Mit ve Mitoloji

Yunanca mit (myth), söz ya da konuşma olup mitos ve logos kelimelerinin birleşimiyle genel olarak sözlü olarak nakledilen hikâyelerdir.

Mitoloji, gerçek dışılık anlamı vurgulanarak, efsanevi olaylar ve kahramanların gerçeklik payı taşımayacak şekilde anlatılmasıdır.

Joseph Campbell, mitosların bireylerin bilinçaltının derinliklerinden gelen izlerin tekrar üretilmesi ile oluşturulduğunu söyleyerek kendi hayatının farklı dönemlerini de mitlere benzetmektedir.

Tanrı’nın dünyayı yaratması ve nihayetinde insanoğlunun yaratılma sürecini işlerken Tanrı’nın dünyayı yaratması ve nihayetinde insanoğlunun yaratılma sürecini işlemektedir. 

Kozmoloji, evren ve kâinat kavramlarını sorgular. Yıldızların konum ve şekilleri üzerinden kozmik mit kahramanlarını anlamlandırmaya çalışır.

Teogoni mitleri, evrenin yaratılmasında katkısı olan yaratıcı güç ya da güçlerin ve onlarla birlikte onlara yardımcı olan/birlikte yapan yardımcı yüksek dereceli ruhlardan bahsetmektedir.

Totem mitlerinde, toplulukların kendisine bir canlı hayvan/bitki ya da cansız bir nesne/totem seçip ona bağlanmasını ve onu anlamlandırmasını ve bu düşünce etrafında bir dünya görüşünün oluşması anlatılmaktadır. 

Türk mitolojisi ile ilgili ilk bilgilere Çin yıllıklarında yer alan “Yabancılar Bölümü”nde rastlanmaktadır.

Abdulkadir İnan ve Bahaeddin Ögel’in incelemeleri Türkiye’de Türk mitolojisinin başlangıcı olması açısından önem arz etmektedir.

Abdülkadir İnan’ın eserleri daha ziyade Şamanizmin Müslüman Türklerdeki uzantılarına temas ederek, İslam’la alakası olmayan batıl inanç, örf, âdet ve geleneklere açıklık getirdiği “Tarihte ve Bugün Şamanizm”, eski Türklerde din ve İslam dünyasıyla temasları, daha önceki dönemden kalma batıl inanç, örf ve âdetler üzerine yazdığı “Hurafeler ve Menşeleri”, “Eski Türk Dini Tarihi”, “Manas Destanı” ve diğer Türk mitolojik unsurları ve destanlarına değindiği 350’ye yakın eseri bulunmaktadır 

Bahaeddin Ögel Almanca, İngilizce, Fransızca, Farsça, Çince, Moğolca ve Rusça bilmekte ve İslamiyet öncesi Türk siyasi ve özellikle kültür tarihi üzerinde yaptığı çalışmalarla tanınmaktadır.

Hüseyin Namık Orkun, Türk mitolojisi çalışmalarına kaynaklık eden Orhun Abideleri üzerine Türkiye’de ilk çalışmaları yapanlardan birisi olarak öne çıkmaktadır.

Prof. Dr. Yaşar Çoruhlu, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümüne dünyada ve Türkiye’de ilk defa olmak üzere “Türk Mitolojisi” adı altında ve yıllık okutulan dersler koymuş ve bu dersleri 30 yılı aşkın bir süre boyunca icra etmiştir.

Pravda Gazetesi, Çarlık Dönemi’nin devlet ideolojisine göre yazdırılan ve Stalin’in 1937 yılındaki Kızıl Terör döneminde yaşanılan, Türk aydınlarını toplu şekilde kıyıma götüren ve yok etme politikasında zirveye ulaşan Türk topluluklarını birbirinden ayırma ve benliklerini bitirme politikalarının bir neticesi olarak, Türk kimliğine vurgu yapılmayan Panslavist yayınlar yapılmaktaydı.

Bunun nedeninin Türklerin Tanrı’nın yarattığı her varlık ya da nesneye “Tengri” sıfatını vermeleri olduğu ifade edilse de burada herhangi bir tapınma ile ilgili işarete rastlanmamış olması önemlidir. Tanrı tarafından yaratılmış olana saygı duyma ile ona tapınma arasında derin farklar vardır.

Totem, bazı ilkel kabilelerin atası olarak görülen ve kutsal sayılan hayvan, bitki ve cansız nesnelere verilen genel addır.

Efsanelerin özü, halkın kendisi ve hayatın gerçekliğidir. Bir terim olarak, Türkçede “söylence” de denilebilir. Halk arasında efsane yerine rivayet, menkıbe, esatir gibi kelimelerin kullanıldığı da görülmektedir. Efsane kelimesi aslında Fars menşeli, “fesâne” kelimesiyle ilgili olup masal, aslı olmayan hikâye ya da destan anlamlarına gelmektedir.

Efsaneler, a) dünyanın yaratılışı ve sonuyla ilgili, b) tarihî olanlar, c) tabiatüstü varlıklar/kuvvetlerle ilgili olanlar ve d) dinî olanlar olmak üzere dört başlıkta kategorize edilebilir.

Umay Günay, “asırların birikmiş irfanını ve belirli bir hayat düzenini, yaşamak zorunda olduklarımızla yaşamak istediklerimizi bir arada, kendisine has bir atmosferde ve üslupla, kendi mantık silsilesi içinde, geleneksel motiflerle anlatan masallar, sözlü anlatım türlerinin en ilgi çekici olanıdır” şeklindeki değerlendirmesinde masalın sadece bir metin değil aynı zamanda sözlü anlatım türü olduğuna dikkat çekmiştir

Efsane ile rivayet arasındaki ilişkide rivayet bir tür olarak daha çok tarihî şahısların başlarından geçen olayları konu edindiğinden efsane ile birbirine son derece yakındır. Rivayette kısaca yaşanmış olaylar yansıtılır. Bölgeden bölgeye geçtikçe de yeni unsurlar eklenmek suretiyle zenginleşir. Rivayette konu, tarihî şahsiyetlerin kabiliyetleri ya da hayatları ile ilgili olması sebebiyle gizlenip saklanan bir realite iken efsanede böyle bir özellik bulunmaz.