Bir Uzlaşı Belgesi Olarak Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin Kuruluş Belgesi: Lozan Barış Antlaşması

Büyük Taarruz ile tüm Batı Anadolu’nun Yunan işgalinden kurtarılmasının ardından Yunan işgal kuvvetlerinin denetiminde bulunan Doğu Trakya’nın ve müttefik devletlerin kontrolündeki İstanbul ve Boğazların kurtarılması için harekete geçilmiştir. TBMM’ye bağlı askerî birlikler, Çanakkale’ye doğru ilerlemeye başlarken bu yeni durum bir Türk-İngiliz çatışmasını gündeme getirmiş ve diplomasi tarihinde “Çanakkale Olayı” adı ile bilinen krize yol açmıştır.

İngilizlerin, Türklerin kuzeye ilerlemesi karşısında yardım istediği müttefikleri Hindistan, Kanada, Yeni Zelanda, Fransa ve İtalya’dır.

İngilizlerin yardım çağrısına olumlu cevap veren tek dominyon Yeni Zelanda’dır. Ancak dominyonlardan Hindistan ve Kanada bu yardım teklifine sıcak bakmaz. İngiltere’nin Avrupa’daki müttefikleri olan Fransa ve İtalya ise yeni bir riski göze alamadıkları için yardım teklifini geri çevirmişlerdir.

1 Ekim 1922’de TBMM tarafından İtilaf Devletleri’ne gönderilen notada, “Trakya’nın Edirne’de dahil olmak üzere Meriç batısına kadar hemen boşaltılması ve derhal TBMM Hükûmeti’ne teslim edilmesi şartıyla Türkiye’nin barıştan ve konferansın toplanmasından yana olduğu” bildirilmiştir.

Görüşmelerde TBMM Hükûmeti’ni Batı Cephesi Komutanı İsmet [İNÖNÜ] Paşa temsil etmiştir. Ayrıca Türk heyetinde Batı Cephesi Kurmay Başkanı Albay Asım [GÜNDÜZ] Bey, Harekât Şube Müdürü Yarbay Tevfik [BIYIKLIOĞLU] Bey ve bir de danışmanlar grubu görev almıştır. Fevzi [ÇAKMAK] Paşa ve Refet [BELE] Paşa da görüşmeler boyunca Mudanya’da bulunmuşlardır.

Mudanya Mütarekesi görüşmelerinin ağırlığını Doğu Trakya ve İstanbul’un bir an önce boşaltılması ile o bölgelere geçmesi planlanan Türk askerlerinin sayısı teşkil etmiştir.

Yunan askerî birliklerinin bir an önce Doğu Trakya’yı tahliye ederek Meriç nehrinin batı kıyısına çekilmesi konusunda İsmet Paşa’nın isteğine özellikle İngiliz General Harrington’un karşı çıkmasıyla 5 Ekim 1922 günü görüşmelere ara verilmiştir.

İtilaf devletlerinin Yüksek Komiserlerinden General Harrington’un İngiltere’yi, General Charpy’nin Fransa’yı ve General Monbelli’nin İtalya’yı temsil ettiği Mudanya’da, Yunanistan adına General Mazarikis başkanlığında bir heyet bulunmuştur. Fakat Yunan delege heyeti görüşmelere doğrudan doğruya katılmamış ve gelişmeleri bir gemiden izlemekle yetinmiştir. Yunanistan görüşmelerde İngiltere tarafından temsil edilmiştir.

11 Ekim 1922 tarihinde Mudanya Mütarekesi’nin imzalanması ile Millî Mücadele’nin askerî safhası başarı ile sonuçlandırılmış, Mondros Mütarekesi yok sayılmıştır. Mudanya Mütarekesi, 15 Mayıs 1919’da Yunan ordusunun İzmir’i işgali ile başlayan Türk-Yunan çatışmasına son vermiştir. Mütareke ile Misak-ı Millî sınırları içerisinde yer alan Edirne dâhil Doğu Trakya savaş yapılmadan ve Yunan kuvvetlerince tahrip edilmeden kurtarılmıştır. İstanbul ve Boğazlar üzerinde denetim sağlanması ve Trakya’ya ordunun geçirilmesi Mütareke şartları gereği mümkün olmamışsa da Lozan görüşmelerine uygun zemin hazırlanması noktasında büyük bir adım atılmıştır. Mudanya barışı ile TBMM Hükûmeti, İtilaf devletlerince resmen tanınmıştır. Mudanya Mütarekesi, Türk Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlandığını gösteren ilk diplomatik ve siyasi belge olması açısından fevkâlede önemlidir. Mütarekenin imzalanması ile yaşanan önemli bir dış gelişme ise İngiliz diplomasisi için büyük bir yenilgi sayılan Mudanya’dan sonra İngiltere’de hükûmet değişikliği yaşanması ve Doğu Akdeniz politikasının iflası ile büyük prestij kaybına uğrayan Başbakan Lloyd George’un görevinden istifa etmek zorunda kalmasıdır.

Batılı devletlerin Türkleri birbirine düşürmek için hazırladıkları planı geçersiz kılmak ve Türk milleti adına söz söyleme yetkisinin TBMM’de olduğunu göstermek amacıyla saltanat konusu Meclis gündemine getirilmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın telkinleriyle dönemin Sağlık Bakanı Dr. Rıza Nur Bey ve yetmiş sekiz arkadaşı Saltanat’ın kaldırılmasına dair hazırladıkları önergeyi Meclis’e sunmuşlardır. TBMM’de gerçekleştirilen uzun tartışmalar sonucunda 1 Kasım 1922’de çıkarılan bir kanunla Saltanat ile Halifelik birbirinden ayrılmış ve Saltanat kaldırılmıştır. Bu durum ile İstanbul’daki hükûmetin ve padişahın hukukiliği tamamen geçersiz kılınmıştır.

İsmet Paşa, Lozan’a gidecek Türk heyetinin başdelegesi olmuştur. Yardımcıları ise Sinop Milletvekili Dr. Rıza Nur Bey ile Trabzon Milletvekili Hasan [SAKA] Bey olarak belirlenmiştir. Bu isimlere ek olarak geniş bir de danışmanlar grubu oluşturulmuştur. Siyasi, askerî, mali, ticari ve hukuki danışmanlar, basın mensupları, mütercimler ve katiplerden teşkil edilen otuz üç kişilik kalabalık heyetten bazılarının isimleri şöyledir: Celal [BAYAR], Zekai [APAYDIN], Muhtar [ÇİLLİ), Veli [SALTIK], Zülfü [TİGREL], Münir [ERTEGÜN], Tevfik [BIYIKLIOĞLU], Şükrü [KAYA], Hikmet [BAYUR], Fuat [AĞRALI], Tahir [TANER], Şevket [DORUKER], Ruşen Eşref [ÜNAYDIN], Yahya Kemal [BEYATLI] Beyler.

TBMM Hükûmeti’nin temel görüşlerini tespit eden Türk tezi, on dört maddelik bir direktif hâlinde özetlenmiş olarak Lozan’a gidecek olan delege heyetine verilmiştir. Bu savunma tezine göre temel ilke olarak Misak-ı Millî esas alınmış, Lozan’a gidecek heyete Güney sınırı, Doğu sınırı ve Doğu Trakya’nın Batı sınırı, Adalar, Kapitülasyonlar, Azınlıklar, Düyun-u Umumiye ve Yabancı kurumlar konusunda taviz verilmemesi, ortaya çıkacak güçlüklerde Bakanlar Kurulundan talimat alınması gibi direktifler verilmiştir. Bunun yanında Lozan’a gidecek heyetten özellikle Doğu Anadolu’da Ermenilere toprak verilmesi ve Kapitülasyonlar konusunda kesinlikle taviz verilmemesi ve gerekirse görüşmelerin kesilmesi de ayrıca istenmiştir.

Lozan Barış Konferansı’na Türkiye ile birlikte sekiz devlet görüşmeci olarak davet edilmiştir. Bazı devletlerin de Boğazlar ve ticaret meseleleri ele alındığında toplantılara katılması uygun görülmüştür. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ise konferansa gözlemci olarak katılmayı tercih etmiştir. Bu durumda konferansa katılımcı devletler beş gruptan oluşmaktaydı. Çağrı yapan devletler İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya’dan ibaretti. Bütün görüşmelere katılan devletler Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya [Sırp-Hırvat-Sloven Devleti]’dır. Bunun dışında gözlemci devlet sıfatıyla ABD, Boğazların statüsüne ilişkin çağrılan devletler olarak Sovyet Rusya ve Bulgaristan, ticaret sözleşmelerine katılan devletler olarak Belçika ve Portekiz yer almıştır.

Lozan Konferansı’nda tartışma konusu olan belli başlı sorunlar arasında Sınırlar (arazi), Boğazlar rejimi, Kapitülasyonlar, Azınlıkların statüsü ve Osmanlı borçları bulunmaktadır.

Konferans süresince var olan meselelerin ele alınarak incelenmesi için üç komisyon kurulmuştur. Bu komisyonlar: Arazi, Askerlik ve Boğazlar Komisyonu; Azınlıklar ve Diğer Hukuki Sorunlar Komisyonu; Maliye ve İktisat Komisyonu şeklinde belirlenmiştir.

Lozan Barış Konferansı’nda görüşmelerin başlamasıyla birlikte Türk heyeti, İngiltere ile Musul ve Boğazlar, Fransa ile borçlar, kapitülasyonlar ve imtiyazlar; İtalya ile de kapitülasyonlar, adalar ve kabotaj gibi konularda karşı karşıya kalmıştır. Ayrıca Yunanistan ile de tazminat bedeli, Trakya sınırı (Karaağaç sorunu) ve Ahali Mübadelesi (Etabli) sorunlarında önemli görüş ayrılıkları yaşanmıştır.

Lozan’da borçlar ve kapitülasyonlar konusunda bir uzlaşma sağlanamaması 4 Şubat-23 Nisan 1923 tarihleri arasında görüşmelerin kesilmesinde büyük etken olmuştur.

TBMM Hükûmeti daha Cumhuriyet ilan edilmeden ve rejim sorunu çözümlenmeden önce, yeni Türk Devleti’nin ekonomik politikasını belirlemek ve izlenecek ekonomik modeli tartışmak amacıyla Türkiye İktisat Kongresi’ni toplamıştır.

Ankara Hükûmeti ile Lozan’da bulunan Türk heyeti arasında özellikle Yunanistan’dan istenen tazminat meselesi ve borçların ödenmesi ile ilgili yaşanan anlaşmazlık, ilişkilerin gerginleşmesine sebep olmuştur. Özellikle de Yunanistan’ın tamirat bedeli karşılığında Karaağaç’ın verilmesi teklifine, Ankara’dan olumsuz yanıt gelmesine karşın İsmet Paşa’nın kendi iradesi ile Yunan teklifini kabul etmesi, Hükûmet ile Lozan Heyeti arasındaki ilişkileri kopma noktasına getirmiştir.

İmzacı devletler arasında Türkiye ile birlikte İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devleti [Yugoslavya] yer almıştır. ABD, Lozan Konferansı’na gözlemci olarak katıldığından antlaşmaya imza atmamıştır.