Türk Destanları ve Destanlarda Yer Alan Mitolojik Motifler

Bir destanın ortaya çıkabilmesi ve bugüne ulaşabilmesi için çeşitli safhalardan geçmesi ge­rekir. Beş başlık altında toplanabilecek bu safha ve şartların ilki “destan devri”dir.

Türkiye Türkçesin­de olağanüstü motiflerle sunulmuş kahramanlık temalı anlatıları ifade eden destan kelimesine karşılık olarak Batı dillerinde “épique”, “épopée”, “epos”, “epic”, “légende” gibi terimler kullanıl­maktadır.

Yaratılış Destanı, Türk destanları içerisinde kabul edilen en eski destandır.. Altay ve Yakut Türkleri başta olmak üzere Türk boyları tarafından bilinen destandır.

Altay Yaratılış Destanı’nda evrenin yaratılışı konu edilmektedir.

İskit-Saka Dönemi olarak ele alınan destanın kahramanı Türklerin en büyük hükümdarların­dan biri olarak kabul edilen Alp Er Tonga’dır.

İran millî destan metninde Afrasiyab olarak karşımıza çıkan Türklerin kahraman kişisi Türk kaynaklarında Alp Er Tonga olarak geçmektedir.

Türk edebiyatının en önemli metinlerinden biri olarak kabul edilen Oğuz Kağan Destanı’nın bi­linen on nüshası mevcuttur. Zeki Velidi Togan bu nüshaları şu şekilde açıklamıştır: İstanbul’da Topka­pı Sarayı’nda bulunan dört ve Süleymaniye’deki bir nüsha, Ebulgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terakime adlı eserindeki Oğuzname, Paris’te bulunan Uygur harfleriyle yazılı nüsha, Oğuzname olarak sayılan Dede Korkut Hikâyeleri, Uzunköprü Rivayeti olan nüsha, Yazıcıoğlu’na ait Tevârih-i Âli Selçuk adlı ese­rin başındaki Oğuz Destanı.

Kök Türk Devleti, Aşina ailesine mensup Bu­min tarafından 552 yılında kurulmadan önceki döneme dair Çin kaynaklarında bulunan efsanevi anlatımlardan Türklerin zor bir dönem yaşadıkla­rı ve bu zor dönemin ardından devletlerini kura­bildikleri anlaşılmaktadır.

Kök Türk Dönemi destanlarından bir diğeri de Ergenekon Destanı’dır. Ancak bu destan Bozkurt Destanı’nın 13. yüzyılda Moğollar Dönemi’nde İs­lami bir kimlikle sunulmuş şeklidir. Reşideddin ta­rafından kaleme alınan Camiü’t-Tevarih adlı eserde destan Moğollar üzerinden anlatılarak sunulmuş­tur. Böylelikle aslen eski Türklere ait olan destan Moğollaşmış, destanda bahsi geçen coğrafya da de­ğişmek suretiyle Batı’ya gelmiştir.

Kök Türklerin siyasi otoritelerinin kaybolmaya yüz tutması nedeniyle devlet yıkılmış, bu devletin yerine de Moğolistan’daki Ötüken merkezli olarak Kutluk Bilge Köl Kağan tarafından 744 yılında Uy­gur Kağanlığı kurulmuştur.

Yazıt, Türkçe, Çince ve Soğdca olmak üzere üç dilde yazılmıştır.

Uygur Kağanlığı döneminde önemli bir yerleşim yeri olmuştur.

Destan, Karahanlı Devleti döneminde yazılmıştır.

İlk Türk-İslam devleti olarak adlandırılmıştır.

Manas Destanı, Kırgız Türklerine aittir.

Canış-Bayış, Cangıl-Mirza, Er-Tabıldı, Kurmanbek, Semetey, Seytek ve Şırdakbek destanları vardır.

Türk edebiyatı alanında önemli bir yere sahiptir.

Sosyal hayat, kültürel değerler ve aile yapısı gibi yönleri ön plana çıkmaktadır.

Oğuz boylarının sosyal hayatı, Türk tarihi, kültürü, devlet sistemi, teşrifat usulü, aileye ve kadına verilen değer gibi konularda bilgi barındırmaktadır.

Fuad Köprülü, “Bütün Türk edebiyatını terazinin bir kefesine, Dede Korkut Destanı’nı da diğer kefesine koysanız yine Dede Korkut Hikâyeleri ağır basar.” demiştir