Türk Kozmolojisi

Eski Türk toplulukları için gök ve yer, evreni meydana getiren iki önemli unsur anlamını taşımaktadır.

Türk düşüncesindeki gökyüzü anlayışını vurgulayan ve Kaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda Müslüman olmayan Türkleri kastetmek üzere söylediği söz “Onlar gökyüzüne Tanrı diyorlar”dır. 

Çinliler gökyüzünü yaratıcı güç olarak görürken Türkler gökyüzünün de bir yaratıcısı olduğuna inanırlardı. 

Eski Çu’lar, göçebe kökenlerinden dolayı kâinatı silindir gövdeli ve kubbeli bir otağa ya da üzerinde otağ veya şemsiye bulunan iki tekerlekli bir arabaya benzetmişlerdir. 

Çin’de VII. yüzyılda gökyüzü üç katlı bir yapı olarak düşünülmekteydi.

Söz konusu anlayışta gök kubbe çeşitli renklerle ve değerli taşlarla süslenmiştir, yeryüzü ise denizler içindeki bir düzlük olarak tasvir edilir. 

Altay Türklerinde eski doğayı ilahileştirme anlayışına dayanan bir inanç sistemine insanın yaşamı, doğanın ilahileştirilmiş bir formu olan “Gök” bölümünde başlar. 

Türkler, canlıların yaşadığı ve kuşların uçtuğu aydınlık gök boşluğuna “kök kalıg” adını verirler. 

Türk mitolojisi bağlamında kök ifadesi uzayı, kalıg ise atmosferi ya da havayı temsil eder. 

Kök kalıg ifadesi, göğün manevi ve sonsuz yönüne, yani makro kozmosa işaret eder. Bu, Türk kozmolojisinde kutsal kabul edilen alanın tanımıdır ve Türk düşüncesinde evrenin derin anlamının bir yansıması olarak görülür. 

Türklerin evreni anlamlandırma şekli, göğün ve yerin çeşitli katmanlarına yükledikleri anlamlarla bu kültürün dünya ve varlık hakkındaki derin kavrayışını ve evrenle olan ilişkilerini yansıtır. 

“Kut” kelimesi “devlet idaresinde güç, yaratıcılık ve yetki bakımından sahip olunan üstün güç”, “mutluluk”, “ilahi bir kaynaktan gelen rahmet, bereket” anlamlarını içermektedir. 

Türk yaratılış mitine göre, her şeyin başında ilk neden var oldu ve bu nedenle boşluktan ilk varlık doğdu. Bu ilk ve tek varlık, içinde temel prensipleri barındırıyordu. Bu ilkeler aktifleşince, ışık (yaruk) ve karanlık (kararıg) temel kuvvetleri mevcut oldu. Hem beyaz hem siyah renklerin yarısına sahip olan ve dairesel olarak düşünülen yaruk ve kararıg kuvvetlerinin, ana ve ata olarak görülen nefeslerinin sekiz yönlü rüzgarlarla birleşmesiyle toprak, su, ateş, ağaç ve maden olmak üzere beş temel element ortaya çıktı. Bu elementlere, kök (yaşam kaynağı), ruh, aile gibi anlamlara gelen tös, kut ve oğuş gibi isimler atanmıştır. 

Kut kavramı, Tanrı’nın bir kişiye veya hükümdara verdiği saadet, başarı ve egemenlik kudreti olarak tanımlanabilir. 

Kutadgu Bilig’de “kut”un özü şu şekilde ifade edilir: “Erdem ve başarı kutun içinden doğar, liderliğe giden yol onunla şekillenir, her şey kutun kudreti altındadır.” 

Doğu Hunlarında hükümdarlar “Tengri Kut” olarak adlandırılırlardı. Bu ünvan, göksel koruma ve kutsal güç anlamlarına gelmektedir. 

Kişinin sahip olduğu kutsal kısmetin hükümdarlık yolunda önemli bir rol oynadığı, Bilge Kağan Yazıtındaki “Kutum olduğu için kağan oldum” ifadesinden anlaşılmaktadır. 

Orhun yazıtlarında bu anlayışın izlerini ifade eden anlatılardan biri “Türk Tanrısı, mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiştir. Türk milleti yok olmasın diye, babam İltiriş kağanı, annem İlbilge hatunu göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır” ifadesidir. 

Kutadgu Bilig’de “kut”un Tanrı tarafından hükümdara bahşedilen bir güç olduğuna dair şu ifadelere yer verilir: “Düşün, Tanrı fazlı ile sana ne kadar iyilik etmiştir, buna dikkat et. Kalabalık halk üzerinde seni hâkim kıldı; dilek ve arzularını verdi ve fermanlarını yürüttü. Bu beylik mesnedine sen isteyerek gelmedin; onu Tanrı kendi fazlı ile sana ihsan etti. Lütfederek sana bu beyliği verdi; ey bilgisi geniş olan insan, buna şükret”

Türklerin gökyüzüne karşı hassas gözlemler yaptığını gösteren keşif Baykal gölünde bulunan küçük bir adada eski bir takvimde yedi gezegenin işaretlenmiş olmasıdır. 

Türk mitolojisinde Kutup Yıldızı genellikle   “Altankazguk” veya “Altunkazuk” olarak bilinir. 

Moğol kültüründe kutup yıldızına “Altanhadas” veya “Altankadas” gibi farklı isimler verilir. 

Eski Türk inançlarına göre, Kutup Yıldızı Tanrı’nın ışıklı ülkesini temsil eden, yüksek gökyüzü ile yeryüzünü birleştiren kutlu bir kapı olarak kabul ediliyordu. Bu kapı, göğü ve yeri, ruh âlemi ile madde dünyasını birbirinden ayıran bir sınır olarak görülüyordu. 

Kutup Yıldızı, gece gökyüzünde sabit bir konumda olduğu için, özellikle kuzeyde yaşayan Türk boyları için yön bulma konusunda kritik bir rol oynamıştır. 

Türk kültüründe gökyüzünün kutsal sayılma sının temel sebeplerinden biri, göğün en üst ka tının Tanrı’nın tahtı olarak görülmesi ve karanlığı dağıtan güneş, ay ve yıldızların Tanrı’nın çadırının altında bulunmuş olmasıdır. 

Türk mitolojisinde, yıldızlar ve gezegenlerin rolü genellikle doğa olaylarını ve insan yaşamını etkileme güçleriyle ilişkilendirilmiştir.  

Venüs, Türk mitolojisinde “erklik” veya “erlik” olarak bilinen bir savaşçıyı temsil eder ve onun gün doğuşundaki görünümü ölümü simgelerdi. 

Yakut ve Kırgızların Venüs ve Satürn’ü kutsal kabul edip ululadıkları, Mars’ı ise uğursuz saydıkları bilinmektedir. 

Küçük Ayı Burcu eski Kuzey-Türk destanlarında “dört tekerlekli bir arabayı çeken iki at” şeklinde geçmekteydi. 

Kırgız-Türk inanışında, Büyükayı burcunun, Kutup Yıldızı’nın bir peyki (uydusu) gibi algılanması ile ilgili

“Küçükayı burcunun arabası, öndeki iki yıldız olan ak ve kıratlar tarafından, Kutup Yıldızı’nın çevresinde çekilirdi. Büyükayı burcu yani Yedikardeşler, Küçükayı burcunun yedi bekçisi idi. Arkalarından gider, onları korurlardı. Göklerdeki kurtlar ise atları yemek isterlerdi. Atları yedikleri gün, kıyamet kopacaktı.” şeklinde ifadeler kullanılmıştır. 

Türkçede “Yitiken” (yedi hanlar) denilen Büyükayı yıldız takımı, hükümdarın arabası olarak kabul edilirdi ve Kutup Yıldızı’na bağlı olarak mevsimler boyunca gökyüzünde dairesel şekilde hareket ederek yıllık takvimi belirlediğine inanılırdı. 

Altay Türk inanışında “Büyük Ayı burcunun yedi yıldızı, gezegenler ve yıldızlara çok kötülük yapmıştı. Bundan dolayı 7 han durmadan kaçmakta ve yıldızlar da onları kovalamaktaydı.” 

Büyük ayı burcu Başkurt hikâyelerinde  şu şekilde geçmekteydi: “Ural-Batır’da yansıyan rivayete göre Büyükayı’nın en dıştaki iki yıldızı semavi atlar olup isimleri Buzat ve Sarat’tır. Bunlar altın bir zincirle demir bir kazığa bağlıdırlar ve küçük ayının yıldızları olan “yedi kurt” tarafından takip edilirler. Şafak sökmesiyle takip sona erer.” 

Hun çağında Türk kağanları güneşe olan saygılarını otağlarını doğuya, yani güneşin doğuşuna bakan şekilde yerleştirerek göstermekteydiler. 

Türklere ait birçok efsanede, masalda ve hikâyede ay genellikle eril, güneş ise dişil olarak algılanır. 

Türklerde yönlerin öncelik sırası Doğu, Güney, Batı ve Kuzeydir. 

Orhun Kitabeleri’nde, yönler şu şekilde belirtilmiştir: 1. İleri, gün doğusu, 2. Beri, gün ortası (güney, sağ taraf), 3. Geri, gün batısı, 4. Yukarı, gece ortası (kuzey, sol taraf)

Uygurlar döneminde güneş ve ay göksel cisimler olmasının yanı sıra Tanrı’ya ulaşmanın ilk kapısı olarak kabul edilmiştir.

Çin’de hüküm süren Proto-Türk Chouların inançlarına göre dünya, kozmik suların ortasın da bulunan dokuz bölgeden oluşuyordu. Bu dünya, dört yöne bakacak şekilde düzenlenmiş dört köşeli bir yüzey olarak hayal ediliyordu. Merkezde, her biri bir dağ ile temsil edilen dört yön bulunuyordu. Gökyüzü, dünyanın üstünde duran bir kubbe gibiydi ve 28 dilime ayrılmıştı. Her dilimde bir yıldız grubu bulunuyordu. Gökyüzündeki kutup yıldızı, tanrısal varlığın konumu olarak kabul ediliyordu. Bunun hemen altında, dünyanın merkezindeki dağda, imparatorun sarayı bulunuyordu. Kutup Yıldızı’nın merkezi tahtı ile ilişkilendirilen imparatorun sarayı, güneşin ve ayın konumları olan doğu ve batıdaki dağlarla aynı hizada bulunuyordu. 

Kağan Destanı’nda Oğuz Han’ın göğün kızıyla evlenmesi sonucu dünyaya gelen çocuklarının ad ları “Gün, Ay ve Yıldız”dır. Güneş ve Ay’dır. 

Türk mitolojisindeki kozmogonik inanış genel hatlarıyla  “gök kubbenin Demir Kazık (Kutup Yıldızı) etrafında yıllık dolanımı ve ayrıca yıldızları taşıyan gök çarkının dönüşü varsayımıyla” açıklanabilir. 

Oğuz Kağan Destanı’nda altın yayın doğudan batıyı kaplaması ve üç gümüş okun bu yayın ortasından tartılarak kuzeye uçması, ev ren tasarımında Orta Çağ Türk İslam düşüncesin de kozmik cisimlerin Arş-ı Alâ olarak adlandırılan çarkın etrafında dönüşünü simgeler.

Ön Asya’nın gelişmiş kültürlerine göre felek, sü rekli olarak üzerimizde dönen Gökkubbe’yi ifade etmekteydi ve Türkler, devamlı dönen bu gökyüzüne “Gök Çığrısı” adını vermişlerdi. 

Türkler çarkı feleğin (evrenin) dönüşünü “tezginmek” sözü ile anlatıyordu.