Eski Türk İnanışlarında Kamlık Kültürü

Türklerin tarih boyunca pek çok kültür çevresi ile temas ettiği ve bu temas so­nucunda karşılaştıkları dinleri zaman içerisinde be­nimsedikleri bilinmektedir. Bu inançlar içerisinde ilahi dinler olarak kabul edilen Yahudilik, Hristi­yanlık, İslamiyet olduğu gibi Budizm, Manihaizm gibi daha çok felsefi özellik gösteren inançlar da söz konusudur.

Kamizm kelimesinin kökeni Türklerin “kâhin, büyücü, tabip, âlim, bilgiç” gibi anlamlarda kul­landığı Türkçe “kam” sözcüğü ile ilgilidir.

Başta Soğdlular olmak üzere Türklere komşu halklar tarafından kam sözcüğüne karşılık olarak kullanılan “şaman” kelimesi ise Türkçe olmayıp “rahip” anlamında Sanskritçe bir kelimedir.

Milletlerin dinî anlayışlarında da değişiklikler kaçınılmazdır. Tabiattaki bütün varlıkların bir ruhu olduğuna dair düşüncenin adı olan “animizm”, gündelik hayatta karşılaşılan zorlukları yok etmeye yardım eden birtakım doğa olayları veya eşyalara anlam yükleme olarak ifade edilen “fetişizm” ve çe­şitli hayvan, bitki veya nesnelere yüklenen anlamlar üzerinden oluşturulan tören ve uygulamaların bü­tününü adlandırmakta kullanılan “totemizm” gibi sistemler söz konusudur.

Kam olacak kişi üç temel şekilde bu görevi alabilmektedir.

1. En yaygın olarak bilinen usullerden biri soy yani akrabalık yoluyla kam olabilmektir.
2. Bir diğer uygulamada ise kam olacak kişi­nin soyunda bu görevi yapan herhangi bi­rinin olmamasına rağmen ruhlar tarafından bu göreve seçilmiş olmasıdır.
3. Kişinin kendisinin kamlığı tercih etmesi ve bununla ilgili gereklilikleri öğrenmeye çalışması sonucu kam olabilmek mümkün­dür.

Altay ve Şorların geleneksel dinî-mitolojik inanışların­daki ulu ruhlardan birine “ülgen” denilmektedir

Bu ne­denle kamlar atalara ulaşmakta aracılık rolünü ye­rine getirerek bir nevi gerçekleştirilen toplantıdaki din adamı rolüne bürünmüş olmaktadırlar. Dola­yısıyla kamlar bu tür törenlerde bir bakıma ruhlarla iletişim kurmak için yapılan ayini yöneten kişiler olarak karşımıza çıkmaktadır. Hatta bu rol İslami kültürle birlikte kamlar yerine dervişler, şeyhler, âşıklar ve veliler tarafından yerine getirilmeye baş­lanmıştır (Güzelderen ve Karadavut, 2023).

Tuvalar arasında kamların öldükten sonraki süreçte ruhlarının yeryüzünde kaldığı, bunun da yel şeklinde varlığını gösterdiğine inanılmaktadır. Kamlar da gerçekleştirdikleri ritüeller sırasında yar­dımcı ruhlar olarak ifade edilen çeşitli varlıklardan güç almaktadırlar. İşte daha önceden ölmüş kamla­rın yel şeklinde ortaya çıkan ruhları da ritüeli ger­çekleştiren kamın bedenine girmekte ve gerçekleş­tirilen eylem sırasında kama yardımcı olmaktadır. Bununla ilgili olarak kullanılan “yelgen” tabiri de ölmüş kamın ruhunun yel ile birlikte kamı tören sırasında yönetmesi anlamına gelmektedir

Türkiye’nin önde gelen Türkologlarından Fuad Köprülü’ye göre kamlar hekimlik, sihirbazlık, musikişinaslık, rakkaslık gibi pek çok özelliği bünyesinde barın­dıran özel ve toplumun saygı duyduğu insanlar­dır (Köprülü, 2014).

Üzerlik” tarihin eski dönemlerinden günümüze kadar uzanan süreçte kullanılan bitkilerden biridir. Bu bitki yalnızca Türklere mahsus olmayıp Sümer, Babil, Mısır, Akad gibi çeşitli uygarlıklar tarafından da kullanılmıştır. İnsanların daha çok nazardan ko­runmak üzere kullandıkları üzerlik, halk hekimliğin­de de önemli bir yere sahiptir.

Altay bölgesinde koyunun kürek kemiğinden fal bakanlar “yarınçı”; küçük bir yay kullanmak suretiyle fal bakanlar “töl­göçi”; eldeki çizgileri yorumlayarak fal bakanlar ise “kol körökçi” olarak adlandırılmaktadır (Güzelde­ren ve Karadavut, 2023).

Altay bölgesi kamlarının ritüel sırasında kullandığı elbise veya cübbeye bir bütün olarak “manyak” adı verilmektedir.

Manyak denilen kam elbisesinin omuz kısmında dikey bir şekilde yer alan puhu kuşu, baykuş veya kartal tüylerinden oluşan demetler bulunmaktadır. Bunlara “ülbrek” adı verilmiştir. Kuş sembolizmi kamların başlıkla­rında da söz konusudur.

Kamların başlıklarında hangi hayvanın sembolünün olacağını belirleyen başlıca unsur kamın hangi hayvanın ata ruhuyla iletişim hâlinde olduğudur. Ata ruhu kuş olan bir kamın başlığında da kuş tüyle­ri bulunur. Tüyü kullanılan kuşlar daha çok puhu kuşu, baykuş, kar­tal gibi hayvanlardır.

Kamların gücü bir hayvanla simgelenmektedir. Buna “hayvan ana” veya “hayvan ata” denilmektedir. Kamı dünyaya getiren hayvan ana demirden kanatları olan bir kartal olarak düşünülmektedir. Bu kartal “şaman ağacı” denilen bir ağaçta kuluçkaya yatar. Kuluçka süresi uzadıkça kamın daha güçlü olacağına inanıl­maktadır. Ayrıca kartaldan başka kanatları olan bir geyik, boğa, ayı veya öküz şeklinde hayvan ana/atalar da söz konusudur

 Davula vurulan tokmak ise Türkçe “çal” kökün­den türetilmiş “çaluu” şeklinde adlandırılmaktadır.

Manyak adlı giysinin kol altlarında ve sırtında da benzer şekilde asılı olan saçaklar söz konusudur. Sırt kısmında sağ ve sol tarafta olacak şekilde ve yere kadar uzanan şerit şeklinde saçaklar bulunmaktadır. Bu şeritlere “yutba” ve “abra” isimleri verildiği ifade edilmekte­dir.

Maskeler ruh­larla irtibatlı olan kamı kötü ruhlara karşı koruya­cak bir çeşit kamuflaj görevi üstlenmektedir.

Kamın kıyafetinin üzerine göğüs hizasına asılan bu aynalar çoğu kez parlak bronz malzemeden üre­tilmiş şekilde karşımıza çıkmaktadır. Buryatlarda göğüs ve sırta asılı hâlde bulunan bu aynalara “toli” adı verilmektedir.

Aynalar üzerine bakıldığında çeşitli suretlerin gö­rülebildiği nesnelerdir. Kamlar da ritüelleri sırasında bu aynalara bakmak suretiyle gördükleri figürleri yorumlamaktadırlar. Kuşkusuz bu normal insanla­rın gördükleri ile aynı değildir. Örneğin; kam ritüe­linde bir ruh ile konuşmak istiyorsa aynaya bakar ve gördüğü suretin bu ruh olduğunu düşünerek onunla iletişim kurmaktadır. Yine bir başka uygulamada da kamın gelecekten haber vermek amacıyla gerçekleş­tirdiği eyleminde aynaya bakarak gördüğünü yo­rumladığı ifade edilmektedir.