Türk İnkılabını Hazırlayan Sebepler: 19. ve 20. Yüzyıllarda Osmanlı Devletine Genel Bakış

Osmanlı merkez vilayetlerinde bir süvari birliğini ve askerî-idarî hiyerarşiyi desteklemek amacıyla yapılan ve miras yoluyla geçmeyen tahsisatı ifade eder. Tımar sistemi, imparatorluğun sadece askerî-idarî teşkilatlanmasının temel direği olmakla kalmamış, aynı zamanda mirî arazi sisteminin işleyişinde, köylü çiftçilerin statüleri ve ödeyecekleri verginin belirlenmesinde ve imparatorluğun klasik çağında (1300-1600) tarımsal ekonominin yönetiminde esas belirleyici faktör olmuştur.

17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başlarında Osmanlı kurumsal yapısı içerisinde sert iktidar mücadeleleri yaşanmıştır. II. Mustafa, devlet yönetiminde söz sahibi olan Köprülüleri tasfiye etmek için ilmiye mensuplarının başında bulunan hocası Şeyhülislam Feyzullah Efendi’yi yönetimde söz sahibi hâline getirmiştir. Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin devlet idaresindeki kayırmacı ve tahakkümcü yaklaşımı ise yeni bir mücadeleye ve 1703 Edirne Vakası’nın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu mücadeleye İstanbul halkı, sivil ve askerî devlet erkânı da dâhil olmuştur. Meydana gelen mücadelede II. Mustafa, babası IV. Mehmet gibi tahttan indirilmiş ve Şeyhülislam Feyzullah Efendi hayatını kaybetmiştir. Köprülülerin uzun uğraşları neticesinde 1703’te III. Ahmed tahta çıkarılmıştır.

Katip Çelebi'nin en önemli eseri Cihannüma'dır.

Kâtip Çelebi’nin de içinde bulunduğu “Çelebiler Çağı”: Bu çağa başta Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi, Hezarfen Hüseyin Çelebi, Yirmisekiz Çelebi Mehmet ve İbrahim Müteferrika’yı dâhil etmek mümkündür. Bu isimlerin yazın dünyasına baktığımızda yeni dünyaya karşı meraklı; Osmanlı dünyası dışında olup biteni kavramaya ve anlamaya çalışan bir ortak tavır içinde oldukları anlaşılır. Kadim karşısında “yeni” yaklaşımını öne çıkarırlar.

“Sefirler ve Reîsülküttâplar Çağı”: Yirmisekiz Çelebi Mehmet ile başlayan bu çağ içinde Ahmet Resmi, Ebubekir Ratıp Efendi, Reîsülküttâp Atıf Efendi, Mahmut Raif Efendi, Sadık Rıfat Paşa ve Mustafa Reşit Paşa yer alır.

“Münevverler (Aydınlar) Çağı”: Tercüme Odasında yetişmiş başta Mustafa Reşit, Âli ve Fuat Paşalar, Münif Paşa, Hayrullah Efendi, Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa vd. İmparatorluğu askerî bir imparatorluktan bürokratik -parlamenter- monarşiye dönüştürmek için çabalamışlardır. Bu söz konusu kuşakların yazın dünyasının ortak teması imparatorluğu kurtarmak ve dönüştürmektir. Bu dönüşümde kendilerine tuttukları ayna ise Avrupa’dır.

Kahramanlar çağı ifadesi Tanzimat’tan sonraki dönemde ve genellikle basım yayım yoluyla şekillenmiş veya şekillendirilmiş insanları ve dönemi nitelendirmek için kullanılmıştır. Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Rauf Orbay, Kazım Karabekir, Ali Fethi Okyar, Refet Bele gibi isimlerin askerî okul çağlarında Yeni Osmanlılar ve onların takipçileri Jön Türklerden etkilendikleri bir gerçektir. Bu bağlamda Cumhuriyet uzun bir tarihsel sürecin sancılı bir düşünce tarihinin sonucu olarak ortaya çıkmıştır denilebilir

İbrahim Müteferrika

Türk eğitim tarihinde modern anlamda ilk defa kurulan bu mektebin açılmasında 1768’de başlayan Rus Savaşı’nda Osmanlı ordusunun teknik açıdan zafiyet içinde bulunmasının önemli rolü vardır. Savaş sırasında topçuluğun çağdaş hâle getirilmesi çalışmaları ehemmiyet kazanmış ve bu arada bir yıl kadar hizmet veren bir topçu mektebi açılmış olmakla beraber (Ekim 1772) bunun savaşın seyri üzerinde etkisi görülmemiştir.

III. Selim devrinde yeniden yapılanmanın (Nizâm-ı Cedîd) en önemli kurumlarından biri olarak 1795’te Hasköy’de açılmıştır. 1775’te kurulan Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun’dan sonra imparatorluğun ikinci mühendishanesidir. İlk dönemiyle ilgili belgelerde Fünûn-i Harbiyye Tâlimhânesi, Mekteb-i Fünûn-i Harbiyye veya Mühendishâne-i Sultânî gibi isimlerle, ardından da Mühendishâne-i Berr-i Hümâyun olarak anılmıştır.

Sultan Abdülmecit’in yayımladığı mülki ıslahat programıdır. Bu ferman geleneksel yapıyı kökten sarsacak yenilikler getirmekteydi. Müslim- gayrimüslim eşitliği, Yunan ve Sırp isyanlarıyla birlikte milliyetçi bir tutum sergileyen gayrimüslimlerin imparatorluktan ayrılmasını önlemek amacıyla ortaya atılan ve daha sonra sık sık vurgu yapılan bir Osmanlı milleti teşkil etmeyi hedefleyen önemli projenin ilk adımıydı.

Ekonomik krizle birlikte sosyo-ekonomik yapının altüst olması, yaşanan siyasi krizler, ulema ve askeri sınıfların yarattığı egemenlik zayıflatıcı faaliyetleri, çocuk yaşta tahta çıkışlar, askerlikle ilgisi olmayanların askere alınması, tımar sisteminin bozulması, ticaretteki değişimlerin yarattığı kayıplar, rüşvet ve yolsuzluk olaylarının artması.

Islahat Fermanı yayımlanmıştır. Islahat Fermanı ise bu eşitlik prensibini daha belirginleştirmiştir. Gayrimüslimlerin her türlü devlet memuriyetine, devlet okullarına ve askerî okullara eşit şartlarda katılımı sağlanmıştır. Müslim’le gayrimüslim arasındaki eşitsizlik kaldırılarak, gayrimüslimler arasındaki hiyerarşiyi de yok etmiş ve kul statüsünden vatandaşlığa doğru evrim başlatmıştır.

Avrupa tarihi içinde önemli bir yer tutan ve “Türklerin Avrupa’dan atılması” şeklinde tanımlanabilen Şark meselesi yabancı dillerde yerleşmiş bir terim olarak (Die Orientalische Frage, Vostoènyj vopros, La question d’orient, The Eastern Question) geniş çağrışımlar oluşturur. Bunu 19. yüzyıldaki Osmanlı zayıflamasının neticesinde “topraklarının paylaşılması” anlamında bir miras kavgası olarak da nitelendirmek mümkündür.

Rusya, Çar I. Petro Dönemi’nde gerçekleştirdiği siyasi ve ekonomik atılımlarla Avrupa’nın büyük devletleri arasına girdi. “Boğazları ele geçirme ve sıcak denizlere (Akdeniz ve Hint Okyanusu’na) inme” biçiminde özetlenebilecek uzun süreçli bir dış politikayı hedefledi. Bunun için Karadeniz’de egemenlik kurmaya çalıştı. Kırım Savaşı öncesinde “Hasta Adam” olarak nitelendirdiği Osmanlı Devleti’nin mirasını paylaşma konusunda Avrupalı devletlere önerilerde bulundu (1853). Rusya, etnik ve dinî bağı bulunan Balkanlı Slav-Ortodoks milletlerini Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklandırdı. Ruslar, Berlin Antlaşması’nda (1878), Ermeni sorununu uluslararası bir sorun olarak gündeme getirdi ve Ermeni isyanlarını destekleyen ülkelerin başında yer aldı. I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ne karşı savaştı.

1882’de Almanya, İtalya ve Avusturya-Macaristan arasında Üçlü İttifak antlaşması imzalandı. Üçlü İttifak İtalya’nın teşebbüsü ile gerçekleşmiştir. Fransa’nın Cezayir’den sonra ani bir hamle ile Osmanlı himayesinde olan Tunus’u da işgal etmesi Kuzey Afrika’da sömürge arayışı içinde olan İtalya’yı rahatsız etmiştir. Bir yandan Fransa korkusu diğer yandan da sömürgecilik yapabilmesi için sırtını Almanya gibi büyük bir devlete dayama zorunluluğu, İtalya’yı Almanya ile ittifak istemeye yöneltti. 1882 Mayıs’ında imzalanan Üçlü İttifak bir savunma ittifakıdır. Buna göre üç devletten birine bir Avrupa devleti saldıracak olursa diğer ikisi saldırıya uğrayan tarafa bütün güçleriyle yardım edecektir.

Almanya’ya karşı Sedan Savaşı yenilgisinin ve Alsace-Lorraine’in kaybedilmesinin yarattığı intikam duygusu Fransa’nın Rusya’ya yanaşmasına neden oldu. 1894’de Fransa ve Rusya arasında Almanya’ya karşı bir ittifak antlaşması imzalandı. Bu ittifak Üçlü İtilaf ’ın ilk halkasını teşkil eder. Üçlü İtilaf ’ın ikinci halkasını, İngiltere ve Fransa arasında 1904 yılında sömürgeler konusunda imzalanmış olan anlaşma meydana getirmiştir. Bu anlaşma ile Fransa Mısır’ı tamamen İngiltere’ye bırakıyor ve buna karşılık İngiltere de Fransa’nın Fas’ı ele geçirmesini kabul ediyordu. Üçlü İtilaf ’ın üçüncü halkasını meydana getiren 1907 İngiliz- Rus Anlaşması’dır. Anlaşma iki devletin sömürgelerde cereyan eden çatışmalarını sona erdiren ve bu suretle iki devlet arasında yakın münasebetlerin kurulmasını sağlayan bir içeriği vardır. Böylece İngiltere, Fransa ve Rusya arasında, Üçlü İttifaka karşı bir Üçlü İtilaf bloku ortaya çıkmış olmaktaydı

Osmanlı milleti tabiri bazen Osmanlı milletlerinin oluşturduğu birlik anlamında “ittihâd-ı Osmânî”, bazen de Osmanlı kavramının bütün Osmanlı vatandaşlarının kaynaşmasıyla oluştuğu anlamında “imtizâc-ı akvâm” tabirleriyle zikredilmiştir. Nihayet 1876 Anayasası’nın 8. maddesinde resmî ifadesini bularak, “Devlet-i Osmâniyye tâbiiyetinde bulunan efrâdın cümlesine herhangi din ve mezhepte olursa olsun bilâ istisnâ Osmanlı tabir olunur” denilmiştir. Şüphesiz bu dönemde Osmanlıcılık ideali, devleti korumak amacıyla artık özellikle Müslüman-Türk unsur tarafından savunulan bir fikir iken gayrimüslim unsurlar Avrupa müdahalelerinden de aldıkları cesaretle bu siyaseti ve kimliği benimsememişler ve millî emellerini takip etmişlerdir. Balkan Savaşları sonrasında Osmanlıcılık iflas etmiş bir ideoloji olarak görülmüştür

İslamcıların cevap aradıkları başlıca sorular, İslam dünyasının niçin bu hâle düştüğü ve bundan nasıl kurtulabileceği, Batı’nın üstün duruma gelmesinde etkin olan değerlerin neler olduğu ve bunların İslam’da da bulunup bulunmadığı, akıl nakil ilişkisinin mahiyeti, İslam dininin nasıl bir yönetim, hukuk ve iktisat düzeni öngördüğü, saltanat, hilafet ve meşrutiyetin dinle ilişkisinin bulunup bulunmadığı, Batı’dan nelerin alınıp nelerin alınmaması gerektiği şeklinde özetlenebilir.

Gaspıralı İsmâil Bey, Yusuf Akçura, Ağaoğlu Ahmet, Hüseyinzâde
Ali (Turan), Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Mehmet Emin vd.