Türk Mitolojisinde Gök Tengri ve Yardımcı Ruhları (Gök-Yer-Yeraltı)

Türk mitolojisinde evrenin yapısı, gök (kök), yer (yeryüzü) ve yeraltı (yerin altı) olarak üç temel bölümden oluşur.  

Türk mitolojisinde adalet ve iyiliğin sembolü Ülgen’dir. 

Kök Tengri inancında göğün ve yerin yaratıcısı olarak Tengri, doğal olaylara müdahale edebilen, kaderi şekillendirebilen ve insanlara iktidar (kut) ve kısmet (ülüğ) bağışlayan üstün bir güç olarak kabul edilir. 

Türk mitolojisindeki Kayra Han figürü, eski Türk inanç sisteminin merkezinde yer alan ve gök lerin ve yeryüzünün hükümdarı olarak tanımlanan kudretli bir karakterdir. 5

Türk ve Altay mitolojisinde Kayra Han’ın göğün 17. Katında oturduğu kabul edilir. 

Yeryüzünü yarattıktan sonra, Kayra Han’ın diktiği ve yer ile göğü birbirine bağlayan bir yaşam ağacı olan 9 dallı ağaç “Uluğ Kayın”dır.  

Kayra Han tarafından yeraltı âleminin tanrısı olma görevi verilen tanrı Erlik Han’dır.

Kayra Han’ın 3 oğlundan Ülgen, ,kayra Han’ın iyilik ve merhametini; Kızagan, öfke ve intikamını; Mergen ise bilgelik ve hikmetini temsil ettiği söylenir. 

Ülgen, Türk mitolojisinde, özellikle Altay ve Güney Sibirya Türk halkları arasında derin bir saygı ve tapınma nesnesi olan iyiliğin ve ışığın tanrısıdır. 

Altay Türklerine göre, varoluş öncesi sadece “su” bulunmaktadır ve Ülgen denizin üstünde uçarken, yaratılış için “Ak Ana”nın yardımıyla yeri ve gökleri yaratmıştır. 

Altay şamanları tarafından gerçekleştirilen büyük ayinler, Ülgen’e kurbanlar sunmayı ve onun ruhani alemleriyle iletişim kurmayı içerir. 

Evlilik gibi önemli hayat olaylarında, genellikle ilkbaharda, Ülgen’e açık renkli atlar kurban olarak sunulur. 

Bu yaratılışın merkezinde, göğün ve yerin birleştiği noktada yükselen, evrensel bir düzenin ve yaşamın kaynağını simgeleyen bir motif olarak ortaya çıkan figür “Kutsal Ağaç”tır. 

Kutsal ağacın 9 dalı, evrenin çeşitliliğini, farklı ulusların ve insan cinslerinin kökenini temsil etmektedir. 

Ateşin kutsallığını ve Ülgen’in emirlerine duyulan saygıyı yansıtan  ateşle ilgili kurallar; ateşin su ile söndürülmemesi, tükürülmemesi ve ateşle oynanmamasıdır. 

Türk mitolojisinde Suyla yazgı tanrısıdır, güneş ve ayın ışıklarından yaratılmıştır ve gökyüzünde yaşamaktadır.

Suyla, at gözlü, kartal gagalı, eşek kulaklı ve yılan saçlı bir görünüme sahiptir. 

Suyla’nın insan yaşamını denetleme yeteneğinin kaynağı onun 30 gün ileriyi görebilmesidir.  

Suyla'nın sembolü Toğurtka-Ağaçkakandır. 

Türk mitolojisinde “Karlık”, göklerin ve yerin olaylarını denetleyen, önemli bir kutsal varlık olarak kabul edilir ayrıca Ülgen’e kurbanların ruhlarını iletme görevini de üstlenir. 

Karlık Suyla’nın en yakın arkadaşı ve yardımcısı olarak öne çıkar. 

Türk mitolojisinde “Utkucı”, göklerde yaşayan en yüce tanrı olan Ülgen ile şamanlar arasında köprü görevi gören kutsal bir varlık olarak bilinir. 

Utkucı’nın; Ülgen’e kurban sunmak isteyen şamanları, göğün beşinci katında karşıladığı Kutup Yıldızı olarak da bilinen bölgenin adı “Altın Kazık”tır. 

Utkucı’nın aismi “güler yüzle karşıla” anlamına gelir. 

Utkucı’nın hikâyesi, Türk mitolojisindeki karmaşık Tanrı yada yüce ruhlar hiyerarşisini ve Şamanizm’in ruhsal pratiklerini anlamamıza yardımcı olur. 

Yayık’ın temel görevi, insanları kötülüklerden korumak ve yaşama enerjisi vermektir. 

Türk mitolojisinde, evrenin yapı taşlarından biri olan Orta Dünya (Yer-Sub), insanların yaşadığı dünyayı ve bu dünyanın altındaki gizemli katmanları temsil eder. 

Altay Türklerinde Yo-kan’ın dünyanın merkezinde, Ülgen’in evine kadar ulaşan devasa bir çam ağacının yanında oturduğu söylenir.   

Yo-kan’ın, oğullarının isimleri So Kan ve Temir Kan’dır ve insanlardan gelen hediyeleri kabul ettiğine inanılır. 

Yo-kan’ın Saha Türklerinde bilinen adı aan Allahçın Hotun’dur. 

Türk mitolojisinde Talayhan, büyük denizler ve okyanusların ruhu olarak bilinir. 

Talay Han, denizler ile okyanusların hanı olarak güçlü yer kutsal ruhları arasında dördüncü sıradadır. 

Talay Han, uzun beyaz bıyıkları olan yaşlı bir adam olarak tasvir edilir ve istediği zaman devasa bir balık (balina) biçimine girebilir. 

Saha Türklerinde suyun temizliğinden ve balığın üremesinden sorumlu olan su ruhu “Küah Bolloh Toyon”dur.  

Türk mitolojisinde Umay, kadınların ve çocukların koruyucusu olarak bilinen kutsal bir varlıktır. 

Kül Tigin ve Bilge Kağan Yazıtlarında Umay koruyucu bir annelik figürü olarak betimlenir. 

Ak Ene ve Ana Maygıl yaratılışın, koruma nın ve doğanın dengesinin sembolleridir. 

Altay Yaratılış Miti’nde adı geçen Ak Ene , Tanrı Ülgen’e yaratma ilhamını veren bir kutsal ruh olarak tanımlanır. 

Erlik, Türk mitolojisinde karanlıkların ve yeraltı dünyasının hükümdarı olarak bilinir. 

Erlik’in korkunç bir görünümdedir, yaşlı ancak atletik bir vücuda, kömür gibi kara kaş ve gözlere, uzun ikiye ayrılmış sakala, keskin bıyıklara, tokmak şek linde çeneye, boynuzlara ve kıvırcık saçlara sahiptir. 

Altay mitolojisinde Erlik gece üzerinde hüküm sürer ve karanlığı yaratır ayrıca insanları aydınlıktan uzaklaştırma ve karanlık dünyaya çekme görevini üstlenir. 

Söz konusu kurban etme alanına “Tayılga” adı verilir. 

Telengitlerde Karaş, ölü evindeki “sohbet” ayinini yöneten şamanların yanında yer alan yardımcı bir ruh olarak tanımlanır. 

Altay Türklerinin inanç dünyasında önemli bir yer tutan Körmös, hastalıklara neden olan ölü ruhları simgeler. 

Körmös kavramı, Türk ve Altay halk inançlarında melek ve hayalet anlamına gelir.

Karakuranın yeni doğum yapmış kadınları korkutarak onların ciğerlerini aldığına ve kâbusları ve karabasanları da insanlara gönderdiğine inanılır. 

Karakura güneş ışığından korkar ve güneş doğunca hareket edemez; bu zamanlarda yakalanabilir. 

Eski Türk inançlarında Albastı ve Alkarısı, lohusa kadınlara görünür, yeni doğum yapmış kadınlara ve bebeklere zarar verir.  

Alkarısının özellikleri arasında çirkin, saçları dağınık, gözleri kanlı, uzun tırnaklı ve çok kuvvetli olması yer alır.   

Alkarısının özellikleri arasında çirkin, saçları dağınık, gözleri kanlı, uzun tırnaklı ve çok kuvvetli olması yer alır.   

“Alkarısı” Anadolu Türklerinin inançlarına göre kayalık dağlarda, çay kenarlarında, ıssız yerlerde ve ahırlarda yaşar. 

Türk mitolojisinde Kara Koncolostan korunmanın yolları arasında evin önüne pancar yemeği koymak ve yolda yakaladığında sorduğu “Nereden geliyorsun, Nereye gidiyorsun” gibi sorulara “kara” kelimesini içermeyen cevaplar vermek bulunmaktadır. 

Celbegen, Altay Türklerinin inanç sistemine göre korkunç bir varlık; insan eti yiyen, yedi başlı bir dev olarak tanımlanır.