Türk Kozmogonisi

Evrenselci dikotomi olarak adlandırılan ve birbirini tamamlayıcı olarak düşünülen sistemde gök ve yerin birbirini tamamlaması gibi başka unsurlar da bir araya geldiklerinde anlamlıdır. Bu bağlamda birbirine zıt olarak görülen unsurlar da birbirlerinin tamamlayıcısıdırlar. 9. yüzyıla ait Turfan metinlerindeki anlatım bu durumu çok açık bir şekilde aktarmaktadır

Kozmogoni anlayışında evrenin ortaya çıkışı ile ilgili olarak bir “kaos” ortamının olması gerektiği, bu kaosun da düzensiz, yapısız ve her şeyin karmaşık olduğu bir süreç olduğu ifade edilmektedir. Kozmogoni anlayışında kaos durumu, hiçbir şeyin olmadığı bir boşluk, karanlık dolu bir hiçlikten başlamak üzere şeytani varlıklardan ve yeryüzünün her bir yanının sulardan ibaret olduğu gibi farklı şekillerde izah edilmektedir. Dolayısıyla kaos ortamından evrene bir dönüşüm süreci söz konusudur (

Kült sözcüğü tek bir anlama indirgenemeyecek kadar geniş bir kavramdır. İnanç bağlamında bakıldığında kült kutsal kabul edilen unsurlardır. Kültler daha çok yaratıcıyla ilgili görülmekle birlikte onunla bağlantı kurmak için bir aracı olarak da kabul edilmektedir. Bir bakıma tanrısal gücü de temsil ederek bu gücün tek tek çeşitli varlıklara veya nesnelere de paylaştırılmış şeklidir. Bu tanrısal güç kimi zaman dağa, kimi zaman suya, kimi zaman da toprağa verilmiş gibidir. Ancak tanrının bizatihi kendisi de değildir. Yalnızca onun gücünün bir tezahürü mahiyetindedir. Dolayısıyla kült kelimesi tanrı ile ilişkilendirilmesinden kaynaklı olarak kutsal kavramıyla birlikte düşünülmektedir. Böyle olduğu için kutsal olan her şey gibi kültler de saygıyı gerektirmektedir.

Ev (Eşik kültü, bahçe kültü, çit kültü, ateş-ocak kültü…) ve Ev Hayatıyla İlgili Kültler

Kişi (Liderler, kahramanlar, din adamları…) Kültleri

Orhun Yazıtları olarak ifade edilen abideler Moğolistan’da Orhun Nehri’nin geçtiği vadide bulunmuştur. Yazıldıkları tarih sırasına göre Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kağan adına dikilen bu yazıtlar bulundukları yer nedeniyle Orhun Yazıtları veya Orhun Abideleri adıyla anılmaktadır. Bu nedenle eski Türk yazıtlarının tamamına Orhun Yazıtları denilmemektedir. Köl Tigin Yazıtı’nda bu abidelerden “bengü taş” şeklinde söz edilmiştir. Bengü kelimesi Türklerde sonsuz, ebedi anlamında kullanılmaktadır. Yazıtların bengü taş şeklinde adlandırılması bu yazıtların içeriğinde anlatılanlarla birlikte sonsuza kadar var olması amacını taşıdığını göstermektedir.

Pek çok inanç çerçevesinde su kâinatın özü olarak sayılmaktadır. Hangi inanç sisteminde olursa olsun suyun en belirgin özelliği hayat kaynağı olarak görülmesidir ki bu yönüyle değerlendirildiğinde atasözü ve deyimlerimizde âb-ı hayat şeklinde suya özel bir önem atfedildiği görülmektedir. Ayrıca Türk kültürünün önemli kaynaklarından olan masallarda da hayat kaynağı, başka dünyalara açılan kapı, ruhların yaşadığı yer; güzelleştiren, gençleştiren, iyileştiren, güçlendiren, dirilten, çirkinleştiren, kör eden-tedavi eden, kahramana şekil değiştirten nitelikleriyle tabiatın bir parçası olarak işlenmektedir (Türkan, 2012). Hayat kaynağı olan suyun arındırma ve temizleme özelliği de söz konusudur. Bu ve benzeri pek çok özelliği nedeniyle suyun kirletilmesi yalnızca Türkler gibi bozkırlı halkların pek çoğunda büyük bir suç olarak değerlendirilmektedir.

Bozkır kültürü özü itibarıyla göç kavramını bünyesinde barındıran diğer kültürlerden farklıdır. Örneğin çöl göçebeleri ile bozkırlıların hayat tarzları birbirinden farklılık göstermektedir. Çöl göçebeliğinin ana unsuru deveyken bozkır konar-göçerliğinin ana unsuru ise attır. At bu kültüre canlılık kazandırmış olup bu yaşam tarzı “kuvvet, hareket ve sürat” üzerine kurulmuştur. Yaşadıkları kültür coğrafyasından dolayı “bozkır kültürü”, sürülerin otlatılmasından dolayı “çoban kültürü”, hareketli hayat tarzından dolayı “konar-göçer kültür”, hayatlarında en önemli yer tutan vasıtadan dolayı “atlı kültür”, yaşadıkları çadır evlerden dolayı “göçer-evli kültür” gibi farklı şekillerde isimlendirilen bu kültür şekli Türklerle özdeşleşmiştir.

Türk kültürünü en çok şekillendiren unsurların başında coğrafya gelmektedir. Yaşanılan coğrafyanın zorluğu Türklerin dünyaya bakışlarını, birbirleriyle ilişkilerini, inançlarını, kısacası yaşamla ilgili olan her şeyi etkilemiştir. Geneli bozkır kültürüne dayanan yaşam biçimi içerisinde yer ve su kavramları son derece önemli bir yer tutmaktadır. Sahip olduğu bu önem nedeniyle de bir nevi kutsiyet atfedilmiştir. Ancak bu kutsiyetin bizatihi coğrafyanın öneminden kaynaklandığını da belirtmek gerekir. Türkler genellikle zor coğrafyalarda yaşayan bir millet olarak tabiatın bütün unsurlarına karşı çok saygılı idiler. Bu nedenle eski Türk inancında tabiat kuvvetlerine inanma şeklinde ifade edilen bir husus bulunmaktadır. Hatta bu kuvvetlerin maddi değil manevi yönünün olduğuna dikkat çeken İbrahim Kafesoğlu da bunlara tapınmanın söz konusu olmadığını, bu nedenle Türklerin tabiatla ilgili inanışlarının, tanrıları olan diğer milletlerden farklı olduğunu ifade etmektedir

En basit tanımıyla atalar kültü insanın çeşitli nedenlerle önem verdiği ölmüş kişilere karşı saygı göstermesidir. Burada saygı duyulan kişi aileden biri olabildiği gibi bir savaşçı, devlet adamı, görmüş geçirmiş tecrübe sahibi bir kişi veya din adamı da olabilmektedir.

Türklerin gündelik hayatta kullandığı tabirlerden biri olan başköşe ifadesi de ataya saygının bir başka göstergesidir. Gerek kullanılan çadırların tam ortasındaki ocağın arkasındaki tör adı verilen bir kısmın evin büyüğüne veya misafire ayrılmış olması, gerekse gerçekleştirilen toplantılarda veya törenlerde en itibarlı kişinin başköşeye oturtulması geleneği büyüklere, görmüş geçirmiş kişilere ve atalara verilen değerin bir tezahürüdür.

Ateşin Türk mitolojisindeki yerini ortaya koyan hususlardan biri de törenlerin gerçekleştiği yerlerde ateş yakılmasıdır. Yukarıda da izah edilen ateşin özellikleri nedeniyle büyük kalabalıkların bir araya geldiği yerlerde ateş yakılması insanların etrafında toplanmasına vesile olur. Dolayısıyla bu törenlere katılanlar da ateşin sağlayacağı faydalardan yararlanma imkânı elde eder. Kam ve şamanların gerçekleştirdikleri ritüellerde ateş yakıp etrafında dönmeleri de izah edilen bu özellikler nedeniyledir.

Türk mitolojisinde bazı ağaçlar kutlu olarak kabul edilmektedir. Ardıç, elma, kavak, çam, çınar, kayın ağaçları Türk destan ve geleneklerinde geniş yer bulmaktadır. Anadolu masallarında çocukları olmayana bir dervişin ortaya çıkıp elma vermesi, Manas Destanı’nda Yakup Han’ın çocuğu olmayan karısı için elma ağacı altında yuvarlanmaması ile ilgili şikâyeti veya “atası ekşi elma yese oğlunun dişi kamaşır” şeklindeki atasözü elma ağacı ile ilgili bilinen örneklerdir. Kayın ağacının ise Türk mitolojisinde ayrı bir yeri bulunmaktadır. Türk askerleri için oldukça önemli olan oklar çok uzun süre kayın ağacından yapılmıştır ki bununla ilgili başta Dede Korkut Destanı olmak üzere çeşitli kaynaklarda anlatımlar söz konusudur. Kayın ağacı tıpkı çınar ve kavak gibi yüksek olması nedeniyle ulu görülmüştür ve gökle irtibatlandırılmıştır. Ağaçtan türeme ile ilgili efsanelerde kayın ağacı önemli bir motiftir ve Kuzey Türklerinde yaygın olarak görülmektedir (Ögel, 2006). Ayrıca şaman davullarında güneş, ay, yıldız, şimşek gibi sıkça rastlanan resimlerden biri de kayın ağacıdır.

Türk kültürünü şekillendiren ana unsurlardan birisi coğrafya olduğundan Türkler tabiattaki bazı nesnelere ve hava olaylarına çeşitli anlamlar yüklemişlerdi. Yazılı kaynaklar ve destanlardaki anlatımlar Türklerin tabiatta birtakım gizli kuvvetlerin varlığına inandıklarını ortaya koymaktadır. Türklerin kutsal veya eski Türkçedeki karşılığı ile “ıduk” olarak kabul ettiği bu gizli kuvvetler aslında halk inançlarının çoğunda da mevcuttur. Bu bakımdan dağ, tepe, kaya, vadi, ırmak, ağaç, orman, göl, deniz, güneş, ay, yıldız, gök gürültüsü, şimşek, yağmur gibi unsurların her biri önemli idi.

Ölümsüzlüğü simgelemesi, koruyucu yanı, birleştirici ve bütünleştiriciliği, insanların isteklerine aracılık etmesi gibi pek çok özelliği nedeniyle Türk kültüründe yer edindiği görülen ağaçlar için en önemli motiflerden birisi “hayat ağacı”dır. Bu motif Türk sanatı ve mimarisine de ilham kaynağı olmuştur. Halı, kilim gibi gündelik hayatta kullanılan eşyaların üzerinde, mimari eserler ve seramiklerin üzerindeki süslemelerde, şaman davulunda hayat ağacına sıkça rastlanmaktadır. Türk kültürü için eşsiz nesnelerin tespit edildiği Pazırık Kurganı da dâhil olmak üzere günümüze kadar yapılan arkeolojik çalışmaların neticesinde elde edilen nesne ve eşyalar üzerindeki hayat ağacı motiflerinin kimi zaman tek başına, kimi zaman kartal, aslan, ejder gibi hayvanlar veya insanla birlikte resmedildiği görülmektedir. Bu tasvirler hayat ağacının gök ile yer arasında irtibat kurulduğunun bir göstergesi mahiyetindedir. Nitekim nakşedilen hayat ağacı motifinde yer alan her bir katın da evrenin bir kısmını simgelediği düşünülmektedir

Türklerin tabiatla iç içe olan yaşantısı ve tabiattaki nesne ve varlıklara anlam yüklemesi kimi zaman “totemizm” ile de ilişkilendirilmektedir. İnsanla hayvan veya bitkiler arasında bir akrabalık ilişkisi veya bağ kurmaya dayanan totemizm düşüncesi bir varlığın totem olarak kabul edilmesi ve kutsal olarak görülmesiyle ortaya çıkar.

Eski dönemlerden itibaren Türkler arasında yağmura özel bir önem atfedilmişti. Çünkü yağmur bütün tabiatın ihtiyacı olan suyu sağlayan bir kaynaktır ve bütün suların anası olarak düşünülmektedir. Türkler çok yağmur yağan yerleri “yağmurçıl”, büyük yağmurlar için “katı yağmur”, serpinti şeklinde hafifçe yağan yağmura “yağmur tamçurdı”, yağmurun durmasını “yağmur tındı” şeklinde ifade etmiştir.

Saçı: Kelimenin genel olarak iki anlamı mevcuttur. Kansız kurbanlardan olan saçı bütün Türk boylarında müşterektir. Bu Türkçe kelime Moğolcaya “saçu” şeklinde girmiştir. Saçıya dinî terim olarak “saçılga” veyahut “çaçılga” da denir. Saçı her boyun kendi emeğiyle kazandığı en kıymetli ve kutlu saydığı nimetlerden biri olur. Konar- göçer Türklerde bu süt, kımız, yağ; çiftçi Türklerde de buğday, darı, şarap; tüccarlarda ise para olabilir

Türklerin yıldırım ve şimşek hakkında da ilginç düşünceleri mevcuttur. Bunlara göre yıldırım ve şimşeğin hareketleri göğün on altıncı katında yaşayan Kayra/Kara Han’ın oğlu olan ve iyiliği temsil eden Ülgen tarafından kontrol edilmektedir. Yıldırım düşen ağaçtan bir parça alıp, saklanırsa, o yere kötü ruhlar giremez. Tuva Türkleri yıldırım ve şimşek çaktığında saçı saçarlar. Saçı saçmak da eski bir gelenekti. Çin kaynaklarının Uygurlar hakkında verdikleri bilgilere göre, onlar yıldırım düşmesinden hoşlanırlardı. Gök gürledikçe bağırıp, çağırırlar ve göğe ok atarlardı. Bir yıl sonra yıldırım düşen yerde toplanıp, bir koyun keserek oraya gömerlerdi (Gömeç, 1998). Kırgızlar da bahar mevsiminde ilk yıldırımlar başladığında yüksek bir dağın tepesinde toplanır, dualar ederdi. Ardından tören düzenlenir, dört yönlü olarak düşündükleri göğe süt saçarlardı

Tabiat kuvvetleri içerisinde en önde gelenlerden ikisi güneş ve aydır. Hatta bugün de bu iki nesneye önem atfedilmektedir. Altaylı Türkler ve Müslüman Türklerden Mişerler arasında güneşle yemin etme âdeti bulunmaktadır. Altaylılara göre güneş ana, ay da atadır. Güneşi yerde ateş temsil eder. Bazı Saha masallarında büyük kahramanlar güneş ve ayın himayesi altındadır. Onların inancına göre zaman zaman güneş ve ay kötü ruhlarla mücadeleye girişirler. Eğer yenik düşerlerse güneş ve ay tutulması gerçekleşir. Güneş ve ay tutulması olduğunda Altay Türkleri bağırıp, çağırırlar, davul çalarlar. Bu gürültülerin kötü ruhları korkutacağına inanılır. Sahalara göre güneş ve ay iki kardeştir. Her ikisi de üstün özellikleri olan ilahlardır.