan ve orijinal organizmadan iki yada daha fazla bireyin oluşmasına yol açan eşeysiz üreme biçimidir. Tomurcuklanma, mercanlar ve hidralar gibi bazı omurgasız hayvanlarda yaygın olarak görülür.

Parçalanma ile eşeysiz üremede canlı vücudu birçok parçaya ayrılır, parçaların tümü ya da bazılarından yeni bir birey meydana gelir. Parçalanan vücut kısımları rejenerasyon (yenilenme) geçirerek yeni bir bireyi meydana getirir. Hayvan parçalanma yeteneğine sahipse ve parça yeterince büyükse, ayrı bir birey yeniden büyüyecektir. Birçok denizyıldızı türü, parçalanma yoluyla eşeysiz olarak çoğalırlar. Bunun dışında Parçalanma ile eşeysiz üreme birçok süngerde, haşlamlı türlerinde, halkalı solucanlarda, bazı yassı solucanlarda ve tulumlularda rastlanır

Partenogenez, yumurtanın döllenmeden tam bir bireye dönüştüğü bir eşeysiz üreme şeklidir. Elde edilen yavru, sürece ve türe bağlı olarak haploit, diploit yada daha fazla kromozom takımına sahip olabilir. Özünde bu üreme tipinde dişi ve erkek birey mevcuttur. Ama üreme faaliyeti sırasında erkek bireyden gelen gamete ait genetik materyal kullanılmaz. Partenogenez su pireleri, rotiferler, yaprak bitleri, bazı karıncalar, eşek arıları bal arıları gibi omurgasızlarda ve bazı balık türlerinde, kurbağalarda, sürüngenlerde bazı kuşlarda olduğu gibi omurgalılarda da görülebilir. Arılar partenogenezi haploit erkek bireyleri (erkek arı) üretmek için kullanırlar.

Arıların üremesinde eğer yumurtalar döllenmiş ise kraliçe ve işçi arılar gelişir (dişi), eğer yumurta döllenmeden (partenogenez) gelişmiş ise erkek arılar üretilir.

Döllenmiş yumurtalardan oluşan larvalar;
• Polen ile beslenirse işçi arılar oluşur.
• Larvalar arı sütüyle beslenirse kraliçe arı oluşur.
• Kraliçe arı 2n (diploit) kromozomludur.
• Kraliçe arı mayoz bölünmeyle n kromozomlu yumurtaları üretir.
• Kraliçe arı kovandakien iri ve gösterişli arıdır.
• İşçi arılar 2n kromozomludur.
• İşçi arıların üreme yetenekleri yoktur ve kısır bireylerdir.
• Döllenmemiş yumurtanın gelişmesiyle (partenogenez) ile erkek arılar oluşur.
• Erkek arılar haploit (n) kromozomlu bireylerdir.
• Sperm üretilmesinden sorumludurlar.
• Spermlerini mitoz bölünmeyle üretirler.
• Erkek arılar mayoz bölünme ile oluşan yumurtanın döllenme olmadan gelişmesi sonucu oluşur

Eşeyli üreyen türlerin üreyebilmesi için erkek ve dişi bireylerin mevcut olması gerektiğinden, yeni habitatlarda popülasyon oluşturma yeteneğini sınırlayabilmektedir. Ancak eşeyli üreyen organizmalarda birey sayısı az olmasına rağmen genetik çeşitlilik fazladır. Eşeyli üreme; türlerin gen havuzunun karıştırılmasını güvence altına alır ve yavrularda oluşan genetik varyasyonlar, bazı bireylerin hayatta kalmaya daha uygun olmasına ve seçici gen adaptasyonlarının gerçekleşmesine imkân sağlar. Eşeyli üreme sonucunda oluşmuş türler eşeysiz üreme yoluyla oluşmuş türlere göre yaşamı tehdit eden çevresel koşullara uyum konusunda daha yetenekli olurlar.

Basit organizmalar ile gelişmiş organizmalar arasında gamet büyüklükleri açısından farklılıklar vardır. Basit organizmalarda gametler büyüklük ve yapı bakımından birbirine çok benzerler. Bu tip eşey hücrelerine izogamet, bu tip eşeyli üremeye de izogami denir. Gelişmiş canlılarda eşey hücreleri yapı ve büyüklük bakımından birbirlerinden farklıdırlar. Büyüklükleri birbirinden farklı olan gametlere heterogamet, bu tip üremeye ise heterogami denmektedir. Heterogami’de dişi eşey hücresi (yumurta hücresi) büyük ve hareketsizdir, erkek üreme hücresi (sperm, spermatozoon) küçük ve hareketlidir.

Memeli hayvanlar dışındaki omurgalıların birçoğunda sindirim, boşaltım ve üreme sistemlerinin dışarıya açıldığı yapıya (açıklık) kloak denir.

Memelilerde seminifer tüpçüklerinde oluşan spermler epidimis kanalına geçerler. Spermler üreme ve hareket yeteneğini epidimis kanalında geçtikten sonra kazanırlar. Epidimis kanalında yaklaşık olarak 20 gün bekledikten sonra olgunlaşarak hareket ve döllenme yeteneğine sahip olurlar. Dolayısıyla spermler seminifer tüpçüklerinde bulundukları dönemde hareket ve dölleme yeteneğinden yoksundurlar. Spermler epidimiste olgunlaştıktan sonra sperm kanalına (vas deferans) geçerler. Spermler vas deferans kanalı vasıtasıyla idrar kesesinin üzerinden dolanarak üretraya ulaşırlar. Üretraya ulaşan spermler buradan dışarıya atılırlar.

Spermatogenez testislerin (erbezlerinin) yapısında yer alan seminifer tüpçüklerinde mayoz bölünme sonucunda spermlerin oluşmasına denir. Erkek üreme sisteminde “2n” kromozomlu spermatogonyum denen sperm ana hücreleri vardır. Bu hücreler erkek birey üreme çağına gelene kadar mitozla çoğalırlar. Ancak spermatogonyumların oluşma süreci ergenliğe ulaştıktan sonra da devam etmektedir. Spermatogonyum hücreleri büyüyüp gelişerek spermlerin oluşturulduğu mayoz bölünmeye hazırlanırlar. “2n” kromozomlu bu hücrelere birincil (primer) spermatosit adı verilir. Mayoz I sonucunda oluşan ve “n” kromozoma sahip yeni hücrelere ise ikincil (sekonder) spermatosit adı verilir. Spermatogenez sonucunda oluşan “n” kromozomlu yeni hücrelerin tamamının sitoplazması, genetik materyali ve büyüklükleri eşittir.

Dişi üreme organına ovaryum (yumurtalık) denmektedir. Ovaryumlarda “2n” (diploit) kromozoma sahip oogonyumlar bulunmaktadır. Oogenez döllenmemiş ve olgun yumurta (ovum) hücrelerinin gelişim sürecidir. Dişi bireylerde yumurta hücreleri mayoz bölünme sonucu üretilirler. Bu sürece oogenez denir.

Bu aşamada yumurtanın olgunlaşması için mayoz bölünme başlar. Ancak mayoz bölünmenin bu süreci profaz I evresinde durur. Primer oositler olarak adlandırılan bu hücreler, hormonlar vasıtasıyla yeniden aktive edilecekleri canlının ergenlik dönemine kadar foliküller içerisinde hareketsiz olarak kalırlar. Ergenlik döneminde folikül uyarıcı hormonun (FSH) vasıtasıyla belirli dönemlerde uyarılarak folikülün büyümesi sağlanır. Bu dönemde birincil oosit Mayoz I evresini tamamlar ve Mayoz II başlar. Mayoz I sonunda “n” kromozomlu 2 hücre oluşur. Bu hücrelerden hacimsel olarak büyük olan ve bol sitoplazmalı hücreye sekonder oosit, içerisinde sadece çekirdek içeren küçük yapılı hücreye ise primer oosit hücresi (cisimciği) adı verilir. Sitoplazmanın çoğu ikincil oositte toplanır. Kutup hücresi (primer oosit) temel olarak haploit kromozom sayısının sağlanması için oluşur. Mayoz II bölünmesinden sonra, sekonder oositten farklı büyüklükte olan iki yeni hücre oluşturur. Bunlardan büyük olanı ootid adını alır. Ootid yumurtayı (ovum) meydana getirir. Sekonder oositten oluşan diğer hücreye sekonder kutup hücresi denir. Primer kutup hücresi de mayoz II bölünmesinden sonra az sitoplazmalı iki tane sekonder kutup hücresine bölünür. Böylece üç tane kutup hücresi oluşmuş olur. Kutup hücreleri içeriğinde yeterli besin olmadığından eriyerek kaybolurlar (ölürler).

Yumurta sarısının miktarına göre yumurtalar kendi arasında üçe ayrılırlar bunlar;
1. Mikrolesital Yumurtalar: Çok az miktarda yumurta sarısı içerirler. Deniz kestanesi ve amfioksus gibi gruplarda görülür. İnsan yumurtaları çok az miktarda yumurta sarısı içerir, bu nedenle insan yumurtası alesitaldir.
2. Mezolesital Yumurtaları: Orta miktarda yumurta sarısı içerirler; örneğin, taşemen balıkları yumurtaları, akciğerli balıklar ve kurbağalarda bu tip yumurta üretirler.
3. Makrolesital (Polilesital) Yumurtalar: Büyük miktarda yumurta sarısı içerir. Böcek yumurtaları, köpek balıkları, kemikli balıklar, sürüngenler, kuşlar ve yumurtlayan memelilerde görülürler.

Yumurta Sarısının Sitoplazmada Dağılımına Göre Yumurtalar dörde ayrılır:
1. Homolesital Yumurtaları: Yumurta sarısı homojen olarak dağılmıştır. Halkalı solucanlar, yumuşakçalar ve derisi dikenlilerin yumurtaları bu gruptadır.
2. Telolesital Yumurtaları: Yumurta sarısı vejetal kutupta yoğunlaşmıştır. Yumurta sarısı fazladır. İki yaşamlıların (amfibi) yumurtaları bu gruptadır.
3. Mesolesital Yumurtaları: Yumurta sarısı çok büyüktür, neredeyse tüm sitoplazmayı kaplar ve çekirdek için sadece küçük bir disk benzeri sitoplazma alanı bırakır. Sürüngenlerin, kuşların ve yumurtlayan memelilerin yumurtaları bu gruptadır.
4. Sentrolesital Yumurtaları: Sarısı ortada lokalizedir. Sitoplazma ince bir zar hâlinde vitellusun etrafını çevreler. Çekirdek besin maddesinin ortasında yer alır. Eklem bacaklılar ve böcek yumurtaları bu gruptadır.

İç döllenme sonucunda yavru üretiminin bir tipidir. Gelişme kabuklu yumurta içerisinde olur. Kuşlar, balıklar ve bazı sürüngenlerde görülür.

İç döllenme sonucunda yavru üretiminin bir türüdür. Döllenmiş yumurtaları vücut içerisinde gelişen hayvanlardır. Döllenmiş yumurtalar dişide tutulur, ancak embriyo beslenmesini yumurtanın sarısından sağlar ve yavrular yumurtadan çıktıklarında gelişmiş hâldedir. Ovoviparite bazı kemikli balıklarda, bazı köpek balıklarında, bazı kertenkelelerde, bazı yılanlarda ve bazı omurgasız hayvanlarda meydana gelir.

İç döllenme sonucunda yavru üretiminin bir türüdür. Döllenmiş yumurta, annenin kanından beslenmeyi bir plasenta yoluyla sağlayarak dişinin içinde gelişir. Yavruların gelişimi dişide olur ve canlı olarak doğarlar. Viviparite çoğu memelide, bazı kıkırdaklı balıklarda ve birkaç sürüngende görülür. 

• Döllenme olayı dişi vücudunun içerisinde olur,
• Suda ve karada yaşayan tüm memelilerde bazı kemikli balıklarda, sürüngen, kaplumbağa ve böceklerde görülür.
• Çiftleşme olayı gerçekleşir,
• Çiftleşme organları vardır,
• Döllenme potansiyeli yüksektir,
• Gamet sayısı azdır,
• Bazı omurgalılar ve özellikle memelilerde embriyo anne karnında gelişir,
• Bazı gruplarda yavru bakımı vardır,
• Yumurta sayısı az, sperm sayısı fazladır.

Döllenme sırasında spermin akrozom kısmından salgılanan hyalurodinaz enzimi ile yumurtanın dış kısmında bulunan korona radiata, döllenme esnasında sperm yumurtaya değdiği anda antifertilizin olarak adlandırılan
maddeyi salgılayarak fertilizin nötralize edilir. Döllenme sırasında akrozomdan salınan “Hyaluronidaz” enzimi ile yumurtanın dış kısmında bulunan korona radiata’yı eritir ve spermin yumurtanın genetik mataryeline ulaşması sağlanır. Sperm yumurta içerisine girdikten sonra bir döllenme zarı oluşturur. Döllenme zarı oluşmasına kabuk tepkimesi adı verilir. Kabuk tepkimesi sonucunda oluşturulan zar eğer kaldırılırsa birçok sperm hücresi yumurtaya girebilir. Genel olarak bir yumurtaya bir sperm girer, (Monospermi), fakat bazı hayvan gruplarında birden fazla sayıda sperm yumurtaya girebilir (Polispermi). Döllenme zarı oluşmasından sonra spermlerin yumurtaya girişi tamamen sonlanır. Sperm ve yumurtanın genetik materyallerinin birleşmesinden sonra yumurtanın iğ iplikleri çekirdeğe yaklaşır ve sonrasında ikiye ayrılarak birbirinden uzaklaşırlar. Normalde yumurta hücrelerinin zarı geçirgen değildir. Döllenme sonrasında
yumurtanın zarı geçirgen hâle gelir ve metabolik aktivitesi artar. Yumurta, hücre içindeki depo besinleri kullanır ve daha sonra, zar aracılığıyla madde alışverişi yapmaya başlar. Protein sentezine ve döllenme öncesinde bulunmayan enzimler sentezlenmeye başlar. Böylece segmentasyon başlar ve gelişme devam eder.

• Döllenme suda gerçekleşir.
• Suda yaşayan hayvanlarda (memeliler hariç) görülür.
• Çiftleşme olayı gerçekleşmez.
• Çiftleşme organı yoktur.
• Döllenme ihtimali daha düşüktür.
• Gamet sayısı fazladır.
• Dış gelişme gözlenir.
• Genellikle yavru bakımı yoktur.

Hemen hemen tüm balıklar, kabuklular (yengeçler ve karidesler), yumuşakçalar (istiridye), kalamar ve deniz kestaneleri gibi canlılar dış döllenme ile ürerler.

Hayvanlardaki embriyonik gelişim 4 aşama gerçekleşir:

Döllenme

Şekillenme

Değişim

Değişmeme

Gelişme dönemi genel anlamda 4 evreden oluşur. Bunlar;
• Segmentasyon
• Gastrulasyon
• Organogenez
• Morfogenezdir

Zona pellucida: Yumurtaya sadece aynı türün spermlerinin girmesine izin veren, glikoprotein veya polisakkarit yapılı yumurta hücresinin etrafını saran jelimsi tabakadır.

Plasentalı memelilerde akrozom, yumurtayı koruyan ve sperm plazma zarının yumurta plazma zarı ile kaynaşmasına izin veren glikoprotein matrisinin bozulmasını başlatan sindirim enzimlerini içerir. Sperm plazma zarı ile akrozom dış zarının kaynaşması ve sperm başına bulunan spesifik reseptörlerin aktive olmaları sonucunda akrozomda bulunan enzimlerin ekzositoz ile dışarıya verilme olayına akrozomal reaksiyon denir.

Yumurta ve sperm birleştikten sonra zigot üstün bölünme yeteneği kazanır. Zigotun oluşumundan sonra başlayan hızlı gerçekleşen mitoz bölünmelere
segmentasyon denir. Segmentasyon Zigot, fallop tüpünde (döllenme borusunda) iken başlar.

Segmentasyonyonun farklı tiplerde olmasına yumurtanın içerdiği vitellus miktarı ve dağılımı neden olmaktadır. Yumurtanın tümünde meydana gelip gelmemesine göre segmentasyon Holoblastik ve Meroblastik olmak üzere ikiye ayrılır.

Holoblastik segmentasyon: Yumurtanın tamamı bölünmeye katılır. Bölünmelerde tam blastomerlerin oluştuğu segmentasyondur. Oluşan blastomerler aynı büyüklükte veya farklı büyüklüklerde de olabilir.
İkiye ayrılır;
a. Total-Equal segmentasyon (eşit bölünme): Blastomerleri eşit büyüklükteki segmentasyondur. İzolesital yumurtalarda gözlenir.

b. Total-Inequal segmentasyon (eşit olmayan bölünme): Blastomerleri eşit değildir. Blastomerler arasında büyüklük farkı vardır. Büyük olanlar makromer küçükleri ise mikromer olarak adlandırılır. (Kurbağa yumurtalarındaki (mezolesital ya da telolesital) bölünme bu şekildedir.

Meroblastik (kısmi) segmentasyon: Bölünmelere yumurta sitoplazmasının tamamı katılmayan segmentasyona denir. Yumurta sitoplazması ve çekirdek bölünür, fakat vitellüs bölünmez ise buna meroblastik segmentasyon adı verilir. Vitellüs tiplerine göre meroblastik segmentasyon da iki ayrı tipte olur;
a. Süperfisiyal Segmentasyon: Sentrolesital yumurtalarda görülür. Blastosöl yoktur. Ör. Böcek yumurtası. Bölünme yüzeyde nükleuslar etrafında olur ve oluşan hücre tabakası vitellüsün üstünü kapatır.

b. Diskodial Segmentasyon: Oldukça büyük olan makrolesital yumurtalarda görülen bir bölünme şeklidir. Ör. Balık ve kuş yumurtası. Segmentasyon animal kutupta meydana gelip dar bir sitoplazmik alanda gerçekleşir. Bu tip segmentasyonda vitellus bölünmeye katılmaz.

Gastrulasyon, blastuladaki hücrelerin yeniden düzenlenmesidir. Gastrulasyon hayvan gruplarında farklılıklar gösterir. Gastrulasyon blastula evresinden sonra, eukaryotların hemen hepsinde görülen evredir. Gastrulanın başlangıcında, blastomerler yumurtalardaki vejetatif kutuptan, blastosöl içerisinde animal kutuba doğru çökmeye başlar. Çökmeden dolayı oluşan açıklığa blastopor (ilkin ağız), çöküşten sonra oluşan tüp şeklindeki yapıya arkenteron (ilkin bağırsak) denir.

Gastrulasyon aşamasında üç tabaka meydana gelir. Bunlar gastrulasyon aşamasında ektoderm endoderm ve mezoderm olarak bilinen embriyonik tabakalardır.

Ektodermden Meydana Gelen Yapılar: Epidermis, kıllar, tırnaklar, ter bezleri, beyin, omurilik, ganglionlar ve sinir sistemi, duyu organlarının almaçları, göz merceği, diş minesi, visceral iskelet, pigment hücreleri, ağız ve rektumun epitel astarı, epidermisteki duyu reseptörleri, gözün korneası ve merceği, adrenal medulla, dişin minesi, hipofiz ve epifiz bezlerin epitel tabakası ve kafa kıkırdakları ekdodermden gelişir.
Endodermden Meydana Gelen Yapılar: Sindirim kanalının (bağırsağın) iç astarı, akciğerlerin, bronşların ve trakenin iç astarı, pankreas, safra kesesi, tiroidin, paratiroidin ve timüs bezinin astarları, idrar torbası ve üreterlerin astarları ve eşey hücreleri endodermden gelişir.
Mezodermden Meydana Gelen yapılar: Notokord, iskelet sistemi, kaslar, böbrek, derinin iç tabakası, bağ doku, kemik ve kıkırdak doku, kan, damarlar, böbrekler, testis ve yumurtalıklar (segmentasyon aşamasında
farklılaşmaya başlayan germ hücreleri hariç), adrenal korteks ve lenfatik sistem mezodermden gelişir.

Organogenez, gastrulasyonun sonunda başlar. Gastrula evresinde birbiri ardına organ taslakları oluşmaya başlar. Üç germ tabakası olan endoderm, mezoderm ve ektodem bu aşamada organ taslaklarına gelişirler. Omurgalılarda ilk olarak orta bağırsak ve deri, daha sonrasında omurga ve nöral boru organ taslakları olarak gelişir.

Morfogenez bir hücre, doku veya organizmanın şeklini geliştirmesine neden olan biyolojik süreçtir. Doku büyümesinin kontrolü ve hücresel farklılaşmanın düzenlenmesi ile birlikte gelişim biyolojisinin üç temel yönünden biridir. Hücrelerin programlı bir şekilde farklı proteinler üretip farklı organlara dönüşmesi olayına morfogenez adı verilir.

Başkalaşım bireyin yumurtadan ergin oluncaya kadar görülen değişikliklere göre böceklerde 5’e ayrılır. Bunlar;
1. Ametabol Gelişim: Ametabol gelişim kelime anlamı olarak “Değişim olmadan” gelişim anlamına gelmektedir.
2. Neometabol Gelişim: Bu başkalaşımda larvaların ergin hâle geçebilmeleri için bir veya iki uyuşuk, ara dönem geçirdiği evredir.
3. Hemimetabol Gelişim: Hemimetabol veya tamamlanmamış gelişim larvadan ergin döneme kadar değişimde kısmı farklılaşmaları kapsamaktadır.
4. Holometabol Gelişim: Holometabol ya da tam başkalaşım, larval formdan ergine dönüşümde histolojik olarak yeniden oluşum ile karakterize edilmektedir.
5. Hypermetabol Gelişim: Birbiri arkasından gelen çeşitli larvalar şekil olarak çok farklılıklar gösterirler.

Balıkların geneli dış döllenme gerçekleştirler. Bazı kıkırdaklı ve kemikli balık türlerinde kısmi iç döllenme de vardır. Ancak iç döllenme gösteren balık türlerinde hiçbir zaman yumurta anne vücudunda plasenta ile beslenmez. Türler arasında üreme davranışlarında farklılıklar gözlenir. Somon balıkları, yılan balıkları, inci kefali, alabalık türleri gibi birçok balık türünde üreme göçü davranışı görülür. Üreme göçü davranışına göre balıklar anadrom balıklar ve kadatrom balıklar olmak üzere iki gruba ayrılır.

Bazı hermafrodit üreyen balıklarda ise bireyler önce erkek sonra dişi veya önce dişi sonra erkek cinsiyette olurlar. Bu duruma ardışık hermafrodizm adı verilir. Ardışık hermafrodizm iki tipte olur. Bunlar;
Protogynous veya Protogini: Protogynous tipte ilk oluşum dişilik yönündedir. Daha sonra erkek karakter ağırlık kazanarak balık erkek cinsiyete dönüşür. Bu çeşit üreme lahoz (Epinephelus ) ve diğer bazı Synbranchidae, Maenidae, Labridae ve Serranidae familyasına ait bazı balık türlerinde gözlenir.
Protandorus veya Protandri: Protandorous hermafrodit’lerde önce erkek hücre ve karakterleri oluşur. Daha sonra balıklar kalıcı dişi karaktere dönüşürler. Gonostematidae, Serranidae, Maenidae, Labridae ve Platycephalidae familyalarına ait bazı türlerinde görülür. Çipura balıkları protandrous hermafrodittirler.