Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türk Ordusu

Ağır bir yenilgiyle sonuçlanan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan (93 Harbi) sonra Berlin’de imzalanan barış antlaşmasıyla ortaya çıkan yeni siyasi konjonktür, Osmanlı Devleti’nin güvenlik konseptinin tamamen güncellenmesi ihtiyacını doğurmuştu. Sultan Abdülhamid oluşan yeni konjonktürde ülkeyi silahlı bir çatışmanın dışında tutmak için uluslararası alanda kısıtlı tavizler verme yolunu seçti. Böyle olunca Osmanlı ordusu ülkeyi dış düşmanlara karşı koruyacak bir enstrüman olmaktan çıkıp yavaş yavaş bir iç güvenlik aygıtına dönüştü.

Sultan II. Abdülhamid’in iki yıl önce tahta çıktığından beri en büyük kaygılarından biri, askerî bir darbeyle tahttan indirilen amcası Sultan Abdülaziz’in başına gelenlerin bir benzerini yaşamaktı. 

Devletin en önemli gelir kaynaklarının bu idareye devredilmesi savunma harcamalarının daha da kısılmasına sebep oldu. Bu ekonomik darboğaz, Abdülhamid’i, kara kuvvetleri ile deniz kuvvetleri arasında bir tercih yapmaya mecbur etti. Balkanlar’da yeni ortaya çıkan, korunması bir hayli zor sınırlar düşünülünce Abdülhamid’in kara kuvvetlerini tercih etmesi kaçınılmazdı. Tamamen malî sebeplerden ötürü yapılan bu tercih, doğal olarak, Sultan Abdülaziz zamanı kurulan Avrupa’nın üçüncü büyük donanmasının sonunu getirdi ve günümüze kadar devam eden “donanmanın Haliç’te çürütülmesi” tartışmalarının da temelini teşkil etti. (Yıldız, 2013)

Savaştan sonraki ilk dönemde sahra ordularının Tanzimat döneminde belirlenen konuş ve kuruluşları
büyük bir değişiklik geçirmedi. Osmanlı Ordusu halen yedi sahra ordusundan müteşekkildi. Her ordunun kuruluşunda yedi piyade alayı, yedi süvari alayı, bir topçu alayı ve yedi talia (hafif piyade) taburu vardı.

Osmanlı ordusunun muvazzaf (nizamiye) kuvvetlerinde olduğu gibi, yedek ordu olan redif ve onun yedeği olan mustahfız birliklerinde de tümen ve kolordu yapılanmasına geçilmesi kararlaştırıldı. Her ordu bölgesinde iki redif tümeninin yanı sıra gerekli olduğu hallerde bir mustahfız kolordusu da teşkil edilecekti.

1887’de çıkan seferberlik nizamnamesiyle Osmanlı orduları mevcut yerlerini korumuştu. Ancak önceki dönemlerden farklı olarak ilk defa olası bir savaş durumunda muhtemel düşmanlar karşısında seferberlik planları ve hareket tarzları belirlenmişti.

II. Abdülhamid zor durumdaki devleti olası dış tehditlere karşı ayakta tutabilmek için Avrupalı bir devletle ittifaka gitmeyi düşündü. Hâlihazırda Osmanlı ordusunda Fransız etkisi hakimdi ancak Batı Avrupa’nın en büyük askerî gücü sayılan Fransa 1870-1871 savaşında Prusya (1871’den itibaren Almanya) karşısında ağır bir yenilgi almıştı ve askerî sisteminin işlerliği konusunda ciddi tereddütler oluşmuştu. Osmanlı’nın eski dostu İngiltere ise Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü koruma siyasetini terk etmiş ve 93 Harbi’nde Osmanlı’yı yalnız bırakmıştı. Boğazların Rusların eline geçmesi ihtimali doğunca savaşa müdahale etmiş ve karşılığında Kıbrıs’ı almıştı. Bu durum karşısında Osmanlı dış siyaseti Almanya’ya yöneldi.

Ancak Goltz’un asıl gerçekleştirmek istediği ve öğrencilerin sınıfta öğrendiklerini tam olarak kavramalarını sağlayacak tatbikatlar, harp oyunları, kurmay gezileri, askerî birliklerde staj, atış talimleri gibi öğretim araçları Sultan Abdülhamid’in şüpheci kişiliği yüzünden çeşitli engellerle karşılaştı. Bunda şüphesiz hafiyelerin abartılı jurnallerinin payı büyüktü. Sadece askerî okullarda değil ordu birliklerinin talimlerinde de benzer bir engelleme söz konusuydu. İkinci Meşrutiyet döneminde kadar Osmanlı ordusu büyük çaplı bir manevra veya arazi tatbikatı yapamadı (Uyar ve
Erickson, 2014).

Savaşta seferberliği milletin tamamının bütün millî güç kaynaklarının harekete geçirilmesi şeklinde
tasavvur eden Goltz, Osmanlı ordusunda genelkurmayın tıpkı Almanya’daki gibi daha etkin bir role sahip olmasını istiyordu.

Eski Kura Kanunu’na göre ismi beş yıl boyunca kurada çıkmayanların doğrudan redif sınıfına aktarılması uygulaması da yine bu düzenlemeyle son buldu. 17 Eylül 1889’da yine Goltz Paşa’nın çalışmaları neticesinde ilk Seferberlik Nizamnamesi çıkartıldı (Griffiths, 1966).

Piyade tümenlerinin teşkilat yapısı dönemin diğer ordularında da olduğu gibi “Kare Teşkilat” biçimindeydi. Yani her tümende iki tugay, her tugayda iki alay, her alayda dört tabur, her taburda dört bölük, her bölükte dört takım ve her takımda dört manga mevcuttu (Karatamu, 1971).

9 Temmuz 1910 tarihinde “Devlet-i Aliye-i Osmaniye Ordusu’nun Teşkilat-ı Esasiye Nizamnamesi” kabul edildi ve bu nizamnamenin kabulü Osmanlı askerî teşkilatı tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri oldu. (Erickson, 2007).

Ordunun elinde kolordu karargâhlarını teşkil edecek sayıda insan ve malzeme olmadığı için kolordu teşkilatına geçiş 8 Ocak 1911 tarihine ertelendi. Kolorduların kurulmasıyla geniş çaplı ordu karargâhlarına ihtiyaç kalmamıştı. Böylece ordu komutanlıkları kaldırıldı ve yerlerine daha küçük karargâhları olan ordu müfettişlikleri kuruldu. Müfettişlikler sadece eğitim ve seferberlik hazırlıklarından sorumlu olacaklardı.

Yeni nizamnameyle getirilen Osmanlı piyade tümeni teşkilatı ise dünyada bir ilkti. Tümen kuruluşunda “üçgen teşkilat” yapısına geçildi. Artık her tümen üç alaydan, her alay da üç taburdan oluşacaktı. Taburlar eskisi gibi dört bölüklü olacaktı. Ayrıca her alayın emrine bir de makineli tüfek bölüğü verildi. Bu yeni teşkilat sayesinde iki tugay karargâhı ve bir alaydan tasarruf edilirken tümenin muharebe gücü muhafaza ediliyordu. Emir-komuta, ateş desteği ve lojistik de daha etkin hale gelmiş oluyordu. Tümenlerin kuruluşuna bir nişancı taburu (keşif maksatlı hafif piyade), bir süvari bölüğü, bir istihkam bölüğü, bir sıhhiye bölüğü ve bir de topçu alayı (üç taburlu) dahil edildi. Bu kuruluşa göre bir Osmanlı piyade tümeninin insan mevcudu 13.293 idi. Her tümende 12 makineli tüfek ve 24 top olacaktı. Bu teşkilat fikri Almanya’da ortaya çıkmıştı ancak ilk kez Osmanlı Ordusu tarafından uygulanıyordu.

Osmanlı ordusuna Meşrutiyet’in ardından gelen bir diğer yenilik de hava sınıfının doğması oldu. Fransa’ya askerî ataşe olarak gönderilen Fethi Bey [OKYAR], burada gözlemlediği askerî uçuşları İstanbul’a bildirdi ve Osmanlı ordusunun da bir hava sınıfına sahip olmasını önerdi.

Balkan Savaşı’nda faydasız olduğu görülen redif teşkilatı lağvedildiği için askere alma işlemleri sadece nizamiye birliklerinin kadro mevcutları esas alınarak yapılmaya başlandı (Çöklü, 2014).

Ordunun subay ihtiyacını sadece harp okullarının karşılayamayacağı bilindiği için 1909 yılından itibaren ihtiyat zabitliği (yedek subaylık) sisteminin getirilmesi için de çalışmalara başlandı. “İhtiyat Zabiti Teşkilatı Hakkında Kanun” 18 Nisan 1910 yılında kabul edildi ve Osmanlı Ordusu tarihinde ilk defa zorunlu askerlik yapan vatandaşından sadece nefer değil subay da celp etmeye başladı.

Meşrutiyet’in ilanından sonra yapılan bir diğer önemli yenilik de askerî kıyafetlerde yaşandı. 18 Haziran 1909’da “Elbise-i Askeriye Nizamnamesi” kabul edildi ve askerî üniformalar dönemin dünya ordularıyla benzer bir standarda getirildi. Önceki dönemlerde kullanılan parlak ve gösterişli kıyafetlerin yerini artık dünyadaki diğer orduların giymeye başladığı, daha kullanışlı hâkî renk üniformalar aldı. Rütbe işaretleri daha kolay ayırt edilebilecek bir hale getirildi.

Kısa sürede subaylar, eski komitacılar, eşkıyalar, aydınlar, yerel eşraf, hapisten salınan mahkumlar ve asker kaçakları gibi çok farklı türde kişi, farklı kişisel hesaplarla Kuvâ-yı Milliye saflarında bir araya geldi. Bu kişilerin hepsi aynı safta savaşsalar da birçoğu birbiriyle geçinemiyordu ve yine birçoğu diğer gruplara karşı üstünlük kurma gayretindeydiler. Kuvâ-yı Milliye’ye katılanların çoğu vatansever duygularla hareket etse de birçoğunun amacı savaşın yarattığı karmaşada güç ve servet sahibi olmaktı. Bu yüzden Batı Anadolu’daki Kuvâ-yı Milliye birliklerinin disiplin altında tutulması oldukça zordu (Selek, 2010).

29 Aralık 1920’de Ethem TBMM’yi tahkir eden bir telgraf yollayarak Ankara’ya karşı isyana başladı. İsmet Bey derhal harekete geçti. Ethem’e karşı yapılan harekât Yunanların Bursa’dan Eskişehir’e doğru taarruza geçmeleriyle başlayan Birinci İnönü Muharebesi yüzünden kesintiye uğradı. Yunanların mağlup olarak geri çekilmelerinin ardından harekâta devam edildi ve mağlup edilen Ethem Ocak ayı sonunda Yunanlara sığındı. Böylece Anadolu’da TBMM’nin ve onun düzenli ordusunun otoritesi tesis edilmiş oldu (Belen, 2014).